20 Cheshvan

א. אין דעם מאמר רז"ל בסיום מס' ברכות (און עד"ז בסיום מס' מו"ק^א) זיינען דאָ צוויי גירסאות: א) „ת"ח אין להם מנוחה לא בעוה"ז ולא בעוה"ב כו'"; ב) „צדיקים אין להם מנוחה כו'" (די גירסא^ב ווערט געבראכט בכמה מקומות^ג).

וי"ל, אַז דער אונטערשייד אין לשון פון די גירסאות דריקט אויס אַן אונטערשייד אין זייער תוכן: לויט דער גירסא „ת"ח אין להם מנוחה כו'" רעדט דער מאמר רז"ל וועגן אַ מעלה מיוחדת וואָס איז דאָ נאָר אין לימוד התורה („תלמידי חכמים"), כדלקמן; דאַקעגן לויט דער גירסא „צדיקים אין להם מנוחה כו'" רעדט זיך דאָ ניט וועגן דער באַזונדערער מעלה פון לימוד התורה, וואָרום דער תואר צדיק איז כולל אין זיך^ד אויך מארי עובדין טבין^ה, וואָס זיינען ניט קיין ת"ח.

דאַרף מען פאַרשטיין דעם טעם החילוק צווישן די צוויי שיטות.

ב. דאָס וואָס „ת"ח אין להם מנוחה כו", איז דער אריז"ל מסביר אין לקוטי הש"ס: „כי בעולם שלאחר המיתה ת"ח עוסקים בתורה עולין מדרי' למדרי' ומישיבה לישיבה . . כי כמו שהשי"ת אין לו סוף כך תורתו אין לה סוף".

לויט דעם איז פאַרשטאַנדיק דער טעם פון דער גירסא „ת"ח אין להם מנוחה כו'" — וואָרום דוקא תורה (בסגנון הידוע — חפצא פון מצות ת"ת) איז בבחי' „אין לה סוף"^ו, און דערפאַר איז אויך ניטאָ קיין מנוחה (קיין סוף) צו די עליות פון (גברא פון מצות תלמוד תורה, פון) ת"ח וואָס138זיינען עוסק בתורה; אָבער מצוות, הגם אויך זיי זיינען ציוויים פון אויבערשטן (וואָס ער איז אין סוף), פונדעסטוועגען איז אין זיי אַליין (אין זייער חפצא) — פאַראַן אַ הגבלה^ז, ואדרבה: עס מוז זיין אַ הגבלה — סיי אין כללות המצות אויף וועלכע מיר זיינען אָנגעזאָגט לא תוסיף עליו ולא תגרע ממנו, לא תוסיפו ולא תגרעו^ח (אַנדערש אָבער איז ת"ת, וואָס מוז זיין אין אַן אופן פון הוספה בהבנה וכו' — כדאיתא בהל' ת"ת^ט), סיי ביי יעדער מצוה בפרט: תפילין — דוקא פיר פּרשיות און ניט פינף וכו'^י.

דערפאַר איז אויך באַ (גברא פון אַנדערע מצות) מארי עובדין טבין — דאָ סוף ומנוחה.

ד.ה. די צוויי אופנים (מנוחה ואין מנוחה) זיינען בהתאם צו די צוויי בחינות: גבול ובל"ג.

ג. על דרך זה איז אויך דער אונטערשייד צווישן זיי (תורה ומצות) בנוגע דעם אופן החיוב פונעם אדם (גברא): דער חיוב פון ת"ת האָט ניט קיין הגבלות, אין לשון הרמב"ם^יא: „כל איש מישראל חייב בתלמוד תורה בין עני בין עשיר בין שלם בגופו בין בעל יסורין כו'", און אויך (בזמן) איז דער חיוב האדם אַ שטענדיקער^יב; אַנדערש אָבער איז במצות, וואָס יעדער מצוה האָט זיך איר הגבלה (אין אַ באַשטימטן זמן, אָדער מקום, אד"ג).

ד. לויט דעם איז אָבער שווער צו פאַרשטיין דעם טעם פון דער גירסא (שיטה) „צדיקים אין להם מנוחה כו'" — וואָס דערין זיינען איינגעשלאָסן אויך מארי עובדין טבין (עבודת המצות) כנ"ל: ווי איז שייך אַז (אויך) אין דער עבודה (מוגבלת, כנ"ל) זאָל זיין דער אויפטו „אין להם מנוחה", וואָס ווייזט אויף אַן ענין פון בל"ג?

