Addenda - sichos 3

א. היינט, כ"ף חשון, איז דער יום הולדת פון דעם רבי'ן (מהורש"ב) נ"ע, ובלשון פון צמח צדק (דער נשיא בדורו) בעת קריאת שם בעל יום ההולדת^א „נולד כ' חשון תרכ"א^ב, שיש בזה שני כפי"ן, שהוא רומז לכתרא עילאה"^ג.

ויש לומר דעם ביאור השייכות ביניהם (פון דעם בעל יום ההולדת מיט זמן הולדתו):

כללות התורה איז פאַרבונדן מיטן קו האמצעי, המבריח מן הקצה אל הקצה, וואָס איז עולה עד (פנימיות) הכתר^*3 און נמשך אין ספירת המלכות, ביז למטה מטה^ד. ובאותיות פשוטות: תורה איז „חכמתו ורצונו של הקב"ה"^ה (וואָס „רצון העליון ב"ה מכונה ונקרא בפי חכמי האמת בשם כתר עליון"^ו). און פון די הויכע דרגא איז „תורה ירדה ממקום כבודה שהיא רצונו וחכמתו יתברך ואורייתא וקוב"ה כולא חד^ז כו', ומשם נסעה וירדה בסתר המדרגות ממדרגה למדרגה בהשתלשלות העולמות עד שנתלבשה בדברים גשמיים ועניני עולם הזה כו'"^ה, און ווי די תורה איז למטה שטייט זי מיט דעם גאַנצן תוקף ווי זי איז למעלה (מבריח מן הקצה אל הקצה) און ווייזט אַן אידן ווי זיי זאָלן זיך פירן אין זייערע ענינים (אויך הגשמיים) בהתאם לרצון הקב"ה. און דערפאַר איז תורה (אורייתא) דער „ממוצע המחבר" וואָס איז מאחד ישראל וקוב"ה^ח (בדוגמא ווי כתר (רצון) איז דער ממוצע^ט צווישען איין דרגא מיט די צווייטע דרגא)^י.

און אין תורה עצמה איז די המשכה פון (פנימיות ה)כתר שבתורה^יא — אין פנימיות התורה, „בעסק סתים ופנימיות התורה מאיר בזה העצמות בגילוי יותר כו'"^יב. ועאכו"כ ווי פנימיות התורה נתגלתה בתורת החסידות^יג, אָנהויבנ־313דיק דורך דעם בעש"ט — באופן פון „יפוצו מעינותיך חוצה"^יד,

און נאָכמער — דורך תורת חסידות חב"ד שנתייסדה ע"י אדמו"ר הזקן, ובפרט „נאָך פעטערבורג", וואָס דעמולט האָט זיך אָנגעהויבן „דער עיקר פון יפוצו^יד מעינותיך חוצה"^טו — ווייל חסידות חב"ד גיט אַרויס די מעינות (הבעש"ט^טז) פון פנימיות התורה בהבנה והשגה פון חכמה בינה דעת^יז, באופן פון „יתפרנסון"^יח מיני', ביז אַז דאָס זאָל קענען דורכנעמען די שכל און מציאות פון נה"ב, און פון חלקו שבעולם, און זיי מהפך זיין לקדושה. וואָס דאָס ערמעגלעכט אַז די מעינות הבעש"ט זאָלן אָנקומען אין „חוצה" כפשוטו.

און דעריבער איז דוקא דורך דעם (התלבשות פנימיות התורה בהשגה ע"י אדה"ז) ווערט „נמשך עצם פנימיות התורה"^יט, וואָרום די „ירידה והשפלה" פון מלביש זיין חסידות אין שכל איז נמשך מכח עליון יותר^כ, און נאָכמער: סוף מעשה במחשבה תחלה, די כוונה למעלה בעצמותו ית' איז אַז תורה און אלקות זאָל אַראָפּקומען דוקא למטה מטה, ביז אין „חוצה" — הפיכת טבע הנה"ב^כא („חוצה" שבאדם^כב) וחלקו שבעולם („חוצה" שבעולם) און מאַכן דאָרט אַ דירה לו ית' בתחתונים, אַזוי אַז דער תחתון וטבע העולם זאָל ווערן אַ כלי צו אלקות, וואָס די מעגלעכקייט דערצו איז דורך גילוי החסידות בהבנה והשגה^כג, דעריבער איז דאָס ממשיך „עצם פנימיות התורה", און וואָס אַלץ ווייטער (מער „חוצה"*) חסידות ווערט נמשך, אַלץ מער דריקט דאָס אויס עצם מהותה^כד.

אין דעם גופא זיינען אָבער אויך געווען דרגות — וואָס מדור לדור האָט יעדער נשיא מפיץ געווען די מעינות הבעש"ט צו נאָך אַ ווייטערדיקן „חוצה".

