Vayechi 5

א. אין פּסוק^א „אבי השביעני לאמר גו' בקברי אשר כריתי לי בארץ כנען שמה תקברני", שטעלט זיך רש"י אויף די ווערטער „אשר כריתי לי" און בריינגט אַראָפּ דריי פירושים: (א) כפשוטו וכו' (געגראָבן)^ב. (ב) ומדרשו^ג עוד מתיישב על הלשון^*3 כמו אשר קניתי וכו'. (ג) ועוד מדרשו^ד ל' כרי דגור שנטל יעקב כל כסף וזהב כו' ועשה אותו כרי ואמר לעשו טול זה כו'^*4.

דער טעם וואָס רש"י שטעלט אויס די דריי פירושים לויט דעם סדר — איז מובן בפשטות: פריער בריינגט ער דעם פירוש „כפשוטו"; דערנאָך — אַ מדרש וואָס איז אָבער עכ"פ „מתיישב על הלשון" [„אשר כריתי לי" — וואָס איך האָב געקויפט פאַר זיך]; און נאָכדעם — אַ מדרש וואָס איז ניט „מתיישב על הלשון"^ה, ווייל לויטן דרך הפשט לייגט זיך ניט^*5 אַז „אשר כריתי לי" איז לשון כרי^ו.

[ובפרט מובן הסדר אויב מ'וועט לערנען^ז אַז דער פירוש „ועוד מדרשו לשון כרי כו'" איז ניט קיין באַזונדער פירוש, נאָר אַ „ועוד" — אַ תוספת טעם והסברה אויפן „מדרשו כו' המתיישב" — אויפ'ן צווייטן פירוש („אשר כריתי" „כמו אשר קניתי")^ח — אַז דאָס וואָס תורה זאָגט דאָ דעם לשון „כריתי" (און ניט כרגיל — „קניתי" אָדער „לקחתי"), איז ווייל דאָ איז נוגע „לשון כרי": דאָס460איז מרמז אַז דער קנין איז געווען אין אַן אופן וואָס („כריתי"^* „נטל יעקב כל כסף וזהב כו'"].

ב. אויך דאַרף מען פאַרשטיין כמה דיוקים אין לשון רש"י גופא:

א) פאַרוואָס איז ער מעתיק אין דעם דבור־המתחיל אויך די ווערטער „אשר . . לי" — ער איז דאָך לכאורה מפרש נאָר דעם וואָרט „כריתי"^טז.

ב) אויפן ערשטן פירוש ברענגט רש"י אַ ראי' „כמו כי יכרה איש"^יז. איז ניט מובן: (א) פאַרוואָס בריינגט ער ניט די ראי' פון אַ פריערדיקן פסוק^יח „ויכרו שם עבדי יצחק באר"? (ב) פאַרוואָס איז461רש"י מעתיק אויך דעם וואָרט „(כי יכרה) איש"^*18, וואָס גיט ניט צו אין הסברת הראי' [ממ"נ: אויב צו אָנדייטן וועלכן פסוק ער מיינט, איז ניט נויטיק דער וואָרט „איש" (ווייל דאָס איז דער איינציקער אָרט וואו עס שטייט דער לשון „כי יכרה"); און אויב לשם הסברה אַז כרי' דאָרט מיינט חפירה, איז ניט מספיק דער וואָרט „איש" און ער וואָלט געדאַרפט אויך אַראָפּברענגען דעם וואָרט „בור" שלאח"ז]

ג) ביים צווייטן פירוש זאָגט רש"י „כמו אשר קניתי" — לכאורה איז ממנ"פ: אויב ער מיינט אָפּטייטשן נאָר דעם וואָרט „כריתי" האָט ער נאָר געדאַרפט זאָגן „כמו קניתי" (אָן דעם וואָרט „אשר"); און אויב ער זאָגט עס בהתאם צום גאַנצן המשך הלשון — „אשר כריתי לי" — האָט ער אויך געדאַרפט מוסיף זיין דעם וואָרט „לי" („כמו אשר קניתי לי")^יט?

ד) פאַרוואָס בריינגט רש"י אַ ראי' אַז „כריתי" איז „כמו אשר קניתי" פון דעם וואָס „אר"ע כשהלכתי כו'" — און ניט פון בפירוש'ע פסוקים (כנ"ל סעיף א' קושיא ב') ווי אין דעם ערשטן פירוש^כ?

ה) אפילו ווען מ'זאָל געפינען אַ טעם אַז פון די פסוקים איז ניט קיין ראי' און דעריבער מוז רש"י אָנקומען צו דער ראי' פון דברי חז"ל — איז אָבער שווער צו פאַרשטיין פאַרוואָס ער בריינגט אויך די פרטי הראי' (כשהלכתי לכרכי הים היו קורין למכירה כירה) און ער זאָגט ניט בקיצור „כמו אשר קניתי דמכירה נקרא כירה כדאיתא בראש השנה" וכיו"ב?

