Sefer HaSichos (the Rebbe)
משיחות ש"פ שלח, מבה"ח
א. אין אונזער דור איז נתגלה געווארןא אַז חודש תמוז — וואָס ווערט געבענטשט פון דעם שבת מברכים — איז ספּעציעל אויסגעטיילט דערמיט וואָס ער איז דער „חודש הגאולה": אין דעם חודש — בי"ב"ג תמוז תרפ"ז — איז כ"ק מו"ח אדמו"ר נשיא דורנו אינגאַנצןב באַפרייט געוואָרן פון דעם מאסר און גלות אין וועלכע מ'האָט אים איינגעזעצט
והשתדלות אין „הרבצת התורה וחיזוק הדת"ג במדינה ההיא.
און דאָס איז געווען ניט קיין גאולה פרטית פאַר אים אַליין, נאָר ווי ער שרייבט אין זיין באַוואוסטן בריווד „לא אותי בלבד גאל הקב"ה בי"ב תמוז, כי אם גם את כל מחבבי תורתנו הקדושה, שומרי מצוה, וגם את אשר בשם ישראל יכונהה כו'", וואָס דאָס איז כולל אַלע סוגים אידן, אַלע אידן.
און דערפאַר איז דער טאָג באַשטימט געוואָרן „ליום התועדות והתעוררות ח תמוז, כ"ג סיון ה'תשמ"ז
לחיזוק התורה והיהדות בכל אתר ואתר לפי ענינו כו', להוסיף אומץ בהרבצת תורה והחזקת היהדות כו'"ו.
ב. עס פאָדערט זיך אָבער ביאור אין וואָס באשטייט דער אויפטו פון דעם נס און גאולה פון י"ב־"ג תמוז לגבי אַנדערע נסים במשך הדורות, אַז דוקא די גאולה טיילט מען אויס דערמיט וואָס דאָס איז אַ גאולה כללית פאַר אַלע סוגים פון אידן („לא אותי בלבד גאל הקב"ה כו' כי אם גם את כל מחבבי תורתנו הקדושה, שומרי מצוה, וגם את אשר בשם ישראל יכונה")ז, ביז אַז דער בעל הגאולה רופט אָן דעם „חג הגאולה" — „מועד המועדים"ח?
ויש לומר הביאור בזה:
אַלע פּאַסירונגען למטה ווערן נשתלשל פון די רוחניות'דיקע פּאַסירונגען אין די עולמות העליוניםט. עאכו"כ ווען עס רעדט זיך וועגן דעם מאסר פון אַ נשיא הדור, און צוליב זיינע פעולות (אַלס אַ נשיא הדור) אין הרבצת התורה וחיזוק הדת — באַווייזט עס אַז למעלה איז געווען אַ קטרוג441והעלם והסתר אויף דעם אופן שחידש הוא אין די פעולותי.
ע"ד המפורש בנוגע צו דעם מאסר פון דעם אַלטן רבי'ןיא (דער נשיא פון זיין דור)יב, אַז דאָס איז געקומען צוליב דעם קטרוג (למעלה) אויף דעם אופן שחידש הוא אין זיינע פעולות אין הפצת המעינות חוצה; און די גאולה האָט באַוויזן אויף זיין נצחון, אַז ער איז געווען גערעכט מיט זיין אופן פון מפיץ זיין מעינות חוצה, ואדרבה: דורך דעם מאסר וגאולה איז צוגעקומען אַ יתרון האור מן החושך — אַ תוספת גילוי והרחבה אין הפצת המעינות חוצהיג.
כן י"ל בנוגע צו דעם מאסר וגאולה פון כ"ק מו"ח אדמו"ר, אַז דאָס איז געקומען מצד אַ קטרוג למעלה, און דורך די גאולה — זיינען נאָכמער פאַרשטאַרקט געוואָרן די פעולות אין הרבצת התורה וחיזוק הדתיד בכלל, און אויך אין הפצת המעינות חוצה במיוחדטו.
ווי ס'האָט זיך אַרויסגעוויזן בפועל, ומעשה רב, אַז נאָך דער גאולה איז שלא בערך מער פאַרשטאַרקט געוואָרן די אַרבעט פון הרבצת התורה וחיזוק היהדות והפצת המעינות חוצה, ביז אַז דאָס (דער מאסר וגאולה) האָט געבראַכט זיין יציאה פון מדינה ההיא, און לאחרי השתלשלות — זיין קומען אין ארצות הברית, וואָס דאָס האָט דערמעגלעכט אַז זיין אַרבעט אין הפצת היהדות והמעינות חוצה איז געוואָרן שלא בערך מער פאַרשטאַרקט און פאַרברייטערט, ביז בכל קצוי תבל, ובאופן דפעולה נמשכת — הולך ומתפשט.
ביז אַז מ'קען זאָגן, אַז דורך (און נאָך) די גאולה פון י"ב־י"ג תמוז האָט זיך אנגעהויבן אַ נייער שלבטז אין דער שלשלת וגילוי (פון רבותינו נשיאינו) פון תורת החסידות און דער עבודה פון הפצת התורה והיהדות והפצת המעינות חוצהיז.
442ויש לומר נאָכמער:
וויבאַלד אַז דער דור פון דעם בעל הגאולה איז דער לעצטער דור אין גלות (ווי פאַרשטאַנדיק פון אַלע סימנים אין גמראיח, און ווי דער בעל הגאולה האָט מעיד געווען מערערע מאָל) — איז זיין גאולה דער לעצטער שלב בגאולה אַלס הכנה צו דער גאולה האמיתית והשלימה [כידוע אַז יעדער ענין של גאולה, אפילו אַ גאולה וואָס „לאו גאולה דגלות היא אלא שיגאלנו מן הצרות הבאות עלינו כו'", איז דאָס פאַרבונדן מיט הגאולה אמיתית מן הגלותיט, עאכו"כ אַ גאולה פון אַ נשיא בישראל]. ד.ה. אַז אין צוגאָב דערצו וואָס הפצת המעינות חוצה בכלל (דורך אַלע רביים) איז אַ הכנה צו „אתי מר" דאָ מלכא משיחאכ, איז דאָס נאָך מער אַזוי בנוגע צו א) אַ גאולה בענין הפצת המעינות חוצה, און אין דעם גופא ב) אַ גאולה אין דעם דור האחרון פון גלות.