ב. ויש לומר אַז אין דעם איז צוגעקומען אַ חידוש ושלב עיקרי דורך דעם בעל יום ההולדת, דער רבי נ"ע — הן אין תורת החסידות שלו, והן אין זיינע פעולות פון הפצת המעינות חוצה:

314בתורת החסידות: במאמרי בעל יום ההולדת זעט מען אַז די עניני חסידות זיינען בביאור יותר רחב ובהבנה והשגה שכלית יותר, ווי זיי זיינען (בגלוי) במאמרי רבותינו נשיאינו שקדמו^כה. וכידוע דער פתגם פון חסידים הראשונים^כו אַז דער רבי נ"ע איז „דער רמב"ם פון חסידות", ווייל די ענינים במאמרי חסידות שלו זיינען „אַ הלכה קבועה ומסודרה מיט דעם גאַנצן הסבר פון דעם ענין, דבר דבר על אופנו . . אַ מעין פון ים החכמה, אַ מסכת שלימה". והיות אַז דער רבי נ"ע האָט אַראָפּגעבראַכט תורת החסידות נאָכמער אין הבנה והשגה, גיט דאָס די מעגלעכקייט אויף דערגרייכן נאָך ווייטער אין „חוצה", ובמילא באַווייזט עס אַז דאָס נעמט זיך פון נאָך אַ העכערע דרגא אין „עצם פנימיות התורה".

ועוד ועיקר: דער רבי נ"ע האָט מייסד געווען ישיבת תומכי תמימים. וואָס דורך דעם האָט ער דורכגעפירט די כוונה פון „יפוצו מעינותיך חוצה" ע"י הבעש"ט ואדה"ז ורבותינו נשיאינו שלאחריהם — אַז דאָס זאָל אַרויסקומען אין לימוד התורה בפועל, און דורכנעמען עולם התורה (לומדי תורה ואנשי תורה), ובאופן של קביעות והתיישבות — וואָס דאָס האָט זיך דורכגעפירט בעיקר (אָנהויבנדיק) דורך התייסדות ישיבת תומכי תמימים, אַ ישיבה פאַר תלמידים, מיט דער כוונה צוצוציען תלמידים מכל קצוי תבל, וואו מ'לערנט תורה, נגלה דתורה און תורת החסידות, באופן של „ישיבה", בקביעות ובהתיישבות^כז, און ווי אַ תורה אחת, תורה תמימה^כח — דער לימוד הנגלה איז דורכגענומען מיט לימוד החסידות, און דער לימוד החסידות איז דורכגענומען מיט לימוד הנגלה, ביז אַז די השגה בחסידות איז „כלימוד הסוגיות בגליא שבתורה"^כט.

דאָס הייסט: אע"פ וואָס „דער עיקר פון יפוצו מעינותיך חוצה" האָט זיך אַנגעהויבן באַ דעם אַלטן רבי'ן, איז אָבער דער ענין בפועל בעולם התורה האָט זיך אָנגעהויבן (בעיקר) דורך התייסדות ישיבת תומכי תמימים. ווי מ'זעט עס בפועל, אַז ניט קוקנדיק אויף די הפצה ע"י רבותינו נשיאינו שלפני זה, איז אין דעם צוגעקומען שלא בערך מער דורך התייסדות הישיבה און די תלמידי הישיבה. און דאָס האָט געגעבן דער כח צו באַלייכטן דעם חושך כפול ומכופל פון „חוצה" (שבעולם) פון עקבתא דמשיחא (אַ טיפערער חושך ווי ס'איז געווען בדורות שלפנ"ז).

און ווי דער רבי נ"ע האָט געזאָגט בכמה משיחותיו בקשר עם התייסדות הישיבה^ל. ובמיוחד אין די שיחה הידועה315שלו צו די תלמידי הישיבה^לא בענין „כל^לב היוצא למלחמת בית דוד" — אַז די תלמידי הישיבה זיינען „חיילי בית דוד" וועלכע וועלן „ראַטעווען דעם מצב פון כלל ישראל" פון די „אשר חרפו עקבות משיחך"^לג (ראַטעווען ביז אין אַן אופן פון „אמן ואמן" (כסיום המזמור תהלים^לד), וואָס ווייזט אויף גמר הנצחון^לה), און דורך יפוצו מעינותיך חוצה ברענגען „אתי מר" דא מלכא משיחא (קיום ההבטחה פון משיח'ן צום בעש"ט^לו).

און נאָכמער בגלוי און נאָך ווייטער אין „חוצה" איז דאָס (הפצת המעינות) אַרויסגעקומען דורך בנו יחידו, ממלא מקומו — כ"ק מו"ח אדמו"ר, וועלכער האָט אַנגעהויבן מגלה און מפיץ זיין פנימיות התורה בכל מקום ומקום ממש, ביז אין חוצה שאין חוצה ממנו, און אויך — דורך הייסן מתרגם זיין חסידות אין אַנדערע שפּראַכן^לז, „באר היטב — בשבעים לשון"^לח, אַזוי אַז דאָס זאָל קענען דערגרייכן אידן וואָס פאַרשטייען נאָך ניט לע"ע לשון הקודש אָדער אידיש, און אויך — אומות העולם^לט (להבדיל).

