Toldos

יא. מ'קען אויך זאָגן בהנ"ל אַ ספּעציעלע שייכות לויט דער קביעות פון האַי־יאָר, וואָס דער שבת איז אויך שבת מברכים חודש כסלו, דער חודש השלישי 38)) אין וועלכן ס'איז נתגלה געוואָרן פּנימיות התורה, און ענין פון פּנימיות התורה איז דאָך

תול

א. אויפן פּסוק „ואלה תולדות יצחק בן אברהם אברהם הוליד את יצחק", שטעלן זיך די מפרשי התורה און פרעגן; נאָך דעם ווי עס שטייט „ואלה תולדות יצחק בן אברהם", צוליב וואָס דאַרף ער איבער'חזר'ן „אברהם הוליד את יצחק"? ס'איז דאָך אַ כפל הלשון.

ענטפערט מען אויף דעם פאַרשידענע תירוצים. אייניקע פון זיי;

(א) די גמרא (און מדרש) זאָגט^א), אַז צוליב דעם וואָס „היו כל אומות העולם מרננים ואומרים" — אַלע אומות העולם האָבן מרנן געווען און געזאָגט, אַז יצחק איז ניט אברהם'ס אַ זון, האָט דערפאַר דער אויבערשטער געמאַכט דעם אויסזען פון יצחק'ס פּנים גענוי ענלעך צום פּנים פון אברהם, האָבן אַלע געזען אַז די שלימות ההתכללות פון ביידע קוים, ווי עס שטייט אין זוהר^י) אויף פּנימיות התורה: „דלית תמן לא קשיא מסטרא דרע ולא מחלוקות מרוח הטומאה", דאָרט זיינען ניטאָ קיין קשיות און קיין מחלוקות, נאָר שלום והתכללות.

(משיחת ש"פ חיי שרה, מבה"ח

ב. מ'האָט שוין גערעדט, אַז ווען עס זיינען דאָ פאַרשידענע פּירושים פון חז"ל אויף איין און דעם זעלבן פּסוק, האָבן זיי אַלע אַ שייכות איינער צום צווייטן, זיי זיינען ניט קיין אינגאַנצן באַזונדערע ענינים.

פון די ראיות אויף דעם^א רז"ל דרש'נען^יח) אַז דער וואָרט „שעטנז" מיינט, „שוע" (גלאַט, צעקעמט), „טווי" (געשפּונען) „ונוז" (און געוועבט) און די גמרא זאָגט14)), אַז וויבאַלד די תורה האָט אַריינגענומען די דריי זאַכן „שוע טווי ונוז" אין דעם איין וואָרט „שעטנז", איז אַ באַווייז אַז זיי אַלע זיינען פאַרבונדן איינער מיטן אַנדערן, און דערפאַר איז מען ניט חייב (מן התורה) אויף שעטנז (וואָל

און פלאַקס צוזאַמען) ווען ס'איז דאָ

בלויז איינער אָדער צוויי פון די דריי

תנאים, נאָר דוקא ווען זיי זיינען

אַלע דריי צוזאַמען. זעען מיר דער־

פון אַז דריי ענינים, אַפילו ווען

מ'לערנט זיי אַרויס פון באַזונדערע

אותיות, וויבאַלד אָבער זיי שטייען

אין איין וואָרט האָבן זיי אַ פאַרבונד

צווישן זיך, מכל שכן אין אונזער

ענין, ווען די אַלע פיר פּירושים

זיינען מרומז אין די זעלבע אותיות,

האָבן זיי געוויס אַ שייכות איינער

צום אַנדערן. דאַרף מען פאַרשטיין

וי אַזוי זיינען די אויבן־דערמאנטע

ג. לויט די ביידע פּירושים פון גמרא און מדרש רעדט זיך אין פּסוק וועגן ענינים שלמעלה מן הטבע. על פּי טבע האָט אברהם ניט געקענט האָבן קיין קינד, און די הגבלה פון טבע איז געווען ניט בלויז ווייל מצד זיין גוף הגשמי איז ער געווען אַן עקר^יח), נאָר אויך די מזלות העליונים האָבן געוויזן אַז ס'איז פאַר אים אוממעגלעך צו געבוירן אַ קינד. דערפאַר שטייט^יז) ; „ויוצא אותו החוצה" און ווי די רז"ל זיינען מפרש^יח) ; „צא מאיצטגנינות שלך", אַז בכדי אברהם זאָל קענען האָבן קינדער האָט אים דער אויבערשטער אַרויסגעפירט העכער פון די באַגרענעצונגען וואָס קומען פון די מזלות. אויך דאָס, וואָס אברהם האָט זיך געקענט באַרימען מיט דער גרויסקייט פון יצחק'ן, איז געווען אַן איבערנאַטירלעכע זאַך, ווייל על פּי טבע ווערן די דורות וואָס ווייטער אַלץ נידעריקער, ווי די רז"ל זאָגן^יט) ; „אם ראשונים בני מלאכים, אנו בני אנשים וכו'" (אויב די ערשטע דורות זיינען ווי מלאכים, זיינען מיר ווי בני אדם וכו'). און אַז אברהם האָט זיך געגרויסט מיט יצחק'ן — וואָס איז מיט אַ דור שפּעטער און דאָך האָט ער געהאַט אַזעלכע מעלות וואָס האָבן אויפגעטאָן שלימות אין דער מדריגה פון אברהם (וואָס דאָס מיינט „אברהם נתעטר ביצחק" ווי אַ קרוין מאַכט שענער דעם וואָס טראָגט איר) — איז עס אַן ענין פון העכער פון טבע.