דערמיט איז פאַרשטאַנדיק דער אויפטו אין דער גאולה פון י"ב־"ג תמוז לגבי אַנדערע נסים וגאולות (אפילו פון צדיקים כו'), וואָס דוקא אין דער גאולה איז אונטערשטראָכן אַז דאָס איז אַ גאולה כללית פאַר אַלע אידן („לא אותי בלבד גאל כו' כי אם כו'") און אַז דאָס איז „מועד המועדים"כא — ווייל דער מאסר איז אַ העלם אויף כללות הפצת התורה והיהדות והמעינות חוצה (פון אַלע אידן)כב, דאָס האָט איינגעשטעלט אין סכנה ר"ל דעם גאַנצן המשך ושלשלת פון תורה ויהדות פון אַלע אידן; און די גאולה איז געווען דער נצחון אין דעםכג, ואדרבה — דערמיט האָט זיך אָנגעהויבן אַ נייער שלב אין הפצת התורה והיהדות והמעינות חוצה, אַלס לעצטע הכנה צו דער גאולה העתידהכד.
ג. מ'וועט דאָס קלערער פאַרשטיין — לויט דעם ביאור השייכות פון דעם „חודש הגאולה" מיט פרשתנו, פ' שלח:
וויבאַלד אַז דער (ראש) „חודש הגאולה" ווערט געבענטשט פון דעם שבת מברכים, איז פאַרשטאַנדיק אַז די עניני הגאולה הויבן זיך שוין אָן פון דעם שבת; דער שבת בענטשט און גיט אַריין כחות אין דער עבודה פון דעם „חודש הגאולה".
דערפון פאַרשטייט מען נאָך אַ זאַך: לויט דעם וואָס דער של"ה שרייבט, אַז אַלע מועדי השנה (אויך „מועדי דרבנן") האָבן אַ שייכות צו די פרשיות התורה אין וועלכע זיי זיינען חל, איז פאַרשטאַנדיק אַז דער „חודש הגאולה" און „חג הגאולה" פון י"ב־י"ג תמוז („מועד המועדים") האָט אַ שייכות (אויך) צו443דעם תוכן פון פרשת שלח — די פרשה וואָס מ'לייענט בכו"כ יאָרן בשבת מברכים ראש חודש תמוזכה.
ד. ויש לומר כללות השייכות ביניהם — ובהקדמה:
דער אַלטער רבי איז מבארכו, אַז דאָס וואָס באַ גלות מצרים שטייט „ואנכי אעלך גם עלה"כז, „עלה נעלה"כח (ב' עליות), גייט דאָס אויף דער ערשטער עלי' פון גלות מצרים אין ארץ ישראל („אעלה אתכם מעני מצרים גו' אל ארץ זבת חלב ודבש"כט), און אויף דער צווייטער עלי' פון גלות זה האחרון בגאולה העתידה. און „כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות"ל — כשם ווי דער עיקר תכלית המכוון פון גלות מצרים איז בכדי מקבל זיין די תורה באַ מתן תורהלא (תורה הנגליתלב), „כך כל אריכות הגלות הזה הוא כדי לזכות לגילוי פנימיות התורה שיהי' לע"ל"לג.
ויש לומר, אַז וויבאַלד עס דאַרף זיין „טועמי' חיים זכו"לד (בסוף אלף הששי, ערב שבת הגאולהלה) — דעריבערלו איז געווען דער גילוי פון פנימיות התורה והפצת המעינות חוצה ב(סוף) אלף הששי, אָנהויבנדיק דורכן בעש"ט, און דערנאָך באופן פון יתפרנסוןלז מיני' — דורך דעם אַלטן רבי'ן, און בכל דור ודור איז צוגעקומען אין דעם, ביז דער שלב וגאולה הכי אחרונה בגילוי פנימיות התורה — ביב־"ג תמוז (אַלס הכנה צו שלימות גילוי פנימיות התורה לע"ל).
ה. וי"ל — דערמיט וועט מען פאַרשטיין די שייכות מיט פ' שלח:
דער אינהאַלט פון (אָנהויבס) פ' שלח (ווי אָנגעוויזן אין דעם נאָמען פון דער פרשה — „שלח", וואָס גיט אַרויס תוכן כל הפרשה) — איז ווי משה שיקט מרגלים „לתור את ארץ כנען גו' וראיתם את הארץ מה היא גו'"לח, בכדי פאַרלייכטערן כיבוש הארץ, ווי דער רמב"ןלט איז מבאר, אַז דער דרך הרגיל פון אייננעמען אַ לאַנד איז דורך שיקן פריער מרגלים צו אויסגעפינען וואָס איז דער444בעסטער און גרינגסטער וועג „לכבוש את הארץ"; און וויבאַלד אַז אין סומכין על הנס און מען דאַרף זיך גרייטן למלחמה אויך בדרך הטבע — האָט משה געשיקט די מרגלים. און זיי אָנגעזאָגט „ולקחתם מפרי הארץ"מ בכדי פאַרגרעסערן די חביבות הארץ באַ אידן דנרך זעען פרי הארץ „וישמחו ויחליפו כח לעלות שם בשמחה"מא, ובפרט אַז „הימים ימי בכורי ענבים"מ, „ימים שהענבים מתבשלים בבכור"מב, במילא שטייען זיי בשלימות — הן מצד אכילת הענבים, והן מצד שתיית היין שבענבים.
קומט אויס, אַז אין פ' שלח רעדט זיך וועגן די לעצטע הכנות בעבודת האדם צו עולה זיין אין ארץ ישראל (אין די עלי' ראשונה פון „אעלה אתכם מעני מצרים גו' אל ארץ זבת חלב דבש") — שילוח המרגלים ע"י משה רבינו בכדי פאַרלייכטערן דעם כיבוש ועלי' אין ארץ ישראל.