ג. עפ"ז איז (נאָכמער) פאַרשטאַנדיק דער ביאור אין דברי הצ"צ בנוגע להולדת אדמו"ר נ"ע — „נולד כ' חשון תרכ"א, שיש בזה שני כפי"ן, שהוא רומז לכתרא עילאה" — ווייל די שליחות פון דעם רבי'ן נ"ע במיוחד איז באַשטאַנען אין ממשיך ומגלה זיין בחי' כתר שבתורה (תורת החסידות) למטה מטה^מ, באופן גלוי לכל^מא.

ויש לומר אַז דאָס איז מרומז אין דעם וואָס „יש בזה שני כפי"ן" — ע"פ המבואר בלקו"ת^מב אַז די שני כפי"ן זיינען מרמז לב' הבחינות שבכתר אריך ועתיק^מג. ווייל גילוי תורת החסידות עד316למטה מטה („חוצה" ממש) דורך דעם רבי'ן נ"ע איז דער חיבור פון עתיק און אריך: דאָס ווערט נמשך (ניט בלויז מבחי' אריך, חיצוניות הכתר, ששייך לסדר השתלשלות, נאָר) מבחי' עתיק, פנימיות הכתר^מד, שלמעלה מסדר השתלשלות לגמרי, אָבער דאָס ווערט נמשך בבחי' אריך, מקור לסדר השתלשלות, ועי"ז — בכל סדר השתלשלות.

און דער יום כ' (כתר) בשנת כתר"א איז בחודש מרחשון — וואָס ווערט אָנגערופן „ירח בול"^מה על שם ירידת הגשמים שבחודש זה^מו, וואָס ירידת גשמים איז פאַרבונדן מיט עבודת התשובה^מז — ענינה פון תורת החסידות^מח, צו מהפך זיין אויך דעם תחתון שבתחתון דורך עבודת התשובה.

ד. ויש להוסיף, אַז דער יום הולדת איז געווען בשנת תרכ"א, „כתר"א" בלשון תרגום (ניט בשנת תר"כ, אותיות כתר בלשון הקודש), וכלשון הצ"צ „כתרא עילאה" (ניט „כתר עליון") — ווייל תוכן עבודת בעל יום ההולדת איז געווען המשכת בחי' כתר (תורת החסידות) בלשון תרגום (כתרא), פון די שבעים לשון דאוה"ע, בכדי מברר זיין די שבעים לשון פון דעם פירוד בעולמות בי"ע, וואָס איז „חוצה" לגבי עולם האצילות, עולם הקודש (לשון הקודש)^מט.

ווי דאָס איז אַרויס בגלוי ממש דורך בנו ממלא מקומו כ"ק מו"ח אדמו"ר^נ — ע"י תרגום תורת החסידות „בשבעים לשון".

ה. דערפון האָט מען אויך אַ לימוד בכ"ף חשון בכל שנה ושנה:

ביום הולדת פון יעדער מענטש איז „מזלו גובר"^נא. עאכו"כ פון אַ נשיא הדור, וואָס „הנשיא הוא הכל"^נב, און ער איז („נשיא" מלשון) מנשא (הויבט אויף) הכל, כל אנשי הדור — איז דאָך מובן אַז ביום הולדת פון אַ נשיא, ווען „מזלו גובר" (ניט נאָר הבנתו והשגתו — דמאי קמ"ל, נאָר אויך „מזלו", בחי' כתר שבו^נג, און פון כתר ווערט עס נמשך אין אַלע כחות), טוט עס אויף אַ התגברות במזלו ובכל הכחות פון כל אחד ואחת מאנשי דורו, און דורך בנו ממלא מקומו כ"ק מו"ח אדמו"ר נשיא דורנו — ווערט נמשך אין כל אנשי דורנו אַ התגברות במזלם, בחי' כתר, און אין אַלע כחות.

ד. ה. אַז בכ"ף חשון מדי שנה בשנה האָט כאו"א אַ התגברות מיוחדת אין די כחות צו טאָן אין דער עבודה פון דעם בעל יום ההולדת, וועלכע ער האָט איבערגעגעבן לכל אנשי דורו, וע"י בנו317ממלא מקומו — לכל אנשי דורנו — דער כללות הענין פון הפצת המעינות חוצה, המשכת כתר (פנימיות התורה) למטה מטה, אין „חוצה" ממש, ביז אין תרגום („כתר"א") „בשבעים לשון".

ואדרבה: בכל שנה ושנה ווערט, קומט אין דעם צו אַן עלי' והתגברות נוספת, וואָרום „מעלין בקודש"^נד, ובפרט אַז בכל שנה ושנה ווערט נמשך אַן „אור^נה חדש שלא הי' מאיר עדיין מימי עולם אור עליון כזה"^נו. ועאכו"כ מדור לדור (דור גם מלשון שורה^נז, וכולל כו"כ שנים), וואָס איז שלא בערך מער פאַר די עלי' משנה לשנה.

ו. ועאכו"כ בכ"ף חשון שנה זו, וואָס איז: א) אַ שנת השמיטה, ב) ביום השבת^נח — וואָס אויך אין דעם איז אונטערשטראָכן די נקודה הנ"ל — התגלות תורת החסידות (כתר שבתורה) למטה מטה.