ג. דער ביאור בכל זה:

רש"י איז אויסן ניט נאָר צו מפרש זיין דעם וואָרט „כריתי", נאָר אויך צו פאַרענטפערן פאַרוואָס עס דאַרף בכלל שטיין די ווערטער „אשר כריתי לי". לכאורה, וואָלט געווען גענוג ווען דער פסוק זאָגט „בקברי אשר בארץ כנען שמה תקברני" (וואָרום אינעם לשון „בקברי" (אין מיין קבר) איז שוין דאָ דער טעם פאַרוואָס יעקב וויל אַז „שמה תקברני").

מוז מען זאָגן, אַז מיטן צוגעבן „אשר כריתי לי" האָט ער געמיינט אַן ענין מיוחד אין דער שייכות פון דעם קבר צו יעקב, וואָס צוליב דעם האָט עס ביי אים אַ גרויסע חשיבות, און דעריבער איז זיין אָנזאָג „שמה תקברני".

ד.ה. וויבאַלד אַז יעקב און יוסף האָבן געוואוסט אַז פרעה וויל אַז יעקב זאָל נקבר ווערן אין מצרים^כא [וואָס דעריבער האָט זיך יעקב ניט פאַרלאָזט אויף דברי יוסף^כב „אנכי אעשה462כדבריך", און האָט געמוזט משביע זיין יוסף'ן^כג — ווי מפרשים זיינען מסביר^כד, כדי ער זאָל דערמיט גופא קענען פּועל'ן אויף פרעה], און דערפאַר האָט יוסף געזאָגט צו פרעה „אבי השביעני לאמר", אַרויסבריינגענדיק דערמיט אויף וויפל דאָס איז געווען נוגע יעקב'ן — איז מובן וואָס ער האָט דערביי געזאָגט אויך דעם טעם (וואָס זאָל נתקבל ווערן אויך ביי פרעה)^כה פאַרוואָס ס'איז אים אַזוי נוגע אַז ער זאָל נקבר ווערן אין ארץ כנען^כו.

און אויף דעם ברענגט רש"י דעם ערשטן פירוש — „כפשוטו", אַז „כריתי" מיינט געגראָבן. און וויבאַלד דאָס איז אַ קבר וואָס ער אַליין האָט זיך מטריח געווען אים אויסגראָבן, איז פאַרשטאַנדיק אַז עס האָט ביי אים געהאַט אַ חשיבות מיוחדת^כז.

דערמיט איז מובן פאַרוואָס רש"י ברענגט די ראי' דוקא פון פסוק „כי יכרה (און איז אויך מעתיק דעם וואָרט) איש"^כח: פון דעם וואָס דער פסוק איז דאָרט מוסיף דעם וואָרט „איש" און זאָגט ניט סתם „או כי יכרה בור"^כט, איז משמע^ל, אַז „כי יכרה" איז אַ זאַך וואָס אַ מענטש לייגט דערין אַריין ספּעציעלע טירחא והשתדלות פון אַ איש^לא, ערוואַקסענעם מענטשן^לב — איז דערפון מובן אויך בנדו"ד, אַז היות דער „כריתי" איז געווען פאַרבונדן מיט דער טרחא מיוחדת^לג פון יעקב^לד רופט עס במילא אַרויס אַ געפיל פון גרויס חשיבות^לה.

ד. אָבער אין דעם פירוש זיינען פאַראַן שוועריקייטן, ומהם:

(א) אין תוכן הענין^לו: מערת המכפלה איז אין ארץ ישראל, און יעקב איז די לעצטע זיבעצן יאָר פון זיין לעבן געווען463אין מצרים, וואָס לפי"ז האָט יעקב דעם קבר געגראָבן מיט איבער זיבעצן יאָר פריער פאַר זיין פטירה — אַ זאַך וואָס לייגט זיך ניט^לז אויפן שכל^לח.

(ב) פאַרוואָס „כריתי" — יעקב אַליין — און ניט דורך זיינע עבדים וכו'^לט? חאָטש בדוחק קען מען זאָגן אַז „כריתי" — מיינט (אויך) דורך עבדיו^*39.

(ג) אין לשון הכתוב: לויט דעם פירוש איז דער וואָרט „לי" לכאורה איבעריק — עס האָט געקענט שטיין „אשר כריתי" און מ'וואָלט אַליין פאַרשטאַנען אַז עס איז געווען „לי" — „בשבילי"?