און דער „חג הגאולה" פון י"ב־ג תמוז באַדייט די לעצטע הכנות בעבודת האדם צו עולה זיין אין ארץ ישראל (אין די עלי' שני' פון גלות זה האחרון בגאולה העתידהמג) — די גאולה וואָס האָט פאַרלייכטערט און דורכגעבראָכן די וועג און אָנגעהויבן דעם לעצטן שלב אין דער עבודה (פון הפצת היהדות ומעינותמד חוצה) פאַר דער גאולה העתידה.
אויפן פסוק „שלח לך אנשים" זאָגן חז"למה „שלח לך — לדעתך", אָבער „אני איני מצוה אתך"מו.
איז ידועה די שאלהמז: לאחרי ווי דער אויבערשטער האָט צוגעזאָגט אידן אַז ער וועט זיי ברענגען אין „ארץכט טובה ורחבה"מח — ווי קומט עס אַז משה זאָל שיקן מרגלים על דעת עצמו, ווען „אני איני מצוה אותך"; צי דען האָט זיך משה ח"ו ניט פאַרלאָזט אויף הבטחתו של הקב"ה?!
אמת טאַקע, אַז שילוח המרגלים ע"י משה רבינו איז געווען בהסכמתו של הקב"ה, ווי עס שטייט „וישלח אותם משה על פי ה' — ברשותו שלא עכב על ידו", אָבער פאַרוואָס זאָל דאָס משה טאָן מדעתו ווען „אני איני מצוה אותך"?
לאידך גיסאמט: אויב דאָס איז אַ דבר טוב (און דערפאַר האָט דער אויבערשטער דערצו מסכים געווען) — פאַרוואָס האָט דאָס דער אויבערשטער תולה געווען בדעתו של משה, און ניט אַליין מלכתחילה אָנגעזאָגט אויף דעם?
וי"ל דער ביאור אין דעםנ:
445בריאת העולם איז אין אַן אופן פון „אשר ברא אלקים לעשות — לתקן"נא. דער אויבערשטער וויל אַז זאַכן שבהבריאה זאָלן קומען ניט בלויז דורך אַ המשכה ומתנה מלמעלה, נאָר אין דעם זאָל זיין די השתתפות פון עבודת האדם (בדרך הטבע), ער זאָל אַריינברענגען אַ תיקון אין יעדער חלק פון דער בריאה. לדוגמא: דער אויבערשטער האָט ניט באַשאַפן גלייך לחם, נאָר ער האָט באַשאַפן דעם ארץ און דער כח הצמיחה שבארץנב („תדשא הארץ דשא עשב מזריע זרע עץ פרי עושה פרי למינו"נג), אָבער מ'דאַרף אָנקומען צו דעם אדם ער זאָל דאָרט איינפלאַנצן חטים וכיו"ב און עס זאָלן אויסוואַקסן תבואה און פון די תבואה זאָל האדם מאַכן קמח און מישן מיט וואַסער און באַקן ברויט.
אַזוי איז דאָס אויך בשייכות צו כניסה לארץ ישראל: דער אויבערשטער האָט צוגעזאָגט אידן אַז ער וועט זיי ברענגען „אל ארץ טובה ורחבה אל ארץ זבת חלב ודבש" — אָבער דער אויבערשטער וויל אַז אידן זאָלן טאָן כל התלוי בהם (בדרך הטבע) אין זיך צוגרייטן צו פאַרלייכטערן די כניסה לארץ וכיבוש הארץ.
דעריבער האָט משה רבינו געשיקט די מרגלים „לתור את הארץ וראיתם את הארץ מה היא גו' ולקחתם מפרי הארץ", און דער אויבערשטער האָט אויף דעם ניט אָנגעזאָגט (נאָר שלח לך — לדעתך) כאָטש ער האָט דערצו מסכים געווען — ווייל דער כיבוש וכניסה לארץ דאַרף זיין נוסף על חעיקר מצד די אמונה אין דעם וואָס דער אויבערשטער האָט אַזוי מבטיח געווען, נאָר אויך דורך מאַכן די פּאַסיקע הכנות לזה (בדרך הטבע) דורך די עבודה פון אידן, אַז זיי (מצד דרגתם ומצד שכלם הם) זאָלן איינזען אַז „יכול נוכל לה" און זאָלן זיין גרייט (מצדם) צו אייננעמען ארץ ישראל.
דער תכלית פון בריאת העולם איז „בשביל התורה", צוליב דעם ענין פון מתן תורהנד, ואדרבה — תורה קדמה לעולםנה, ואסתכל באורייתא וברא עלמאנו. שטעלט זיך לויט דעם די שאלה: פאַרוואָס איז מתן תורה בפועל געווען ערשט כ"ו דורות נאָך תחלת הבריאה?
אַן ענלעכע שאלה פרעגן חז"ל אויף תורה עצמה: פאַרוואָס הויבט זיך אָן תורה מיטן אות בי"ת („בראשית"), און ניט מיטן אות אל"ף וואָס ער איז דער ראש האותיות. ביז אז „עשריםנז וששה דוחות היתה האל"ף קורא תגר כו' אני ראשון של אותיות ולא בראת עולמך בי, אמר לה הקב"ה העולם ומלואו לא נברא אלא בזכות התורה כו', למחר אני בא ליתן תורה בסיני ואיני פותח תחלה אלא446בך שנאמר אנכי ה' אלקיך"? נאָכמער: אין דעם מדרש הנ"ל גופא איז דער אויבערשטער מדגיש אַז „העולם ומלואו לא נברא אלא בזכות התורה" — היינט פאַרוואָס דאַרף דער אות אל"ף וואַרטן כ"ו דורות ביז די עשרת הדברות ווען „איני פותח אלא בך"?