און דאָס איז אויך די הוראה פאַר אונז, אַז יעדער איד דאַרף וויסן אַז אידן זיינען ניט אונטערגעוואָרפן די הגבלות הטבע — ניט נאָר אין ענינים רוחניים נאָר אויך אין ענינים גשמיים.

784רוחניות'דיקע תולדות האָט אברהם געהאַט אויך איידער יצחק איז געבוירן געוואָרן, ווי די רז"ל זאָגן^כ); „תולדותיהם של צדיקים מעשים טובים" — ובפרט לויט דעם וואָס עס איז מבואר אין קבלה^כא), אַז פון יעדן זיווג אין אַ קדושה'דיקן אופן ווי על פּי תורה, ווערן געבוירן הייליקע רוחניות'דיקע תולדות. לידת יצחק האָט אויפגעטאָן, אַז אַפילו בנוגע תולדות אין גשמיות איז אברהם ניט באַגרענעצט אין די געזעצן פון אבע.

און דאָ קומען די „ליצני הדור"^כב) (די מנגדים צו קדושה^כג) וואָס אין יעדן דור) און טענה'ן צו אַ אידן; מילא אין רוחניות'דיקע ענינים קענסצו אויפטאָן, ווייל זיי זיינען ניט אונטערגעוואָרפן די חוקי הטבע; אָבער ווען עס האַנדלט זיך וועגן ענינים גשמיים, תולדות בגשמיות, קענסטו זיי ניט האָבן סיידן דו וועסט זיך אונטערוואַרפן אבימלך'ן, דעם מלך און שר פון דער מדינה — „מאבימלך נתעברה שרה" — וואָס דורך אים גייען דורך אַלע השפעות גשמיות, — אמת טאַקע נאָר דורכגיין, אָבער דאָך דורך עם^כד).

„מה עשה הקב"ה" — צר קלסתר פניו של יצחק דומה לאברהם", האָבן אַלע געזען און עדות געזאָגט אַז „אברהם הוליד את יצחק", אַז אויך די תולדות און השפּעות אין גשמיות באַקומט אַ איד ניט פון אַבימלך ח"ו, נאָר פון אברהם — פון דער נשמה (ווי לויטן פּירוש הזוהר). אויב אַ איד דערוועקט די כחות הנשמה און רעכנט זיך ניט מיט קיין שום מניעות פון דעם גוף און נפש הבהמית, זיינען דאַן אויך זיינע קערפּערלעכע און גשמיות'דיקע זאַכן ניט אונטערגעוואָרפן די געזעצן פון נאַטור.

ד. דערמיט ווערט אויך ערקלערט וואָס כ"ק מו"ח אדמו"ר האָט געזאָגט^כו); „. . . דאָס דאַרפן אַלע עמים וואָס זיינען על פּני האדמה וויסן, אַז נאָר אונזערע גופים זיינען איבערגעגעבן אין גלות ושעבוד מלכיות, אָבער אונזערע נשמות האָט מען אין גלות ניט פאַרטריבן און אין שעבוד מלכיות ניט איבערגעגעבן.

„מיר דאַרפן זאָגן גלוי לעין כל, אַז וואָס עס איז נוגע צו אונזער דת, תורה ומצוות ומנהגי ישראל, האָבן מיר אידן אויף זיך ניט קיין דעהזאָגער, און קיין שום צווינג־קראַפט טאָר אויף דעם ניט אויסגענוצט ווערן".

לכאורה דאַרף מען פאַרשטיין די דאָזיקע רייד פון רבי'ן ; די נשמה איז דאָך אָנגעטאָן אין אַ גוף, און זי דאַרף מקיים זיין תורה ומצוות מיטן גוף און דורכן גוף אין דער גשמיות'דיקער וועלט, איז וואָס העלפט עס אונז וואָס די נשמות האָט מען אין גלות ניט פאַרטריבן, וויבאַלד אַז די גופים זיינען דאָך יאָ אין גלות?

