Toldos 1

א. אין פסוק^א „ויגדלו הנערים ויהי עשו איש יודע ציד איש שדה גו'", שטעלט זיך רש"י אויף די ווערטער „יודע ציד" און איז מפרש: „לצוד ולרמות את אביו בפיו ושואלו אבא היאך מעשרין את המלח ואת התבן^ב כסבור אביו שהוא מדקדק במצות"^ג.

לערנען מפרשים^ד, אַז דאָס וואָס עשו האָט געפרעגט וועגן מלח און תבן דוקא — איז ווייל זיי זיינען אינגאַנצן פטור פון מעשר, אויך מדרבנן (און דערמיט האָט עשו געוואָלט ווייזן אַז ער איז אַזויפיל מדקדק במצות ביז אַז ער גיט מעשר אויך פון זאַכן וועלכע זיינען פטור ממעשר).

עפ"ז איז אָבער תמוה: ווען עשו וואָלט בפועל מפריש געווען מעשר פון מלח און תבן וואָלט דאָס געקענט ווייזן אויף דקדוק במצות; אָבער באַם פרעגן ווי אַזוי מ'שיידט פון זיי אָפּ מעשר, איז ניט בלויז אַז דערמיט האָט ער ניט געקאַנט אויסנעמען ביי יצחק'ן, נאָר אדרבה, וואָרום די שאלה ווייזט גאָר אויף זיין עם־הארצות^ה — אַז ער ווייס ניט הלכות מעשר!

נאָך מער: עשו האָט זיך דאָך געהאָדעוועט ביי יצחק'ן אין שטוב אַ סך יאָרן פון זיין קינדהייט און יוגנט; און אויב ער איז טאַקע אַזאַ וואָס זוכט צו זיין אַ מדקדק במצות — ווי ער האָט זיך געוואָלט אַרויסווייזן — האָט ער געוויס נאָכגעקוקט ווי יצחק איז מקיים מצות און האָט זיכער געדאַרפט באַמערקן אַז יצחק גיט ניט קיין מעשר פון מלח ותבן — היינט ווי אַזוי האָט ער געמיינט אויסנעמען ביי יצחק'ן מיט דער שאלה „היאך מעשרין כו'"!

ב. אויך איז ניט פאַרשטאַנדיק^יא: ווי פּאַסט בכלל צו פרעגן „היאך מעשרין"? יעדער ווייס דעם (פשוט'ן) טייטש פון מעשר — אַ צענטל; איז אין וואָס באַשטייט די שאלה „היאך מעשרין", ווי אַזוי נעמט מען מעשר (אַ צענטל) פון מלח ותבן?!

אין מדרש קען מען נאָך ענטפערן, אַז די שאלה (און די שאלה הנ"ל ס"א) ווערט באַוואָרנט בדיוק לשון המדרש „היך מתקנין מילחא . . תבנא" (און ניט — „היך מעשרין"):

אַוודאַי האָט עשו געוואוסט אַז מלח ותבן זיינען פטור פון מעשר; זיין שאלה איז אָבער „היך מתקנין": וויבאַלד מען געפינט אַז מען דאַרף נעמען מעשר פון תבואת זרעך (ועד"ז מעשר בהמה כו') כדי צו באַווייזן אַז „לה' הארץ ומלואה"^יב — דאַרף דאָך זיין עפּעס אַן ענלעכע פעולה ו"תיקון" אויך ביי די זאַכן וועלכע זיינען פטור פון מעשר, אַז אויך ביי זיי זאָל מען באַווייזן אַז זיי קומען פון דעם אויבערשטן^יג.

און דאָס איז געווען שאלת עשו — „היך מתקנין מילחא . . תבנא" — ווי אַזוי איז מען זיי מתקן (וויבאַלד ס'איז ביי זיי ניטאָ קיין מצות מעשר).