ויש לומר אַז דאָס ווערט פאַרענטפערטנח לויט פירוש רש"י (אין אָנהויבס תורה) אויף דעם וואָרט „בראשית": „לא הי' צריך להתחיל את התורה אלא מהחודשנט הזה לכם שהיא מצוה ראשונה שנצטוו בה ישראל ומה טעם פתח בבראשית, משום כחס מעשיו הגיד לעמו לתת להם נחלת גוים, שאם יאמרו אומות העולם לישראל לסטים אתם שכבשתם ארצות שבעה גוים הם אומרים להם כל הארץ של הקב"ה היא הוא בראה ונתנה לאשר ישר בעיניו, ברצונו נתנה להם וברצונו נטלה מהם ונתנה לנו":
ח. גאַנץ תורה (ל' הוראה) איז געגעבן געוואָרן בכדי לערנען אידן די מצוות וועלכע זיי דאַרפן מקיים זיין (ווי אָנגעזאָגט געוואָרן באַ מתן תורה, ובהכנה לזה — באַ יצי"מ). נאָכמער: „בראשית" — די גאַנצע וועלט איז באַשאַפן געוואָרן — „בשביל התורה כו' ובשביל ישראל". דעריבער האָט די תורה זיך בעצם געדאַרפט אָנהויבן מיט „החודש הזה לכם", „שהיא מצוה ראשונה שנצטוו בני ישראל", און ניט מיט „בראשית", וואו עס רעדט זיך וועגן בריאת העולם כו' (וואָס איז אַ טפל צו תורה וישראל).
דאָס הייסט, אַז דער „אל"ף" (ראש — כל האותיות) איז (מתן) תורה וישראל (דער אל"ף פון „אנכי ה' אלקיך", דער אָנהייבס פון די עשה"ד וועלכער איז כולל אַלע עשה"ד און כל התורה כולהסא) — וואָרום זיי זיינען קדמו לעולם (ולכל דבר) און בשבילם נברא העולם; און „בראשית" (בריאת העולם) איז דער „בי"ת", וואָס קומט אַלס צווייטער (מצד הכוונה ותכלית) צו תורה וישראל.
אָבער וויבאַלד אַז דער אויבערשטער האָט (באַ מתן תורה) געגעבן תורה צו אידן דוקא ווי זיי זיינען נשמות בגופים אין עולם הזה הגשמי צווישן אומות העולם, מיט דער כוונה (צו ממשיך זיין אלקות אין וועלט ניט בדרך מתנה מלמעלה למטה, נאָר) אַז דורך זייער עבודה זאָלן זיי מברר זיין גשמיות העולם (בדרך הטבע), „נחלת גוים", מלמטה למעלה, און צוגרייטן די וועלט אַז די וועלט אַליין (מצד אירע גדרים) זאָל זיין אַ כלי צו קדושה און אלקות, אַ דירה לו יתברך בתחתונים — דעריבער „פתח בבראשית" (מיט דעם „בי"ת" פון „בראשית") און ניט מיט דעם „אל"ף" (פון „אנכי ה' אלקיך") וואָס איז ערשט געקומען כ"ו דורות שלאחרי זה — „משום כח מעשיו הגיד לעמו לתת להם נחלת גוים":
447בכדי אַז עס זאָל זיין דער גילוי פון אויבערשטן איז אַז ארץ ישראל זאָל באַ־(מתן) תורה וואָס איז אינגאַנצן העכער לאַנגען צו אידן — איז אָבער מצד דער פאַר דער בריאה, און דער גילוי זאָל כוונה פון דירה בתחתונים, האָט דער אַנטפּלעקט ווערן און פאַראיינציקט אויבערשטער געוואָלט אַז ארץ כנען ווערן מיט נבראים — דאַרף די עבודה (און די וועלט בכלל) זאָל פריער באַ־זיין מן הקל אל הכבד אָפּגעמאָסטן לויט לאַנגען (ע"פ תורה) צו גוייםסב — גדרי הנבראיםסד, מ'זאָל פריער אויס„ברצונו נתנה להם". און דערפאַר האָבן איידלען די נבראים אַז זיי זאָלן זיין ראוי זיי אַ טענה צודקת (לכאורה ע"פ תורה) צו מקבל זיין דעם אור אלקי וואָס איז צו אידן אַז „לסטים אתם שכבשתם שייך ובערך הבריאה, ביז אַז די בריאה
איז גרייט צו מקבל זיין תורה, דער אור
און דוקא פון ארץ הגויים זאָלן אידן, אלקי וואָס *) איז העכער פאַר וועלט.
דורך זייער עבודה, אויפמאַכן אַן ארץ
וואָס דער תכלית איז (דער „אל"ף") —
אָנהויבנדיק דערפון — אַז מ'הערט ער זאָל ווערן אַ מחוייב במצוות און אויס די טענה פון גוים „לסטים אתם", דורכפירן שליחותו בעולם, קען מען אים און ניט מ'איז איר סתם מבטל, נאָר ניט גלייך אָנהויבן ערציען מיט די מ'וויל אַז זיי (וועלט) זאָלן דערצו העכסטע ענינים, וואָרום ער האָט נאָך מסכיס זיין, איז מען זיי גופא מסביר, אַז ניט די כלים אויף זיי מקבל זיין. נאָר „כל הארץ של הקב"ה היא, הוא בראה פריער דאַרף מען אים ערציען מיט זאַכן ונתנה לאשר ישר בעיניו, ברצונו נתנה וואָס זיינען בערכו, און צוביסלעך להם וברצונו נטלה מהם ונתנה לנו": וואקסט ער גרעסער און גרעסער און דער אויבערשטער איז מלכתחילה גע־ ווערט ראוי צו מקבל זיין העכערע ווען „ברצונו" אַז די צייטווייליקע נתינה זאַכןסה
פון ארץ ישראל „להם" זאָל צופירן צו
64) והטעם לזה — כי דירה בתחתונים הוא דעם וואָס מ"ת (דער אל"ף פון „אנכי") דוקא באופן שהתחתונים עצמם, מצד ענינם וגדרם איז געקומען ערשט כ"ו דורות נאָך הם, יהיו דירה לו ית'. והתחתונים (מצד גדרם הם) תחלת הבריאה (דער בי"ת פון אינם יכולים לקבל תיכף „רוב טובה", כ"א לאחרי ז ראת רד מ א מז מא בר רז אממור ומר
פנימיות חכמתו לא הי' אפשר לקבל, וצריך להשפיע
לו אור מצומצם לפי ערכו, ואחר שמקבל את האור
מצומצם ונתפס ונקלט בשכלו, ה"ה בא אל עומקסב דאף שכנען הי' הולך וכובש את א"י מזרעו פנימיות שכל הרב — ראה המשך תרס"ו בתחלתו של שם — הרי כיבוש מלחמה אינו גזילה (ראה (ע' ד). ועוד.