מוז מען דעריבער זאָגן, אַז אויך אין מצוות איז דאָ אַן ענין (און די מעלה) פון בל"ג — וואָס דערמיט איז מובן אויך דער טעם פון דער גירסא „צדיקים אין להם מנוחה כו'".

ה. לכאורה איז דאָ אַן אָרט צו זאָגן, אַז דער דין^יג מבטלין ת"ת מפני מצוה שא"א לעשותה ע"י אחרים, איז מכריח צו זאָגען אַז מצוות האָבען אויך אַ בחי' פון בל"ג — וואָרום אויב זיי זיינען נאָר בבחי' גבול, ווי קענען139זיי דוחה זיין ת"ת, אַ זאַך וואָס איז בל"ג^יד?

אָבער באמת איז עס ניט קיין הוכחה אַז אויך מצות זיינען בבחי' בלי גבול — ווייל דאָס וואָס „מבטלין ת"ת מפני מצוה שא"א לעשותה ע"י אחרים" איז ניט מצד מעלת המצות, נאָר דערפאַר וואָס דורך דעם העדר אין קיום המצות ווערט אַ חסרון אין לימוד התורה, כדלקמן:

וא"ו. דער אַלטער רבי זאָגט^טו (אינעם טעם פון אויבנדערמאָנטן דין): „יפסיק תלמודו ויעשה המצוה . . כי זה כל האדם כמו שאמרו^טז חכמים תכלית חכמה תשובה ומעשים טובים, ואם אינו עושה כן נמצא שלמד שלא לעשות ונוח לו^יז כו'".

וויבאַלד אַז נאָכדעם ווי דער אַלטער רבי זאָגט^יח דעם טעם חיובי (אויף „יפסיק תלמודו ויעשה המצוה") „כי זה כל האדם" צו מקיים זיין מצות, איז ער מוסיף: „ואם אינו עושה כן נמצא שלמד שלא לעשות" (ד.ה. אַז אָן קיום המצות איז דער לימוד התורה ניט ווי ס'דאַרף זיין) — איז משמע אַז דער טעם „כי זה כל האדם" איז ניט גענוג אַז צוליב דעם זאָל די מצוה דוחה זיין ת"ת; וואָרום אמת טאַקע, אַז קיום המצות איז „כל האדם", פונדעסטוועגן, זייענדיק אַ דבר מוגבל קען עס ניט דוחה זיין אַ זאַך (תורה) וואָס איז בל"ג. דערפאַר איז דער אַלטער רבי מוסיף: „ואם אינו עושה כן נמצא שלמד שלא לעשות".

ד.ה. אַז קיום המצות — וואָס „זה כל האדם^יט (דער אדם אינגאַנצען — אויך זיין כח השכל, ו)כמו שאמרו חכמים תכלית (וואָס „תכלית" מיינט אויך — די שלימות פון) חכמה תשובה ומע"ט ו(עפ"ז, אַז קיום המצוות איז די תכלית ושלימות פון חכמה (ד.ה. תורה) איז) אם אינו עושה כן נמצא שלמד (שלא כדבעי, וויבאַלד אַז דאָס איז) שלא לעשות".

ז. ויש לומר, אַז דער ביאור אין דעם איז: אין מצות *^יט זיינען דאָ צוויי ענינים^כ — ווי מען זעט בנוסח ברכות המצות: חלק (און צד) השווה140אין זיי אַלע „אשר קדשנו במצותיו", און דער חלק המיוחד (ופרטי) „וצונו מצוה פלונית", וכיו"ב: א) יעדער מצוה האָט אירע באַזונדערע באַשטימטע גדרים, וואָס טיילן אָפּ איין מצוה פון די אַנדערע מצות — און מצד אָט די גדרים זיינען די מצוות בבחי' גבול; ב) דער צד השווה וואָס איז דאָ אין אַלע מצות — וואָס מחמת דעם זיינען זיי בבחי' בל"ג.