ד. ה. אַז בשנת השמיטה (ע"ד ווי ביום השבת) שטייט אַ איד העכער פאַר וועלט — ער פאַרנעמט זיך ניט מיט די פעולות גשמיות הרגילות בחיי יום יום (בשאר השנים). וואָס דאָס שטרייכט אונטער זיין פאַרבונד מיט דעם אויבערשטן — סיי מצד דעם וואָס ער האָט דעמולט ניט די בילבולים פון טרדות הפרנסה בעוה"ז הגשמי*) , און ער פאַרלאָזט זיך אויפן אויבערשטן^סד, און סיי מצד דעם וואָס ער נוצט אויס די ליידיקע צייט און כחות אויף הוספה בעבודת ה', לימוד318התורה ועבודת התפלה. ווי עס שטייט אין מפרשים^סה בנוגע לשנת השמיטה „שתהי' כל השנה הבטלה מעבודת האדמה מוכנת לעבודתו . . שגם עובדי האדמה כאשר ישבתו בשנה ההיא יתעוררו לדרוש את ה'". און — אין אַן אופן פון יגיעה בלימוד התורה כו': כשם ווי אין די שש שנים איז געווען „יגיע כפיך"^סו, „בזיעת אפיך תאכל לחם"^סז, נוצט ער אויס (בשנת השמיטה) דעם כח היגיעה אין לימוד התורה ועבודת ה'.

כולל ובמיוחד אין לימוד פנימיות התורה — בחי' שבת שבתורה (וואָס איז נשמתא^סח פון נגלה דתורה וואָס פאַרנעמט זיך מיט בירורי טוב ורע כו'^סט).

צוזאַמען דערמיט איז ניט דער פשט אַז דעמולט פעלט אין פרנסה והשפעות בעוה"ז הגשמי (וואָס מ'באַקומט בהשש שנים דורך מלאכת האדמה), נאָר כמקרא מלא^ע „וצויתי את ברכתי לכם בשנה הששית ועשת את התבואה לשלש השנים"^עא.

ד. ה. אַז אין די שש שנים באַקומט ער די ברכה בפרנסה דורך יגיעה במלאכת האדמה, און בשנת השמיטה באַקומט ער די ברכה בפרנסה דורך יגיעה בלימוד התורה ועבודת התפלה כו'.

עפ"ז איז מובן, אַז דער תוכן הנ"ל פון יום הולדת אדמו"ר נ"ע בכ' חשון שנת כתר"א (המשכת בחי' כתר, גילוי תורת החסידות, למטה מטה) קומט נאָך שטאַרקער אַרויס אין אַ שנת השמיטה — ווייל דאָס איז אויך מתוכן שנת השמיטה: עליית (כתר) מלכות^עב למעלה מעלמא דפרודא (בי"ע), און ווי בחי' (כתר) מלכות שטייט למעלה, ווערט פון דאָרט נמשך למטה מטה בעוה"ז הגשמי^עג, „וצויתי את ברכתי לכם בשנה הששית ועשת את התבואה לשלש השנים". ובעבודה — אַ שנה געווידמעט צו לימוד התורה, כולל ובמיוחד פנימיות התורה (שבת שבתורה), און אין אַן אופן אַז דאָס ווערט נמשך למטה מטה אין „חוצה" ממש (כתר"א לשון תרגום).

ז. בסגנון אחר:

יום השבת האָט אין זיך צוויי ענינים: א) יום השביעי, דער המשך וסיום ושלימות פון די שבעת ימי בראשית^עד. ב) עליית כל השבעה ימים למעלה מן319הזמן. דעריבער הויבט מען דערנאָך אָן ציילן זמן מחדש „היום יום ראשון"^עה. ובספירות: א) ספירת המלכות (סיום וגמר פון די שבע מדות). ב) ספירת הכתר (למעלה מזמן וסדר זמנים). ובספירת הכתר עצמו — בחי' עתיק, שנעתק ומובדל לגמרי פון זמן (משא"כ אריך האָט נאָך עפּעס אַ שייכות מיט סדר זמנים).

וי"ל אַז עד"ז האָט אין זיך שנת השמיטה („שבת לה'", שבת בשנים) ביידע ענינים: א) שנה השביעית, אַ המשך וסיום ושלימות פון די שש שנים — בחי' מלכות. ב) עליית השבע שנים למעלה מן הזמן (דעריבער הויבט מען דערנאָך אָן אַ מספר חדש פון שבע שנים) — בחי' כתר.

קומט אויס אַז אין שנת השמיטה אי, דאָ דער חיבור פון ביידע ענינים הנ"ל בעבודת בעל יום ההולדת — המשכת שלימות הכתר (שלמעלה מעולם) אין מלכות, און אין די שבע שנים פון סדר בראשית (עולם). כידוע^עו אַז שרש המלכות איז פון כתר, און כתר ווערט נמשך דוקא אין מלכות (נעוץ סופן בתחלתן ותחלתן בסופן^עז), סוף מעשה במחשבה תחלה.