65) ראה גם פיה"מ להרמב"ם סנהדרין ר"פ חלקסג ראה לקו"ש שם ע' 11.
448עד"זסו איז אויך געווען דער מצב העולם אין די ערשטע כ"ו דורות (פון תחלת הבריאה ביז מ"ת) — בדוגמא צו אַ קטן שנולדסז, וואָס דאַרף פריער אָנקומען צו „פתח בבראשית" — די עבודה אין וועלט אַליין (בארצות הגויים), און דערנאָך (המשך ספר בראשית) — עבודת האבות וואָס איז (בעיקר) אַן עבודה מלמטה למעלה, זיכוך ובירור הנבראים מצד עצמם (וואָס דערלאַנגט נאָר ביז שרש הנבראים), און דאָס האָט ממשיך געווען אַן אור בערך צו דער בריאהסח; ביז מ'איז געוואָרן צוגעגרייט צו (יצי"מ און) מתן תורה ווען מ'איז נצטווה געוואָרן בתורה ומצוות (בדוגמא ווי דער „בר מצוה" פון אַ קינד, ווען ער ווערט מחוייב במצוות), און מ'האָט דעם כח צו ממשיך זיין אין וועלט דער אור וואָס איז העכער פאַר וועלט.
לאידך גיסא, איז אָבער פאַרשטאַנדיק, אַז גלייך אין דעם „בי"ת" פון „בראשית" (תחלת הבריאה) הערט זיך אָן אַז די כוונה בזה איז — בכדי צוקומען צו (און פאַראיינציקט ווערן מיט) דעם „אל"ף" פון „אנכי" באַ מתן תורה, דער אור אלקי וואָס איז העכער פאַר וועלט [ע"ד ווי גלייך בתחלת התורה, איז מען ממשיך ומגלה צו אידן די כוונה ותכלית — „כח מעשיו הגיד לעמו לתת להם נחלת גוים", אע"פ וואָס בפועל דאַרף עס דורכגיין דעם „נתנה להם"]. און דעמולט (נאָך מ"ת) — קומט צו גאָר אַן אַנדער שלימות אין דער עבודה פון דעם „בי"ת" (די עבודה אין וועלט), וויבאַלד אַז איצטער איז די וועלט ראוי אַז אין איר גופא (בפנימיות) זאָל מען ממשיך זיין אַן אור אלקי וואָס איז העכער פאַר וועלטסט, און מהאי טעמא גופא ווערט דאָס פאַראיינציקט מיט דעם דבר גשמי און מאַכט אים איבער פאַר אַ חפצא של קדושה (משא"כ ווען דער אור איז נאָר פון שרש הנבראים, קען דאָס ניט איבערמאַכן דעם נברא אַליין ער זאָל ווערן אַ דבר שבקדושה)ע.
י. כשם ווי באַ דער כללות ההכנה צו מ"ת האָט געדאַרפט זיין „פתח בבראשית" (די עבודה בערך צו דער בריאה), אַזוי דאַרף עס אויך זיין נאָך מ"ת בפרטיות — אַז כאָטש מ'האָט דעמולט דעם כח צו פאַראיינציקט ווערן מיט אלקות ותורה שלמעלה מהבריאה, דאַרף דעמולט אויך זיין די שטענדיקע449השתדלות אַז די עבודה זאָל זיין צוגעפּאַסט צו דעם מצב וגדרים פון נבראים (בדרך הטבע).
ויש לומר, אַז דאָס איז דער אַלגעמיינער אינהאַלט פון תושבע"פ בכלל וגזירות וסייגים ותקנות החכמים ומנהגי ישראל כו' במשך הדורות: תושבע"פ איז „פירושה" פון תושב"כעא, ער איז מפרש ומבאר און מאַכט לייכטער דעם פאַרשטאַנד אין תושב"כ, דורך אַראָפּברענגען דאָס נעענטער אויך צו שכל האדם. עד"ז אויך די תקנות כו' אין תושבע"פ — איז זייער כוונה צו פאַרלייכטערן קיום המצוות מן התורה. ועד"ז די תקנות ומנהגים וואָס גדולי ישראל האָבן צוגעגעבן בכל דור ודור און אין פאַרשידענע ערטער — בכדי מאַכן תומ"צ נאָכמער צוגענגלעך צו יעדערן.
וי"ל שעד"ז איז אויך געווען כוונת משה רבינו מיט שיקן די מרגלים „לתור את הארץ": צו פאַרלייכטערן (בדרך הטבע) די כניסה וכיבוש בפועל פון ארץ ישראל אין די עלי' וגאולה ראשונה פון „אעלך אתכם מעני מצרים" [ע"ד די הקדמה פון „פתח בבראשית" צו אַראָפּנעמען טענת הגוים בנוגע כיבוש ארץ ישראל]; און דערנאָך זאָל מען אַריין אין ארץ ישראל (דער שלימות פון גאולת מצרים), און דאָרט מקיים זיין די מצוות התלויות בארץ, שלימות העבודה פון דירה בתחתונים, ביז — בויען אַ בית המקדש, „ועשו לי מקדש ושכנתי בתוכם"עב — גילוי אלקות שלמעלה מהבריאה אין דער בריאה עצמה.
יא. און כאָטש אַז עס זעט אויס (בחיצוניות) אַז כוונתו של משה רבינו (מיט שילוח המרגלים בכדי פאַרלייכטערן כיבוש הארץ) האָט זיך ניט אויסגעפירט צוליב חטא המרגלים, ואדרבה: די מרגלים האָבן בפועל אָנגעשראָקן אידן פון וועלן עולה זיין אין ארץ ישראל, און דאָס האָט געבראַכט די גזירה, אַז מ'זאָל דעמולט בלייבן אין מדבר ארבעים שנהעג און ניט גיין אין ארץ ישראל —
בשעת מ'טראַכט זיך אָבער אַריין אין דעם ענין, פאַרשטייט מען אַז מ'קען ניט זאָגן אַז אַ פעולה של משה רבינו זאָל זיך ניט אויספירן (אָדער אַ צווייטער זאָל דערצו קענען שטערן), עאכו"כ אַ כללות'דיקע פעולה, שילוח המרגלים „לתור את הארץ".