ממילא פאַלט אויך אָפּ די שאלה — ווי פּאַסט גאָר צו פרעגן „היאך מעשרין": ער האָט טאַקע ניט געפרעגט „היאך מעשרין", נאָר"היך מתקנין".

ולפ"ז ווערט די תמי' נאָך גרעסער — פאַרוואָס איז רש"י משנה פון לשון המדרש, און אַנשטאָט „(היאך) מתקנין" זאָגט ער „(היאך) מעשרין"?!

ג. וי"ל דעם ביאור אין דעם:

מ'האָט שוין גערעדט כמה פעמים, אַז118רש"י איז מפרש פשוטו של מקרא — „לא באתי אלא לפשוטו של מקרא"^יד — אפילו ווען דאָס איז ניט בהתאם מיטן חלק ההלכה שבתורה.

ועד"ז בנדו"ד: די שאלה „היאך מעשרין את המלח ואת התבן" אין פירש"י, איז ניט פאַרבונדן מיט דער מצוה פון מעשר זרעים (שלאחרי מ"ת), נאָר מיט מצות מעשר וואָס האָט דעמאָלט נוהג געווען (לויט פשוטו של מקרא):

פריער אין פ' לך^טו ווערט דערציילט, נאָך דעם ווי אברהם האָט מנצח געווען די ד' מלכים — „ומלכי צדק מלך שלם גו' והוא כהן גו' ויתן לו מעשר מכל". איז רש"י מפרש: „ויתן לו — אברם מעשר מכל אשר לו לפי שהי' כהן" — אַז:

(א) אברהם האָט געגעבן מעשר צו מלכי צדק^טז („שהי' כהן").

(ב) ער האָט געגעבן „מכל אשר לו", און ווי מפרשים^יז זאָגן, אַז דערמיט מיינט רש"י שולל זיין דעם פירוש אַז דער מעשר וואָס אברהם האָט געגעבן איז (בלויז) געווען פון שלל מלחמה — וואָס דאָס איז מפורש במקרא באַזונדער, ווי דער פסוק איז דאָרט גלייך ממשיך אַז אברהם האָט געזאָגט „אם מחוט וגו' ואם אקח מכל אשר לך"^יח (אַז ער האָט גאַרניט גענומען פון דעם שלל סדום)^יט — נאָר דער מעשר איז געווען „מכל אשר לו".

זעט מען, אַז אברהם האָט זיך נוהג געווען צו געבן מעשר „מכל אשר לו (לאברם)", פון אַלע זיינע נכסים (כמפורש פריער — צאן גו' ועבדים גו' כסף וזהב^כ). און וויבאַלד אַז „יצוה את בניו ואת ביתו אחריו ושמרו דרך ה' לעשות צדקה ומשפט"^כא — איז מובן אַז אויך יצחק האָט זיך אַזוי נוהג געווען און האָט געגעבן מעשר ניט נאָר פון זיינע תבואה (ווי רש"י ברענגט ווייטער אויפן פסוק^כב „וימצא גו' מאה שערים"), נאָר „מעשר מכל אשר לו"^כג.

וי"ל יתרה מזה, אַז אַזוי איז לכל אופני פירוש התורה: אברהם האָט מקיים געווען כל התורה כולה^כד — כולל אויך מצות צדקה (עכ"פ) מעשר מהקרן^כה און יצווה את בניו גו' לעשות צדקה גו'.

ועפ"ז וועט זיין פאַרשטאַנדיק בפשטות וואָס עשו האָט געמיינט (וועלנדיק אויסנעמען ביי זיין טאַטן) מיט זיין שאלה „היאך מעשרין את המלח ואת התבן" — ווייל יצחק האָט מפריש119געווען מעשר פון מלח ותבן^כו (וויבאַלד אויך ער האָט מפריש געווען „מעשר מכל אשר לו") — די שאלה פון עשו'ן איז בלויז געווען „היאך מעשרין כו'", וכדלקמן.