ויש להוסיף, אַז דער יום ההולדת איז קרוב לתחלת שנת השמיטה (כ"ף חשון) — ע"ד פירוש החסידות^עח אין „סוף מעשה במחשבה תחלה"^עט, אז „סוף מעשה" נעמט זיך אין מחשבה גופא — פון תחלת המחשבה. ובנדו"ד: כ"ף חשון איז בתחלת שנת „שבת לה'", „במחשבה תחלה" (כנ"ל אַז שבת איז בחי' המחשבה), און פון דאָרט ווערט נמשך אין „סוף מעשה", אין מלכות, ביז אין עולמות בי"ע, ביז אין „חוצה" ממש.

ח. דערפון איז פאַרשטאַנדיק, אַז אין אַלע מועדים, כולל בכ"ף חשון בשנה זו — אַ שנת השמיטה (און אויך ביום השבת) — קומט צו אַן עלי' והתגברות ביתר שאת וביתר עוז אין דעם „מזלו גובר" פון בעל יום ההולדת — המשכת והפצת פנימיות התורה (כתר) למטה מטה, אין „חוצה" ממש.

ט. והמעשה הוא העיקר^פ (סוף מעשה במחשבה תחלה):

שטייענדיק בכ"ף חשון, יום הולדת אדמו"ר נ"ע, וביום השבת ובשנת השמיטה — האָט כאו"א אַ התגברות מיוחדת אין די כחות צו טאָן אין דער עבודה פון דעם בעל יום ההולדת, וועלכע ער האָט איבערגעגעבן לכל אנשי דורו, וע"י בנו ממלא מקומו — לכל אנשי דורנו — דער כללות הענין פון הפצת המעינות חוצה, המשכת כתר (פנימיות התורה) למטה מטה, אין „חוצה" ממש, ביז אין תרגום („כתר"א") „בשבעים לשון".

ובפשטות: הוספה בלימוד התורה מתוך יגיעה, כולל ובמיוחד יגיעה בלימוד תורת החסידות, כולל — די מאמרי חסידות פון דעם בעל יום ההולדת, כמאמר הידוע שלו^פא „די כתבים לאַז איך אייך",

320און דערפון זאָל עס נמשך ווערן אין יגיעה בלימוד הנגלה, און — בלימוד שניהם יחד (נגלה און חסידות). און אין אַן אופן אַז דאָס פאַרשטייט אויך דער שכל פון נה"ב („תרגום" פאַר „חוצה" שבאדם עצמו).

וגדול לימוד שמביא לידי מעשה^פב — פון לימוד התורה („די כתבים"), „דע את אלקי אביך"^פג, זאָל עס נמשך ווערן אין מעשה, „חוצה" שבאדם, „ועבדהו בלב שלם"^פג, אהבה ויראה, פון וועלכע עס ווערט נמשך בכל המצוות כולם — הוספה בקיום המצוות בהידור.

כולל ובמיוחד אין די מעשה ועבודה אין „חוצה" פון עוה"ז הגשמי — צו „פאַרשרייבן זיך" אין „כל היוצא למלחמת בית דוד", צו טאָן אין הפצת היהדות והתורה, און הפצת המעינות — חוצה, ביז אין חוצה שאין חוצה ממנו, כולל דורך איבערזעצן חסידות צו יעדערן באותיות (ולשונות) המתאימות לפי הבנתו והשגתו.

און ספּעציעל דורך די הוספה באופן הפצת המעינות חוצה וואָס איז צוגעקומען בדורנו זה, ובמיוחד בזמן האחרון^פד — דורך א) אויפשטעלן (אָדער מרחיב זיין) אַ „בית חב"ד" בכל מקום ומקום, בית תורה תפלה וגמ"ח, און ב) „עשה^פה לך רב":

ענינו פון אַ „בית חב"ד" איז — הפצת המעינות חוצה באופן של קביעות והתיישבות (בית). און דער „בית חב"ד" בכל מקום באַלייכט — ממנו יוצא אורה — די גאַנצע שכונה און שטאָט („חוצה") מיט אור התורה דורכגענומען אויך מיט אור פון תורת חסידות חב"ד, ובאופן אַז דאָס ווירקט אין די הנהגה במעשה בפועל^פו. ע"ד ובדוגמת התייסדות ישיבת תומכי תמימים — לימוד תורת החסידות והפצת המעינות חוצה באופן של קביעות והתיישבות, וממנו יוצא אורה לכל הסביבה.

דער תוכן פון „עשה לך רב" איז — באַשטימען פאַר זיך אַ רב מיט וועמען ער קען זיך מיישב זיין און בעטן אַן עצה וכיו"ב (און טוט אַזוי בפועל — וזהו העיקר) בנוגע צו זיין לימוד התורה, כולל לימוד פנימיות התורה, און עבודת ה', כולל — הפצת המעינות חוצה. וואָס דאָס פאַרשטאַרקט נאָכמער די עבודה ופעולה ויגיעה אין לימוד החסידות והנגלה, און אין הפצת המעינות חוצה.