והביאור:
א) יהושע וכלב האָבן אויסגעפירט שליחותו של משה.
ב) נאָכמער: אין דער הפטרה פון דער פרשה (וואָס איז „מעין שקרא בתורה"עד) ווערט דערציילט אַז „וישלח יהושע בן נון גו' שנים אנשים מרגלים חרש לאמר לכו ראו את הארץ גו'".
דער טעם בפשטות פאַרוואָס יהושע האָט געשיקט די מרגלים — איז ווייל ער האָט זיך אָפּגעלערנט פון משה רבו [וואָס יהושע „לא ימיש מתוך האוהל", און „פני יהושע כפני לבנה", דלית לה מגרמא כלום — אַלץ וואָס ער פאַרמאָגט איז ער מקבל פון משה, „פני450חמה"]. קומט אויס, אַז שליחותו של משה האָט זיך אויסגעפירט במילואה ממש דורך יהושע'ן, ביז אַז דאָס אַליין האָט גע'פּועל'ט „נמוגו כל יושבי הארץ מפנינו", נאָך פאַר דעם כיבוש בפועל.
ג) אויך דער חטא המרגלים — האָט סו"ס געפירט צו כניסה לארץ ישראל באופן נעלה יותר:
חסידות איז מבארעה אַז די מרגלים האָבן ניט געמיינט מורד זיין כפשוטה ח"ו, נאָר אדרבה — „היו במדריגה גבוה מאד": קומענדיק פון מתן תורה (ווען ס'איז געווען די המשכת התורה ואלקות שלמעלה מהבריאה, לאחרי די הכנה פון עבודת התחתונים לפני מ"ת) — האָבן זיי, מצד גודל מעלתם, געמיינט אַז איצטער דאַרף שוין זיין דער סדר העבודה פון לימוד התורה און דביקות בה' ווי מ'שטייט העכער און אָפּגעטראָגן פון עניני העולם,
דעריבער האָבן זיי ניט געוואָלט אַריינגיין אין ארץ ישראל און זיך אַראָפּלאַָזן אין דעם סדר החיים פון „שש שנים תזרע שדך", זיך פאַרנעמען מיט דברים גשמיים וחומריים כו', נאָר זיי האָבן געוואָלט בלייבן בהתבודדות במדבר וואָס גיט זיי די מעגלעכקייט צו לערנען תורה און זיין דבוק בה',
ובזה גופא — באופן פון ילכו מחיל אל חיל אין דער עבודה (שלמעלה מעולם). בדוגמת דעם מצב דלע"ל — אַז לאחרי די עבודת הבירורים לפני הגאולה, וועט דעמולט זיין נאָר די עבודה פון לימוד התורה ועסק בדעת ה', ובאופן פון ילכו מחיל אל חיל, ומלאכתך נעשית ע"י אחרים, „ועמדו זרים ורעו צאנכם גו'"עו.
[ואדרבה: מצד תורה עצמה — איז אפילו דער סיפור המרגלים בתורה ברענגט אַרויס נאָכמער בגלוי מעלת המרגלים: ניט קוקנדיק אויף דעם וואָס משה וכלב ויהושע האָבן מנגד געווען צו זיי, ניט קוקנדיק אויף דעם וואָס זיי האָבן געוואוסט אַז עס וועט פאַרשריבן ווערן אין תורהעז, אַז זיי האָבן גורם געווען אַ „בכי' לדורות", און אַנדערע וועלן טייטשן אַז זייער חטא איז געווען כפשוטו (ערשט יאָרן לאחרי זה וועט זיין דער גילוי פון פנימיות התורה, אַז כוונתם איז געווען למעליותא „והיו במדריגה גבוה מאד") — ניט קוקנדיק אויף דעם אַלעם, זיינען זיי געשטאַנען בתוקף מיט זייער טענה וויסנדיק אַז דורך דעם וועלן זיי בלייבן אין מדבר, ווייל דאָס איז געווען זייער דרגא באמיתית — צו בלייבן אין מדבר, מצד די מדריגה הכי גבוה ברוחניות פון דער עבודה אין מדבר (בלי בלבולי העולם)].
זייער טעות איז געווען (ניט אין דער מעלה הכי נעלית פון דער עבודה אין מדבר, נאָר), אַז זיי האָבן געמיינט אַז מ'האַלט שוין (זייענדיק נאָך מתן תורה) באַ תכלית הסופית בעבודה, באַ די דרגא פון תורה אַליין (דער אל"ף פון „אנכי"), תכלית הבריאה — וואָס איז העכער פאַר וועלט, און מ'דאַרף שוין ניט אָנקומען צו בירור העולם (דער בי"ת פון „בראשית"), בדוגמא ווי דער מצב לע"ל;451באמת אָבער איז די מעלה (פון עבודת המרגלים) ניט געווען סוף העבודה, נאָר אַ הכנה צו דעם אַז אידן זאָלן דערנאָך אַריינגיין אין ארץ ישראל, און טאָן די עבודה (בשלימותה) בבירור גשמיות העולם, אויף דאָרט גופא ממשיך זיין תורה ואלקות שלמעלה מהבריאה אפילו ווי ס'איז געווען אין מדבר [וואָס אויף דעם איז ניט גענוג די עבודה פאַר מ"ת, וואָס האָט ממשיך געווען נאָר אלקות שבערך הבריאה], און ערשט לאחרי זה — קען מען גיין צו דער גאולה, וואו ס'וועט זיין דער מצב ווי די מרגלים האָבן געטראַכט.
עפ"ז איז מובן אַז די שילוח המרגלים ע"י משה רבינו האָט געהאַט די תועלת צו פאַרלייכטערן דעם וועג צו כניסה לארץ ישראל — וואָרום דאָס האָט מגלה געווען די מעלה פון די מרגלים (אַז דרגתם איז צו בלייבן אין מדבר), וואָס דאָס איז געווען די הכנה וועלכע האָט געגעבן די מעגלעכקייט אַז מ'זאָל דערנאָך קענען עולה זיין נאָך העכער און גיין אין ארץ ישראלעח.