נאָר ווי אויבן געזאָגט, אַז די התעוררות פון דער נשמה ווירקט אַז אויך די עניני הגוף זאָלן ניט זיין פאַרטריבן אין גלות און ניט איבערגעגעבן אין שעבוד מלכיות. און דאָס דאַרף זיין אין אַן אופן גלוי לעין כל — ווי דער רבי זאָגט דעם786לשון; „דאָס דאַרפן אַלע עמים וואָס זיינען על פּני האדמה וויסן" — ביז אַז אויך די ליצני הדור זיינען מודה אַז אבימלך האָט ניט קיין שום בעל־הבתישקייט אויף די השפּעות פון אַ אידן, אויך בגשמיות ניט.

ה. לויט דעם אוי־גערעדטן וועט מען אויך פאַרשטיין דעם פאַרבונד צווישן די אַלע פיר פּירושים — פון גמרא, מדרש, זוהר, חסידות.

גמרא איז נגלה פון תורה, דערפאַר טייטשט אויס די גמרא דעם פּסוק בנוגע די אָפענע גשמיות'דיקע ענינים ווי זיי זיינען אין עולם הזה, וואָס דאָ קען זיין אַן אָרט צו דער טענה פון לעומת זה — פון „ליצני הדור" — איז די תורה מודיע, אַז אַ איד איז אויך אין זיינע ענינים גשמיים ניט געבונדן מיט די הגבלות פון טבע.

מדרש (הגדה)^כח) איז אַ ממוצע צווישן גליא פון תורה און פּנימיות התורה, רעדט דעריבער דער מדרש דעם זעלבן ענין, און אויך אין אַ העכערן אופן, ווי אַ איד איז ניט מוגבל אין טבע, אין רוחניות'דיקע מדריגות פון סדר ההשתלשלות.

אין דעם סדר פון די דורות, ווערט דאָך מיט יעדן דור ווייטער פאַרמינערט זיין רוחניות'דיקע מדריגה, — וואָס אַזוי איז עס אויך אין כללות סדר ההשתלשלות, וואָס ווייטער, איז יעדער מדריגה נידעריקער פון דער פריערדיקער. אָבער ביי אידן איז דער סדר, „עטרת זקנים בני בנים וגו'"^כז) (די קרוין פון זקנים זיינען זייערע קינדס־קינדער), וואָז אַן עטרה איז דאָך העכער איבערן ראש, דאָס הייסט, אַז ביי אידן גיבן צו די קינדער אַ דערהויבנקייט אין די אבות. איז עס דאָך העכער פון דער מדידה און הגבלה פון סדר ההשתלשלות.

(און דעריבער באַוואָרנט ניט דער מדרש לויטן צווייטן פּירוש די טענה פון לעומת זה, ווייל דער מדרש רעדט דאָ וועגן די דרגות אין רוחניות וואו ס'איז מלכתחילה קיין אָרט ניטאָ פאַר די טענות פון לעומת זה, במילא דאַרף מען עס ניט שולל זיין).

חסידות, וואָס איר ענין איז צו מבאר זיין די דרכים אין עבודה, ערקלערט אויך דאָ דעם סדר העבודה ווי אַזוי מ'קען צוקומען און זיך אַוועקשטעלן העכער פון טבע און סדר השתלשלות; בשעת אַ איד דינט דעם אויבערשטן מיט ביידע מדות, אהבה און יראה צוזאַמען, וואָכ דורך דעם איז ער משנה די איינגעשטעלטע טבע פון די מדות — ווייל נאָר אין עבודת ה' קען עס אַזו זיין^כח), אָבער מצד הטבע קענען ניט זיין ביידע מדות פון אהבה ויראה אינאיינעם — איז אויב מען פירט זיך לויט דער הוראה פון פּירוש ותורת החסידות צו אַרויסגיין פון טבע מדותיו, איז מען אים אויך מלמעלה משפּיע אין אַן אופן פון למעלה מהטבע אין אַלע ענינים, סיי אין די רוחניות'דיקע מדריגות (כפּירוש הנוסף במדרש) און סיי אין די786גשמיות'דיקע זאַכן (כפּירוש הגמרא).

זוהר, וואָס איז נסתר דתורה, איז מבאר די ענינים ווי זיי וועלן זיין לעתיד, און ער זאָגט אַז (דורך דער עבודה פון „יצחק בן אברהם אברהם הוליד את יצחק" לויט די אַלע אויבנדערמאָנטע דריי פּירושים, איז) אַ איד זוכה צום תענוג שלמעלה.