יוד. ויש להוסיף רמז צו די צוויי ענינים בפרשתנו:

א) „ויטע^פז אשל — פונדק לאכסניא^פח — בבאר שבע ויקרא שם בשם ה' אעולם", „על ידי אותו אשל נקרא שמו של הקב"ה אלוקה לכל העולם, לאחר שאוכלים ושותים אמר להם ברכו למי שאכלתם משלו"^פח. וואָס דאָס איז דער ענין פון אַ „בית חב"ד": אַ פונדק לאכסניא, וואו יעדער איד קען אַריינגיין און איבערנעכטיקן און באַקומען וואָס צו עסן און טרינקען^פט (ועאכו"כ) —321לערנען תורה, מתפלל זיין און געבן צדקה וכיו"ב. און דורך דעם „אשל" ווערט^צ „ויקרא^פז שם בשם ה' אעולם"^צא.

ב) „ולוט ישב בשער סדום"^צב, ופרש"י: „ישב כתיב, אותו היום מינוהו שופט עליהם". ד.ה. אַז אפילו אנשי סדום, וועלכע זיינען געווען „רעים וחטאים לה' מאד"^צג, האָבן געפונען נויטיק צו ממנה זיין אויף זיך אַ שופט — „עשה לך רב", און האָבן פאַרשטאַנען מעצמם אַז דער שופט דאַרף זיין ניט בדומה להם נאָר אברהם'ס אַ קרוב, עאכו"כ ווען עס רעדט זיך וועגן (להבדיל) אידן און נאָך מתן תורה!

יא. דער לימוד הנ"ל (פון דעם בעל יום ההולדת) במובן רחב יותר:

ידוע ומפורסם דער גודל ההשתדלות בענין החינוך פון בעל יום ההולדת^צד, ועד"ז פון בנו ממלא מקומו כ"ק מו"ח אדמו"ר. אַז ניט קוקנדיק אויף די ענינים הכי עיקריים והכי חיונים וואָס זיי האָבן געטאָן, איז באַ זיי געווען אַ ספּעציעלע השתדלות בענין החינוך.

ויש לומר אַז בכללות (במובן הרחב) איז דאָס פאַרבונדן מיט די התרחבות אין הפצת היהדות והפצת המעינות חוצה וואָס איז צוגעקומען ע"י דעם בעל יום ההולדת ובנו ממלא מקומו (המשכת כתר למטה מטה) — אַ התרחבות בענין החינוך, סיי חינוך עצמו, דורך הפצת התורה והיהדות והמעינות אין דעם „חוצה" שבאדם, ע"י הוספה בלימוד התורה, חסידות ונגלה, בהבנה והשגה, אויך פאַרן נה"ב כו', און סיי חינוך הזולת — הפצת התורה והיהדות והמעינות אין דעם „חוצה" כפשוטו, כנ"ל.

האָט מען דערויף די הוראה — שטייענדיק בכ"ף חשון, ווען „מזלו" של (עבודת) בעל יום ההולדת „גובר" — אַז כל אחד ואחת דאַרף מוסיף זיין ביתר שאת וביתר עוז אין ענין החינוך:

סיי חינוך עצמו, „קשוט עצמך"^צה, כולל — דורך קיום הוראת המשנה „עשה לך רב",

און סיי חינוך הזולת, „(ואח"כ) קשוט אחרים"^צה, אָנהויבנדיק פון חינוך בפשטות — חינוך ילדים, קטנים וקטנות^צו, און אויך חינוך פון קטנים וקטנות בידיעות, כולל — בידיעת ההכרח אַז פון יעדער ידיעה דאַרף אַראַפּקומען אין מעשה בפועל („טאָפּאָרו דאָ פּלאַחו"^צז). ד. ה. ניט בלויז אַז „טוב הדבר", נאָר „טוב לי הדבר".

322ובפשטות — דורך אויפשטעלן (אָדער מרחיב זיין) מוסדות חינוך בכל מקום ומקום, וואו אידישע קינדער קענען באַקומען אַ חינוך הכשר וחינוך על טהרת הקודש, און אַזוינע מוסדות וואָס וועלן האָבן די מעגלעכקייט צו אַרייננעמען און צוציען וואָס מער אידישע קינדער, אַזוי אַז אין דער שטאָט (פון דעם מוסד חינוך) זאָל ניט זיין קיין עיכוב מצד המוסד פון אַרייננעמען און מחנך זיין די אַלע אידישע קינדער וואָס לעבן דאָרט (און די איינציקע השתדלות וואָס דאַרף זיין איז — צו אַראָפּנעמען די מניעה מצד העדר ידיעת ההורים וכיו"ב).

ועד"ז מוסדות חינוך פאַר גדולים בשנים — דורך אויפשטעלן בתי חב"ד בכל מקום ומקום, וואָס ענינם איז צו מחנך זיין די אידן אין דעם מקום (כנ"ל ס"י).

יב. אין דעם גופא קומט צו די הוראה פון דעם רבי'ן מהר"ש (דער פאָטער פון דעם בעל יום ההולדת) — „מלכתחילה אַריבער"^צח.

וויבאַלד אַז הקמת מוסדות חינוך, בתי חב"ד וכיו"ב איז פאַרבונדן מיט הוצאות כספיות (ויגיעה וזמן כו') — קען זיין אַ קס"ד, אַז ביז מ'האָט ניט די געלט במזומן, וועט מען ניט אויפשטעלן דעם מוסד.