יב. אילו זכו וואָלט משה רבינו אַריינגעבראַכט אידן אין ארץ ישראל, *) און דעמולט וואָלט גלייך געווען די גאולה השלימהעט און דעם מצב פון „ועמדו זרים ורעו צאנכם"; אָבער מפני סיבות האָט זיך דאָס פאַרהאַלטן, ובמילא האָט מען בשעת די כניסה לארץ ע"י יהושע ניט אויפגעטאָן דעם שלימות הבירור, און אידן האָבן געדאַרפט דערנאָך גיין ווייטער אין גלות, וגלות אחר גלות, דור אחר דור, בכדי ממשיך זיין אין דער עבודה פון בירור העולם; אָבער לאידך גיסא — איז פאַרשטאַנדיק אַז יעדער ירידה נוספת טוט אויף אַז די גאולה העתידה זאָל זיין באופן נעלה עוד יותרפ.
ביז אַז ס'איז געקומען צו די דורות האחרונים, ווען ס'איז נתגלה געוואָרן תורת החסידות והפצת המעינות חוצה דורכן בעש"ט און דעם אַלטן רבי'ן, וואָס איז נאָכמער מוסיף אין דער הכנה צו „אתי מר" דאָ מלכא משיחא אין דער עלי' שני' („עלה נעלה") בגאולה העתידה (כנ"ל ס"ד).
וכשם ווי אַלס הכנה צו דער עלי' ראשונה (מגלות מצרים) איז געווען דער סדר אַז „פתח בבראשית" (אות בי"ת) און דערנאָך איז געקומען דער אות אל"ף פון „אנכי" בשעת מ"ת — עד"ז י"ל איז אויך באַ דער הכנה צו גילוי פנימיות התורה בעלי' השני': אַז פריער דאַרף קומען די עבודה פון הפצת המעינות חוצה באופן פון מלמטלמ"ע בכדי אויפטאָן די לעצטע בירורים אין וועלט, און דערנאָך קומט מען צו דעם גילוי פון דעם אל"ף — גילוי אלקות בפנימיות התורה שלמעלה מעולם.
וי"ל עוד, אַז וויבאַלד „טועמי'" פון פנימיות התורה איז שוין דאָ בסוף זמן הגלות — איז דעמולט גופא אויך דאָ ביידע שלבים: די פתיחה מיט דעם „בי"ת", די עבודה בבירור העולם, און דערנאָך די עלי' צו דרגת האל"ף, אלקות ווי דאָס איז העכער פאַר וועלט.
452יג. ויש לומר אַז דאָס שטייט בגלוי אין ספר התניא, דער תורה שבכתב פון חסידות (און אסתכל באורייתא וברא עלמא, אַזוי ווערט עס נמשך אין דעם סדר העבודה בפועל):
ס'איז ידוע סיפורי חסידים, אַז דער אַלטער רבי האָט געהאַט אַ קס"ד אַז „שער היחוד והאמונה" זאָל זיין „חלק ראשון" שבתניא.
וויבאַלד אַז דאָס איז געווען אַ קס"ד פון אַלטן רבי'ן איז פאַרשטאַנדיק אַז דאָס איז בדיוק. ובפרט אַז אויך לפי המסקנא האָט דער אַלטער רבי געלאַזט אַ רמז אויף דעם קס"ד — דערמיט וואָס אין דער הקדמה צו חלק שני שרייבט ער „כמו שיתבאר" וועגן אַן ענין וואָס רעדט זיך אין חלק ראשון!
ויש לומר הביאור בזה — ע"פ הנ"ל אַז תניא איז „תורה שבכתב" שבחסידות:
אין תורה שבכתב (חמשה חומשי תורה) זעט מען אַז מ'הויבט אָן ניט מיט אות אל"ף (פון „אנכי"), נאָר מיטן אות בי"ת (פון „בראשית") — ווייל אע"פ וואָס דער אות אל"ף פון „אנכי" (מתן תורה) איז תכלית הבריאה, איז אָבער דער וועג ווי צוצוקומען דערצו איז דורך דער הקדמה פון דער עבודה בבירור העולם („בראשית"), „כח מעשיו הגיד לעמו", מעשה בפועל בעולם העשי' הגשמית.
עד"ז איז אויך אין תורה שבכתב פון חסידות (פנימיות התורה): דער „בי"ת" פון חסידות — איז די עבודה בפועל (מלמעלה למטה) פון יפוצו מעינותיך חוצה, חוצה שבאדם, אַז פון (אמונה זאָל נמשך ווערן אין) חב"ד שבשכל זאָל נמשך ווערן אין מדות, „אהבה וענפי' ויראה וענפי'", און דערנאָך אין די ג' לבושים פון מחשבה דיבור ומעשה. ביז אַז דערפון זאָל נמשך ווערן אין „חוצה" כפשוטה — אין דער עבודה לעשות לו יתברך דירה בתחתונים.
וואָס דאָס איז דער תוכן פון „חלק ראשון" פון תניא („לקוטי אמרים", „ספר של בינונים") — וואָס איז „מיוסד על פסוק כי קרוב אליך הדבר מאוד בפיך ובלבבך לעשותו", כנגד מחשבה דיבור ומעשה — וואו עס רעדט זיך וועגן די עבודה בפועל פון הפצת המעינות חוצה, דער בירור פון גוף ונה"ב, דורך המשכת מוחין אין מדות, ביז אין מחשבה דיבור ומעשה, און דערנאָך — די עבודה פון לעשות דירה בתחתונים.
דער „אל"ף" (תכלית) פון חסידות איז — צו דערגרייכן צו די „מעינות" (פנימיות התורה) עצמם וועלכע זיינען העכער פון וועלט (חוצה), און צו ביטול העולמות והמציאות לאלקות — „אין עוד", תכלית האחדות פון וועלט מיט אלקות. וואָס דאָס איז דער תוכן פון „שער היחוד והאמונה" — „להבין מעט מזער מ"ש בזהר דשמע ישראל כו' הוא יחודא עלאה ובשכמל"ו הוא יחודא תתאה", וואו ער איז מאריך בארוכה (ניט אין דער עבודה פון בירור המדות אָדער דירה בתחתונים, נאָר) וועגן ביטול העולמות, ווי כל המציאות העולמות איז דער דבר ה' המחי' אותם וכו'.