ד. דער צד השווה פון מלח און תבן (אין זייער אַנדערשקייט לגבי אַנדערע זאַכן) איז^כז, וואָס פאַר זיך אַליין האָבן זיי ניט קיין (גרויסע) חשיבות, אָבער בשעת מען מישט זיי צוזאַמען מיט אַנדערע זאַכן, האָט מען פון זיי אַ תועלת וואָס איז שלא בערך מער ווי זייער תועלת בפני עצמם.

ווי מען זעט במוחש, אַז אַ קליין ביסל מלח^כח — וואָס זיין כמות פאַר זיך האָט זייער ווייניק שווה כסף וחשיבות — גיט אַריין טעם אין אַ תבשיל ומאכל ומשבחם אַ שבח וועלכער איז אַ סך מער און גרעסער פונעם קורטוב מלח; און ניט נאָר אַ הוספת טעם, נאָר באופן אַז אָן דעם מלח פעלט בכללות אכילת המאכל, ובלשון הכתוב^כט: היאכל תפל מבלי מלח.

ועד"ז תבן: מצד עצמו (אַלס מאכל בהמה אָדער להסקה בתנור^ל וכיו"ב) האָט תבן גאָר ווייניק שוה כסף וחשיבות, בשעת אָבער מען נוצט עס לעשיית לבנים^לא לבנין וכו' איז זיין שוויות אַ סך מער.

און דאָס איז געווען די שאלה פון עשו: ביי דעם מעשר בנדו"ד — „ויתן לו מעשר מכל (אשר לו)", וואָס איז — לחומרא) פון אַלץ וואָס מען פאַרמאָגט — איז לכאורה מקום לומר, אַז מען רעכנט דעם מעשר התבן והמלח ניט לפי המדה משקל או מנין^לב בפ"ע ובהווה — ווי מעשר בהמה, נאָר לויט דער שוויות פון די זאַכן^*32 ווען ער וועט זיי נוצן בפועל.

און וויבאַלד אַזוי, ווערט די שאלה ביי מלח ותבן^לג — ווי רעכנט מען זייער שוויות^לד: צי לויט זייער ווערט פאַר זיך יעצט, אָדער לויט זייער שוויות בעת מ'נוצט זיי אַלס תערובת ונותן טעם כו'?

ועפ"ז יומתק דיוק לשון רש"י „כסבור אביו שהוא מדקדק במצות", אַז ער איז מקיים די מצות כתיקונן מיטן גרעסטן דקדוק בחשבון וכיו"ב^לה.

[משא"כ לויט פירוש המפרשים, אַז עשו האָט געוואָלט אויסנעמען ביי יצחק'ן דורך ווייזן אַז ער גיט מעשר אויך פון זאַכן וועלכע זיינען ניט מחוייב אין מעשר, וואָלט מער מתאים געווען דער לשון „מחמיר במצות", „מהדר במצות", וכיו"ב].

120ה. פון די ענינים מופלאים ע"ד ההלכה אין דעם פירוש רש"י:

ווי דערמאָנט פריער (סעיף ב) אַז אין מדרש איז דער לשון „היך מתקנין" און רש"י זאָגט „היאך מעשרין". וי"ל אַז דער שינוי הלשונות איז תלוי אין דער פלוגתא צווישן רמב"ם און ראב"ד:

אין הלכות מלכים^לו רעדט דער רמב"ם וועגן די מצות וואָס זיינען געווען קודם מ"ת, וז"ל: על ששה דברים נצטווה אדם הראשון כו' בא אברהם ונצטוה כו' והוא התפלל שחרית ויצחק הפריש מעשר. זאָגט דערויף דער ראב"ד^לז: הי' ראוי לומר והוא (אברהם) . . הפריש מעשר.