ד.ה. די פאַרשידענע פּרטים וואָס זיינען דאָ אין יעדער מצוה, וואָס דורך זיי איז אויסגעטיילט איין מצוה לגבי אַנדערע מצות — אין זיי דריקט זיך אויס די הגבלה וואָס אין מצות; די נקודה הכללית וואָס געפינט זיך אין אַלע מצות, וואָס זיי אַלע זיינען מצוה פון לשון ציווי — ד.ה. דער רצון העליון ב"ה וואָס איז פאַראַן גלייכערהייט אין אַלע מצות; וואָרום דעם אויבערשטנס רצון וואָס אין די מצוות איז העכער פון זייערע הגבלות און התחלקות, וכמאמר רז"ל^כא „לא תהא יושב ושוקל מצותי' של תורה כו' קלה שבקלות כו' וחמורה שבחמורות כו'" — און מצד דער כללות'דיקע נקודה אין מצות — דער רצון העליון ב"ה — זיינען זיי בל"ג.

און נאָכמער: ס'איז ידוע^כב דער טעם פאַרוואָס „עוסק במצוה פטור מן המצוה"^כג, ווייל אַלע מצות זיינען כלול איינע פון די אַנדערע, אַזוי אַז ווען מען איז מקיים איין מצוה איז עס מעין ווי מ'וואָלט גלייכצייטיק מקיים געווען אַלע אַנדערע מצות — וואָס דאָס איז מצד דעם רצון (העצמי) שבמצות וואָס איז העכער פון התחלקות^כד;

קומט דאָך אויס, אַז אויך ווען מ'איז עוסק אין אַ מצוה מסויימת (הגם אַז מצד אירע פּרטים איז זי אָפּגעטיילט און אויסגעטיילט פון אַנדערע מצות, פונדעסטוועגן) האָט מען דורך איר אַ שייכות צו כללות המצות — דער בל"ג וואָס אין זיי.

ח. און אַזוי ווי דאָס איז בנוגע די מצות אַליין (חפצא), אַזוי איז עס אויך בשייכות צו קיום המצות דורכן אידן (גברא): הגם דער חיוב פון יעדער מצוה באַזונדער איז טאַקע מוגבל אין זמן וכו' (כנ"ל ס"ב), איז אָבער דאָ אַ חיוב תמידי אַפ'ן אידן אין (דער עבודה פון) מצוות בכללותן, און ווי חז"ל זאָגן אין משנה^כה: „אני נבראתי לשמש את קוני", יעדער רגע וואָס ער איז במצב פון „נבראתי", ד.ה. יעדער רגע פון מענטשנס קיום איז צוליבן (תפקיד און תכלית) לשמש את קונו, און ווי געזאָגט פריער — „כי זה כל האדם"; ביז צו דעם פס"ד בשו"ע „וכל מעשיך יהיו לש"ש"^כו, ו"בכל דרכיך דעהו"^כז.

ט. לויט דעם אַלעם איז פאַרשטאַנדיק דער חילוק צווישן די צוויי גירסאות — שיטות: מצד די מוגבל'דיקע פרטים אין די מצות, איז נאָר141„ת"ח אין להם מנוחה כו'"; אָבער מצד כללות המצות — וואָס איז בלי גבול — איז אַלע „צדיקים (כולל — מארי עובדין טבין) אין להם מנוחה כו'".

יו"ד. ס'פאָדערט זיך אָבער נאָך אַלץ אַ הסברא אינעם ענין: ס'איז מבואר (במק"א^כח) אַז דער טעם וואָס „ת"ח (דוקא) אין להם מנוחה כו' ולא בעוה"ב", איז עס ווי דער אריז"ל זאָגט אין לקוטי הש"ס: „וז"ס יצא אדם לפעלו^כט ר"ל לעסוק בתורה במה שפעל בעוה"ז כי כשיצא האדם מעוה"ז יוצא תחילה לפעלו ר"ל לעסוק בתורה במה שפעל בעוה"ז כו'". און דערפאַר איז נאָר „ת"ח אין להם מנוחה כו' בעוה"ב", ווייל אין ג"ע, וואוהין דער „אדם" איז „יוצא" פון עוה"ז, איז שייך נאָר די בחי' „פעלו" פון עסק התורה^ל און ניט די פעולה (עסק) פון קיום המצות^לא.