אויף דעם האָט מען די הוראה — אַז מ'דאַרף זיך אין דעם פירן באופן פון „מלכתחילה אַריבער" (אָבער כמובן — אַ הנהגה פון עולם התיקון^צט), ניט אָפּהאַלטן די הקמה פון אַ מוסד חינוך צוליב דעם וואָס עס פעלט געלט; נאָר אויפשטעלן המוסד און דערנאָך זיך משתדל זיין שאַפן די געלט, און אויסצאַלן וכו'.

[זיכער איז בעסער האָבן די געלט פאַראויס, אָבער מ'קען צוליב דעם ניט אַפּשטופּן די הקמה פון דעם מוסד חינוך].

ווי מ'לערנט אָפּ פון כ"ק מו"ח אדמו"ר, וואָס ער האָט געזאָגט אַז ער האָט אַלעמאַל געהאַט אַ דעפיציט (בהנהלת המוסדות); אָבער לאידך גיסא — איז ער קיינמאָל ניט געבליבן קיין בעל־חוב, ווייל סוף סוף האָט ער אַלעמען אָפּגעצאָלט.

און די הסברה בזה איז בפשטות: אפילו אויב מ'האָט ניט די געלט גלייך אַפּצוצאַלן — איז דאָס טאַקע ניט אַזוי באַקוועם און געשמאַק, אָבער דורך דעם פעלט ניט אין דעם עצם הענין: אויב ער קען היינט ניט אָפּצאָלן, צאָלט ער אָפּ מאַרגן וכיו"ב; משא"כ אויב מ'וועט ניט גלייך אויפשטעלן (און אויפהאַלטן) דעם מוסד חינוך וכיו"ב, און מ'וועט וואַרטן ביז מ'וועט האָבן די געלט מאָרגן, ועאכו"כ „יש מחר לאחר זמן"^ק — קען דאָך דערוויילע פאַרפאַלן ווערן אַ אידיש קינד ר"ל וועלכן מ'האָט איצטער געקענט מציל זיין און שפּעטער וועט מען אים ניט טרעפן. און יעדער קינד איז דאָך אַן „עולם מלא"^*100!

ד. ה. אַז דאָס איז אַ שאַלה פון פקו"נ (ברוחניות) — וואָס איז דוחה כל התורה כולה^קא. במילא איז מובן, אַז ווען מ'האָט323ניט קיין ברירה, און מ'דאַרף אויסקלייבן איינע פון די ביידע מעגלעכקייטן (גלייך אויפשטעלן דעם מוסד, אָדער וואַרטן ביז מ'האָט געלט) — איז קיין ספק ניט אַז לכל לראש דאַרף זיין „תן לי הנפש"^קב, הצלת נפשות, און דערנאָך געפינען די מיטלען אויסצוצאַלן די*) הוצאות.

עאכו"כ בזמננו זה, ווען דער צד שכנגד רוט ניט און זוכט אַלע מעגלעכקייטן צו פאַרכאַפּן ר"ל אידישע קינדער (און ערוואַקסענע), מיט כל מיני פאַלשקייטן, ביז אויך אָפּרייסן קינדער פון זייערע עלטערן וכו',

[ווי ס'איז געווען בנוגע צו די ילדי טהרן וילדי תימן ר"ל^קג, ועד היום הזה האָט מען ניט מברר געווען שמותיהם און די ערטער וואו זיי זיינען אַין־עקומען] —

איז נאָך שטאַרקער נוגע מס"נ בצד הקדושה בענין החינוך, צו אַריינציען וואָס מער אידישע קינדער אין מוסדות של חינוך הכשר ועל טהרת הקודש, און דאָס ניט אָפּשטופּן אפילו אויף אַ רגע אחד (צוליב געלט וכיו"ב).

דעריבער איז איצטער נאָכמער הכרח ואחריות וזכות לכל אחד ואחת — צו טאָן כל התלוי בו אין דעם שטח פון חינוך ניט אָפּשטעלנדיק זיך צוליב קיינע מניעות — כאו"א לויט זיינע מעגלעכקייטן:

די וואָס האָבן אַ השפעה וכח בנוגע צו הקמת מוסד של חינוך, הנהלת המוסדות, תומכי המוסדות וכיו"ב — האָבן דעם גודל הזכות והאחריות צו טאָן אין דעם אופן, ניט וואַרטנדיק ביז מ'האָט מזומן;

און די וואָס האָבן ניט די מעגלעכקייט, האָבן זיי אַן אַנדער מעגלעכקייט צו זיך משתדל זיין בענין החינוך: חינוך פון די אייגענע קינדער. און אפילו אויב דער חינוך ביז איצטער איז געווען בשלימות — איז אין גוט קיין שיעור ניטאָ.

און אפילו אויב מ'האָט ניט אייגענע קינדער — האָט יעדערער די מעגלעכקייט צו משפיע זיין בנוגע צו קינדער פון אַ קרוב אָדער אַ שכן, וואָס יעדער מענטש קומט אין באַרירונג מיט קינדער, ווי מ'זעט בפשטות.