לערנען מפרשים^לח, אַז דער רמב"ם און ראב"ד זיינען מחולק אין דעם פירוש פון „ויתן לו מעשר מכל" (וואָס שטייט ביי אברהם):

לויטן רמב"ם איז דער „ויתן לו מעשר" ניט געווען אין גדר פון הפרשת מעשר ווי מצות מעשר לאחרי מ"ת, וואָרום „אין המעשרות נוהגות אלא בגדולי קרקע שלו"^לט

— נאָר דאָס איז געווען בלויז מעשר פון דעם שלל שבא לידו^מ, און ווי דער ראָגאַטשאָווער^מא איז מבאר, אַז לשיטת הרמב"ם איז דער מעשר געווען בדוגמת מצות תרומת המכס פון דעם שבי ומלקוח וואָס מען האָט גענומען במלחמת מדין^מב (וואָס די מצוה איז ניט נוהגת לדורות^מג) —

משא"כ לויטן ראב"ד, איז דאָס געווען אין גדר פון מצות מעשר.

[און אע"פ אַז מעשר איז דוקא פון גדולי קרקע — איז יש לומר: (א) דער תנאי איז אַ חידוש וואָס האָט זיך אויפגעטאָן ערשט נאָך מ"ת, משא"כ דער מעשר פון פאַר מ"ת איז געווען ביי אַלע זאַכן, אָן אַ יוצא מן הכלל — כמפורש „מכל" (וע"ד ווי מען געפינט ביי אַנדערע מצות וואָס די אבות האָבן מקיים געווען, אַז זיי זיינען ניט געטאָן געוואָרן מיט אַלע תנאים ווי נאָך מ"ת^מד) — וע"ד יבום לפני מתן תורה, וואָס איז דאַמאָלס געווען „ע"י האח או האב או הקרוב מן המשפחה"^מה.

(ב) מעשר דאברהם איז געווען ע"ד מעשר כספים, וואָס אפילו את"ל אַז דער חיוב פון מעשר כספים איז נאָר מדרבנן^מו, איז (נוסף אַז, כנ"ל, וישמור תורותי — להביא תושבע"פ^מז, איז) עס פאַרבונדן מיט (און אַ תוצאה פון) מצות מעשר (וואָס דערפאַר לערנט דער121ספרי^מח אַרויס מעשר כספים פון פסוק^מט „עשר תעשר"), און דעריבער איז מצות מעשר אין אַלגעמיין מתייחס צו „ויתן לו מעשר" דאברהם].

ועפ"ז יש לומר, אַז דער חילוק צווישן פירוש המדרש און פרש"י איז תלוי אין דער פלוגתא הנ"ל:

לדעת המדרש איז „ויתן לו מעשר מכל" ניט געווען אַ גדר פון מצות מעשר, און וויבאַלד אַז מצות מעשר איז נאָר פון גידולי קרקע כו', האָט ניט קיין אָרט די שאלה „היאך מעשרין את המלח כו'" — דערפאַר זאָגט דער מדרש אַז די שאלה פון עשו'ן איז געווען „היך מתקנין מילחא . . תבנא" (כנ"ל סעיף ב).

רש"י לערנט אָבער (כנ"ל סעיף ג) אַז „ויתן לו מעשר מכל" איז געווען אַ גדר פון מצות מעשר, און וויבאַלד דער „מעשר" איז „מכל" — דעריבער איז מתאים די שאלה „היאך מעשרין את המלח ואת התבן".

ו. פון יינה של תורה שבפירש"י זה:

לכאורה איז נאָך אַלץ ניט גלאַטיק: פאַרוואָס האָט עשו געפרעגט דוקא בנוגע^נ די צוויי זאַכן פון מלח ותבן^נא? זיכער זיינען דאָ אַנדערע זאַכן מיט דער זעלבער תכונה הנ"ל^נב, אַז ווען זיי ווערן באַנוצט אין תערובת מיט אַנדערע מינים באַקומען זיי אַ חשיבות גדולה (לפי ערך זייער חשיבות בפני עצמם)?