לויט דעם איז ניט פאַרשטאַנדיק די גירסא פון „צדיקים וכו'": הן אמת אַז דער ענין פון עליות אָן אַ סוף איז אויך פאַראַן אין שייכות צו מצוות, ווייל אויך אין זיי איז דאָ דער ענין הבל"ג, אָבער ווי קען מען זאָגן אַז דאָס וואָס „צדיקים אין להם מנוחה כו' בעוה"ב" איז עס צוליב דעם וואָס „יצא אדם לפעלו בעוה"ב" — אין ג"ע איז דאָך ניטאָ דער „פעלו" פון קיום המצות?

איז דער ביאור אין דעם: ס'איז ידוע אַז אינעם וואָרט „עוה"ב" זיינען דאָ צוויי פּירושים: א) גן עדן (און עס ווערט אָנגערופן עולם הבא ווייל „באין לו לאדם אחר חיי העוה"ז"^לב); ב) עולם התחי'^לג.

ולפ"ז י"ל אַז דער פּירוש פון עוה"ב אין דעם מרז"ל איז תלוי אין די צוויי גירסאות: לויט דער גירסא „ת"ח אין להם מנוחה כו'" — וואָס דאָס איז מצד דער מעלה פון תורה — ווערט מיט „עוה"ב" געמיינט (אויך) ג"ע (וואָס דאָרטן איז שייך נאָר דער „פעלו" פון תורה און ניט פון מצות); און לויט דער גירסא „צדיקים אין להם מנוחה כו'" — וואָס איז כולל אויך עבודת המצות — איז דער טייטש פון „עוה"ב" אין דעם מרז"ל — עולם התחי', וואָס דעמאָלט וועט ווידעראַמאָל קומען דער זמן פון „פעלו" אויך אין מצות.

יא. לכאורה קען מען פרעגן: א) רז"ל^לד זאָגן דאָך „מצות בטילות לעת"ל" און דער אַלטער רבי^לה טייטשט: „היינו בתחה"מ"? ב) ס'איז מבואר בכ"מ אין חסידות^לו, אַז דאָס וואָס רז"ל זאָגן „צדיקים אין להם מנוחה כו'" (און מ'איז שטענדיק עולה מדרגא לדרגא) ווערט דערמיט געמיינט די עליות אין ג"ע, אָבער לעת"ל וועט זיין אַ זמן פון שבת142ומנוחה אויך פון עליות^לז — טאָ ווי איז דאָס מתאים מיט דעם אויבענגעזאָגטן הסבר, אַז לויט דער גירסא „צדיקים אין להם מנוחה כו' בעוה"ב" רעדט זיך דאָ (ניט וועגן ג"ע, נאָר) וועגן עולם התחי'?

איז דער ביאור אין דעם: דער זמן פון עולם התחי' גופא באַשטייט פון צוויי תקופות^לח — די ערשטע תקופה איז די וואָס אויף איר זאָגט יעדער איד^לט: „ושם נעשה לפניך כו' כמצות רצונך", ס'וועט דעמאָלט זיין קיום המצות, און במילא אויך די עליות וואָס דורך דעם; און אַ צווייטע תקופה וואָס דאַן וועט זיין „מצות בטילות".

פון די ראיות אויף דעם: ס'איז ידוע וואָס רז"ל^מ זאָגן אַז לעת"ל „משה ואהרן יהא עמנו" און מ'וועט מקריב זיין קרבנות — קיום המצות (ובפרט, אַז כללות הענין פון מקריב זיין קרבנות איז דאָך דער ענין פון עלי': די העלאה פון חיות הבהמה מלמטה למעלה, ווי ס'איז מבואר בכ"מ) — זעט מען דאָך, אַז אויך נאָך תחה"מ וועט זיין דער ענין פון מצות ועליות כו'.

יב. ס'איז אָבער נאָך אַלץ ניט מבואר: „אין להם מנוחה" מיינט דאָך אַז די עליות פון צדיקים קומען פאַר כסדר אָן שום הפסק — און לויטן ערשט געזאָגטן הסבר, אַז צדיקים אין להם מנוחה בעוה"ב מיינט (אַ תקופה פון) עולם התחי', האָבן זיי דאָך אַ הפסק פון „מנוחה" אין גן עדן (וואו ס'איז ניטאָ דער „פעלו" פון מצות) וואָס צווישן עוה"ז און עולם התחי'?

איז די הסברה אין דעם: ס'האָט זיך פריער גערעדט, אַז עשיית המצות איז שייך נאָר אין עוה"ז ווען די נשמה איז אָנגעטאָן אין אַ גוף, אָבער ווען די נשמה איז אין ג"ע, אָן אַ גוף, איז ניט שייך די עבודה פון מצות.