יג. לאידך גיסא:

מס"נ העלפט אויף „אַראָפּשפּרינגען פון אַ דאַך", אָבער ניט אויף „אַרויפשפּרינגען אויף אַ דאַך". ובעניננו: אפילו אויב מ'האָט מס"נ אויף חינוך, און מ'רעכנט זיך ניט מיט אַ דעפיציט, קען מען אָבער ניט העלפן מיט מס"נ אויף אַ זאַך וואָס איז ניט בכחו לדעת רב שאינו נוגע בדבר (ניט וואָס זיין יצר שמועסט עם איין אַז עס איז ניט בכחו). ד. ה. אַז די מס"נ וועט ניט העלפן בשעת ס'איז דאָ אַ מחנך וכיו"ב וואָס וויל אָבער בעקשנות האָבן געלט במזומן, אָדער בשעת מ'קען ניט באַקומען אַ הלואה בכדי דעקן די הוצאות, וכיו"ב.

דעריבער איז אשרי חלקם וגדול זכותם פון די בעלי צדקה וואָס שטעלן צו געלט במזומן פאַר אַ מוסד חינוך, בית חב"ד וכיו"ב, אַזוי אַז מ'דאַרף זיך ניט פאַרלאַזן אויף מס"נ שאינו בכחו בהקמת והרחבת המוסד. ומהם יראו וכן יעשו רבים, ביז אַז זיי (הרבים) ווערן אויך „נרות להאיר".

324יד. ויש להוסיף השייכות פון ענין החינוך (עבודתו המיוחדת פון דעם בעל יום ההולדת) מיט ענין השמיטה (וואָס איז בדוגמא די עבודה פון דעם בעל יום ההולדת, כנ"ל ס"ו־

איינער פון די גרעסטע שוועריקייטן פון שנת השמיטה איז דער שפּרונג ושינוי הרגילות מן הקצה אל הקצה — אַז לאחרי הרגילות והחזקה פון „שש שנים תזרע שדך גו'"^קד (צוויי מאָל תלת זימני הוי חזקה^קה), דאַרף גלייך (ניט לאט לאט) זיין „ובשנה השביעית שבת שבתון יהי' לארץ גו'"^קו, במשך אַ שנה שלימה^קז.

וואָס דאָס איז דער תוכן פון חסידות במיוחד — די עבודה פון שינוי טבע הרגילות (וואָס דעמולט ווערט מען אָנגערופן „עובד אלקים"^קח), שינוי טבע מדותיו^קט — וואָס אין דעם איז צוגעקומען אַ חידוש דורך דעם בעל יום ההולדת, כנ"ל בארוכה.

ועפ"ז איז מובן די שייכות מיט חינוך: דער גאַנצער ענין פון חינוך איז — בכדי משנה זיין טבע הרגילות: אַ קינד בטבע טוט ווי ביי אים קומט אויס, בלי שום הגבלות. ובלשון הכתוב — „יצר לב האדם רע מנעוריו"^קי. דעריבער דאַרף מען אים מחנך זיין — בכדי מגביל זיין און משנה זיין טבע הרגילות שלו, ביז אַז ביי אים זאָל זיין מוח שליט על הלב. ועד"ז חינוך פון גדולים בשנים איז תוכנו — משנה זיין רגילות שלהם בעבר און צוקומען צו אַ דרגא נעלית יותר.

וואָס אע"פ אַז דאָס איז דער תוכן העבודה במשך כל השנים, האָט מען אויף דעם ספּעציעלע כחות בשנת השמיטה, וואו מ'זעט בהדגשה ובגלוי — ובאופן שלא בערך — דעם שינוי הרגילות פון אַ מצב פון עבודת האדמה צו אַ מצב פון שביתת הארץ, און במקום זה — לימוד התורה ועבודת התפלה וכו'.

האָט מען די הוראה ונתינת כח פון שנת השמיטה — ובפרט בכ"ף חשון בשנה זו — בגודל הנחיצות אויף ענין החינוך^קיא — זיך אַליין מחנך זיין און מחנך זיין אַנדערע, און נתעלה ווערן צו אַ העכערע דרגא בעבודת ה', בלימוד התורה, עבודת התפלה, קיום המצוות בהידור, הפצת היהדות והמעינות חוצה וכו', העכער ווי מ'איז געשטאַנען ביז דעמולט^קיב.

325טו. ויה"ר אַז דורך דעם וואָס אַז בשנת הקה מ'וועט אַרויסגיין אין „מלחמת בית דוד" אין ארצנו הק להפיץ המעינות חוצה, זאָל און וועט זיין מצות „ה זיכער מקויים ווערן הבטחת רבותינו והנשים והטף נשיאינו (דער בעל יום ההולדת ובנו ילמדו ויראו א ממלא מקומו, כ"ק מו"ח אדמו"ר), אַז

מ'וועט מנצח זיין במלחמה זו, און

ברענגען דוד מלכא משיחא, ותיכף ומיד, נאָך בשנת השמיטה זו, ועאכו"כ