וכשם ווי דער סדר אין תושב"כ איז אַז עס קומט פריער דער „אל"ף" (תורה שלמעלה מעולם), אָבער בפועל הויבט מען אָן מיטן „בי"ת" (עבודת הבירורים), ווייל די כוונה איז דירה בתח־453תונים, און דאָרט גופא זאָל מען ממשיך זיין אלקות שלמעלה מהבריאה, דעריבער איז „פתח בבראשית" דער וועג צוצוקומען צו דעם אל"ף — אַזוי איז אויך אין תושב"כ פון חסידות, אַז „שער היחוד והאמונה" האָט געדאַרפט קומען פריער (ווי דער קס"ד פון אַלטן רבי'ן, מיט דער רמז לזה הנ"ל), נאָר בפועל הויבט מען אָן מיטן „בי"ת", די עבודה בפועל אין „חוצה", ווייל דורך דעם קען מען (דערנאָך) בעסער פאַרשטיין און צוקומען צו דער ביטול פון „אין עוד", און דאָס ממשיך זיין אין וועלט גופא — ווי ס'וועט זיין בגלוי בשלימות לע"ל.
יד. און פון תושב"כ שבחסידות ווערט אַזוי אויך נמשך אין עבודת החסידות בעולם — אַז דער סדר בזה דאַרף זיין, לכל לראש — הפצת המעינות חוצה, מזכך זיין די וועלט און איר צוגרייטן (מצד אירע גדרים) צו זיין אַ כלי אויף די מעינות, אַלס הכנה צו דער שלימות הגילוי פון פנימיות התורה ושלימות הביטול פון „אין עוד" לע"ל.
וואָס דאָס איז די הסברה אין דעם, וואָס יעדער דור פון נשיאי החסידות האָבן צוגעגעבן נאָכמער אין דער עבודה פון הפצת המעינות חוצה וכו' — בכדי נאָכמער פאַרלייכטערן די עבודה בדרך הטבע, אין די גדרים פון עוה"ז הגשמי, אַלס הכנה צו שלימות גילוי פנימיות התורה לע"ל.
ביז צו דעם שלב אחרון וגאולה אחרונה פון י"ב־י"ג תמוז — וואָס האָט פאַרלייכטערט און דורכגעבראָכן די וועג און אָנגעהויבן דעם לעצטן שלב אין דער עבודה פון הפצת היהדות ומעינות חוצה פאַר דער עלי' שני' בגאולה העתידה. ע"ד ובדוגמא — שילוח המרגלים ע"* י משה רבינו, והמשכו ע"י יהושע ממלא מקומו, אַלס הכנה צו דער עלי' ראשונה וכניסה לארץ וואָס איז בפועל געווען דורך יהושע'ן.
נעמענדיק אין באַטראַכט דעם עילוי פון דעם „חג הגאולה" פון י"ב־י"ג תמוז, אַז דאָס עפנט אויף דעם לעצטן שלב אין דער עבודה פאַר די גאולה העתידה — איז פאַרשטאַנדיק אַז דאָס גיט יעדערן צו אַ תוספת חיזוק אין דער התבוננות אַז „לא אותי בלבד גאל הקב"ה בי"ב תמוז, כי אם גם את כל מחבבי תורתנו הקדושה, שומרי מצוה, וגם את אשר בשם ישראל יכונה כו'".
ובפרט אַז שנה זו איז ששים שנהפא זינט די גאולה איז געווען בפעם הראשונה. איז פאַרשטאַנדיק אַז מ'איז שוין דורך זעכציק עליות (כלליות) אין דער עבודה פאַרבונדן מיט דער גאולה, און יעדער עלי' — מאַכט נאָך לייכטער און ברענגט אונז נאָך נעענטער צו דער גאולה העתידה.
און די התבוננות דאַרף זיך אויסדריקן אין די תוספת מרץ אין אַראָפּברענגען דאָס במעשה בפועל, כבקשת בעל הגאולה: צו באַשטימען דעם טאָג „ליום התועדות והתעוררות לחיזוק התורה והיהדות בכל אתר ואתר לפי ענינו כו', להוסיף אומץ בהרבצת תורה והחזקת היהדות כו'":
בי"־"ג תמוז זאָל מען מאַכן התוועדויות „בכל אתר ואתר" (לפי תנאי המקום), אנשים בפ"ע נשים בפ"ע און454טף (בהשגחת הגדולים), און מ'זאָל שטורעמען באַ די התוועדויות אין חיזוק התורה והיהדות, להוסיף אומץ בהרבצת התורה והחזקת היהדות, ובמיוחד — אין הפצת המעינות חוצה.
ויש להוסיף — שכדאי אַז התוועדויות זאָל מען אויך מאַכן פאַר דעם: בג' תמוז — דעם טאָג ווען דער בעל הגאולה איז באַפרייט געוואָרן פון ביתהאסורים (און געשיקט געוואָרן קיין קאַסטראַמאַ), וואָס דאָס איז געווען דער אתחלתא דגאולה (אע"פ וואָס בשעתו האָט מען זיך ניט פאַנאַנדערגעקליבן), ולפני זה — אין ביידע טעג פון ראש חודש תמוז — ובראשי חדשיכםפב — יום השבת ויום הראשון (וואָס דאָס גיט אויך אַ מעגלעכקייט אַז יעדערער זאָל קענען אין דעם זיך משתתף זיין סיי די וואָס פאַר זיי איז דאָס גרינגער ביום השבת, און סיי די וואָס פאַר זיי איז דאָס גרינגער ביום ראשון).
ויה"ר אַז די הוספה אין הרבצת התורה וחיזוק היהדות והפצת המעינות חוצה בקשר מיט דער גאולה — זאָלן זיין די לעצטע פעולות אונזערע אין גלות, און די החלטה בזה זאָל שוין גלייך ברענגען די גאולה, אַזוי אַז ביז ר"ח, ועאכו"כ ביז ג' תמוז, ועאכו"כ ביז י"בי"ג תמוז — וועט שוין זיין „הקיצו ורננו שוכני עפר"פג ובעל הגאולה בתוכם, און פּראַווען צוזאַמען מיט אים ובנשיאותו די התוועדויות, ומתוך שמחה וטוב לבב.