ו. ס'איז ידוע^כח) דער פּירוש פון „ששכר מצוה מצוה", אַז דער שכר פון מצוה איז די מצוה אַליין. ד. ה. אַז דער שכר פאַר מצוות איז ניט קיין אַנדער זאַך וואָס וועט קומען ווי אַ באַלוינונג פאַר די מצוות, נאָר דער שכר וועט זיין די מצוות גופא ווי זיי וועלן אַנטפּלעקט ווערן לעתיד.

וואָס לויט דעם איז נאָך מערער פאַרשטאַנדיק די שייכות פון פּירוש הזוהר וואָס רעדט וועגן דעם שכר העבודה, מיט די פריערדיקע דריי פּירושים, וועלכע ריידן וועגן דער עבודה אַליין, ווייל „ששכר מצוה — מצוה".

ז. אין חסידות איז מבואר דער טעם אויף דעם וואָס ווען יצחק איז געבוירן געוואָרן שטייט0)) צחוק עשה לי אלקים שם אלקים ווייזט אויף העלם, ווי עס שטייט 82)) „כי שמש ומגן הוי' אלקים", אַז די צוויי שמות הוי' און אלקים ווערן פאַרגליכן צו שמש און מגן, הוי' — שמש, און אלקים איז ווי דער מגן, וואָס פאַרשטעלט אויפן שמש, ווייל „אלקים" איז בגימטריא „הטבע"38)), און טבע פאַרשטעלט אויף אלקות. און דאָס מיינט „צחוק עשה לי אלקים", אַז דורך דעם וואָס מ'איז מברר די זאַכן וואָס זיינען פאַרשטעלט אין טבע (בגימטריא אלקים), ווערט דער צחוק ותענוג למעלה, ווייל דערמיט פירט זיך אויס די כוונה העליונה פון דירה בתחתונים.

אַ מענטש איז באַשאַפן אין צלם ודמות שלמעלה, איז אויך אין אָדם שלמטה פאַראַן אַ נשמה מיט אַ גוף וואָס זיי זיינען אַ דוגמא צו הוי' און אלקים88)). נשמה איז בדוגמת הוי', און גוף וואָס איז מעלים אויף דער נשמה — אלקים, און דער צחוק און תענוג שלמעלה ווערן פון בירור הגוף דוקא, ווייל אין דעם גוף פירט זיך אויס די כוונה.

און ווייל עיקר הכוונה איז צו מברר זיין דעם גוף, דערפאַר וועט לעתיד דער גוף זיין העכער פון דער נשמה. די נשמה וועט מקבל זיין פון גוף^כד), ניט ווי היינט, וואָס דער גוף איז מקבל פון דער נשמה. נאָר צוליב דעם וואָס די נשמה איז מברר דעם גוף, דערפאַר וועט אויך זי באַקומען איר שכר, אַז זי וועט מקבל זיין פון דעם תענוג שלמעלה וואָס זי האָט אויפגעטאָן מיט איר עבודה אין גוף38)).

787און דאָס איז די שייכות פון פּירוש הזוהר — שכר העבודה — מיט די אַנדערע דריי פּירושים — עבודה; די עבודה איז וואָס די נשמה טוט אויף אין גוף אַז ער גייט אַרויס פון די הגבלות הטבע, און דערמיט איז זי גורם דעם תענוג שלמעלה

9 9

א. יעקב אָבינו ווערט אָנגערופן „בחור שבאבות"^א) (דער אויסדערוויילטער פון די אָבות). איינע פון די שלימות'ן פון יעקב אָבינו לגבי די אבות אברהם און יצחק איז; „אברהם — יצא ממנו ישמעאל" און „יצחק — יצא ממנו עשו", ד. ה. אַז זייערע מדריגות פון קדושה האָבן דערגרייכט ניט אַלע זייערע קינדער, ס'איז געווען אויך אַ „יצא ממנו", ישמעאל און עשו זיינען אַרויסגעגאַנגען פון זייער שייכות צו אברהם און יצחק. אָבער ביי יעקב איז געווען „מטתו שלימה"^ב), אַלע זיינע קינדער זיינען געווען גאַנץ, ווייל צו זיי אַלעמען האָט דערגרייכט די קדושה פון יעקב אָבינו.

(הגם אַז תורה רופט אָן די מעשה ראובן: „בלבל יצועי אביו", — ווייל כאָטש „כל האומר ראובן חטא אינו אלא טועה" (דער וואָס זאָגט אַז ראובן האָט געזינדיקט האָט ער דערין אַ טעות) און דאָ למטה איז ער ניט באַגאַנגען קיין חטא, נאָר ער האָט עס געטאָן צוליב כיבוד אם, פון דעם גוף — „אברהם הוליד את יצחק"; און דערפאַר וועט זי לעתיד באַקומען איר שכר, אַז זי וועט מקבל זיין פון דעם דאָזיקן תענוג וואָס זי האָט ממשיך געווען — „יצחק בן אברהם".