און דערפאַר, אינעם גדר פון (און אין שייכות צו) דער עבודה פון מארי עובדין טבין (צדיקים) — וואָס די עבודה קען געמאָלט זיין נאָר דאַן ווען די נשמה איז צוזאַמען מיטן גוף — איז דער זמן פון דער נשמה בלי הגוף — ווען זי איז בג"ע — ניט קיין מציאות; אין קלאָרערע ווערטער: קיום המצות איז פאַרבונדן ובמילא — מוז ער האָבן קיום הגוף, און ווען דער גוף איז ניט קיים (אַלס אַ גוף לנשמתו) איז אויך ניט שייכות זאָגן באַ עם מציאות הזמן^מא. אַזוי אַז דאָס וואָס די נשמות פון די מארי עובדין טבין האָבן ניט קיין עליות במשך זייער געפינען זיך אין ג"ע, הייסט עס ניט קיין הפסק אין זייערע עליות.

אַ דוגמא דערצו: דער ראָגאַטשאָווער זאָגט^מב, אַז ס'איז ניט שייך קיין143הוספה אין זמן ווען די נשמה איז למעלה ד.ה. בשעת עס ווערט נפסק דער חיבור פון דער נשמה מיטן גוף און די נשמה איז עולה אין גן עדן, איז דעמאָלט אין איר „וועלט" ניטאָ דער גאַנצער ענין פון זמן אין באַצוג צו דיני התורה (הגם אַז ער איז יע פאַראַן אין שייכות צו שכר המצות, עסק התורה וכו' — ווי ס'איז ידוע בנוגע צו חצות לילה בג"ע וכו').

יג. ועוד י"ל בזה: כ"ק אדמו"ר מהורש"ב נ"ע — דער בעל יום ההולדת פון כ"ף מרחשון — שרייבט (אין זיין צוואה^מג), וז"ל: „ועוד י"ל בדרך אפשר בעומק יותר, ע"פ מה ששמעתי בשם כ"ק אאמו"ר זצוקללה"ה שלצ"ג גם בג"ע מאיר להם בחי' אוא"ס הסוכ"ע^מד . . ולפ"ז י"ל דשייכות שם מעין עשיית המצות וע"ד מעין ודוגמא המצות שיהיו לעת"ל . . וזהו"ע כיבוד או"א מה שמכניס את האבות לג"ע כו'".

[וי"ל, אַז דאָס איז דער פנימיות'דיקער פירוש אין די ווערטער פון רמב"ם^מה, וז"ל: „כך אמרו^מו חכמים הראשונים העוה"ב כו' אלא צדיקים יושבים ועטרותיהם בראשיהן ונהנין מזיו השכינה. הרי נתברר לך שאין שם גוף (וואָרום דער רמב"ם טייטשט עוה"ב אין דעם מרז"ל — ג"ע^מז) . . וכן זה שאמרו עטרותיהן בראשיהן כלומר דעת שידעו . . והיא העטרה שלהן כענין שאמר שלמה^מח בעטרה שעטרה לו אמו . . כך עטרה שאמרו חכמים כאן היא הידיעה. ומהו זהו שאמרו נהנין מזיו השכינה שיודעים ומשיגין מאמתת הקב"ה מה שאינם יודעים והם בגוף האפל השפל".

וי"ל אַז די כוונה איז, אין ג"ע זיינען דאָ צוויי ענינים: „עטרותיהן בראשיהן" — וואָס אַן „עטרה" איז אויף (ולמעלה פון) דעם ראש און איז אים מקיף, און דאָס מיינט די ידיעה מצד דעם אור הסוכ"ע וואָס איז בבחי' מקיף אויף זיי^מט; „נהנין מזיו שכינה . . שיודעים ומשיגין^נ כו'", וואָס איז וואָס זיי144זיינען עולה מדרגא לדרגא אין השגת התורה — אין אַ ידיעה ואופן פנימי^נא].

ועפ"ז, אַז אויך אין ג"ע איז שייך (עכ"פ) „מעין עשיית המצות", קומט דאָך אויס, אַז עכ"פּ „צ"ג"^נב אין להם מנוחה — אויך מצד דעם „פעלו" פון מצות — אפילו אין גן עדן.