דעריבער בריינגט רש"י אַ צווייטן פירוש: „ומדרשו . . אשר קניתי אר"ע כו'". וואָס דער פירוש (כאָטש עס איז „מדרשו" און ניט „פשוטו", כדלקמן) איז (עס אָבער) „מתיישב על הלשון" — הן דער טייטש פון וואָרט „כריתי", הן די נויטיקייט פון וואָרט „לי" [און דאָס וואָס רש"י רופט עס אָן „מדרשו" איז ניט מצד דעם „לשון (הכתוב)", נאָר מצד תוכנו, כדלקמן] — ועוד ועיקר — עס איז מדגיש די חשיבות הקבר באַ יעקב'ן — אַז קניתי, ניט „ירשתי" (בדרך ממילא), אָדער „לקחתי" בתור ירושה פון „אבותי" — נאָר באַצאָלט דערפאַר^מ, און ווי דערקלערט פריער — באַ קניית אברהם במערת המכפלה^*40 (ועד"ז בקנית יעקב^מא) איז עס — בכסף מלא (חורפן).

ה. וועט מען דאָס פאַרשטיין דורך מבאר זיין די ראי' וואָס רש"י בריינגט אויפן פירוש „אשר כריתי" „כמו אשר קניתי" — פון „אר"ע כשהלכתי כו' היו קורין למכירה כירה". דלכאורה איז עס אַ ראי' לסתור: רש"י וויל דאָך דאָ טייטשן „כריתי" — „קניתי" (קויפן), און ר"ע זאָגט גאָר אַז „כירה" מיינט „מכירה" (פאַרקויפן)?

דער ביאור אין דעם: פון דעם מאמר ר"ע אַז „היו קורין למכירה כירה" מיינט רש"י צו ברענגען אַ הוכחה אַז „כריתי" מיינט ניט „לקחתי" — נעמען סתם, נאָר אַ חילוף און שינוי רשות פון די געלט פון לוקח און די קרקע הקבר פון מוכר^מב אָדער להיפך^*42 — און דערפאַר464קען „כריתי" מיינען סיי קניתי און סיי מכרתי^מג.

און דערמיט איז פאַרשטאַנדיק פאַרוואָס דער פסוק דאַרף מדגיש זיין „כריתי לי" — ווייל היות דער וואָרט „כריתי" אַליין מיינט ניט דווקא „קניתי", נאָר חילוף ושינוי רשות, דאַרף דער פסוק מוסיף זיין אַז דער כריתי (דעם קבר) איז געווען „לי", ד.ה. „קניתי" [משא"כ אין פרש"י, וואָס ער באַנוצט זיך מיטן לשון „קניתי" איז איבעריק צו צולייגן דעם וואָרט „לי"]^מד.

און דערפאַר קען רש"י ניט בריינגען די ראי' פון די פסוקים אין פ' דברים און פון הושע — ווייל פון דאָרטן וואָלט מען געקענט טייטשן אַ ראי' לסתור: וויבאַלד אַז דער פסוק איז מוסיף (תכרו מאתם) בכסף, (ואכרה לי) בחמשה עשר כסף איז משמע אַז כרי' אַליין מיינט נעמען אַליין (אָן געבן דערפאַר).

ו. לפי"ז בלייבט אָבער שווער:

(א) די קשיא הנ"ל (דלעיל ס"ג): למאי נפקא מינא דערציילען אַז דאָס איז דער קבר „אשר כריתי לי" — „אשר קניתי" — (דורך קויפן אים)? וואָס פאַר אַ חשיבות מיוחדת ליגט אין דעם וואָס „קניתי", אַז דאָס זאָל איבערצייגן פרעה'ן די וויכטיקייט פון „שמה תקברני"? פאַרלאָזן זיך אַז וויבאַלד מ'געפינט באַ צוויי קניות פון די אבות אַז זיי זיינען געווען פאַר גאָר גרויסע סכומים וועט פרעה זיכער וויסען465דערפון און פאַרשטייען אַז אויך די קני' איז געווען באופן כזה — איז אַ דוחק גדול.

(ב) פאַרוואָס ווערט געזאָגט דער לשון „כירה", וואָס מיינט בלויז חילוף ושינוי רשות און דערפאַר דאַרף מען מוסיף זיין דעם וואָרט „(כריתי) לי" — עס האָט לכתחלה געקענט שטיין אַ לשון ברור „קניתי", וכיו"ב (און מ'וואָלט ניט *) געדאַרפט מוסיף זיין „לי")^מה?

דעריבער בריינגט רש"י ניט נאָר דעם כללות הפירוש, אַז מכירה ווערט אָנגערופן כירה, נאָר אויך אַז „בכרכי הים היו קורין למכירה כירה": כרכים זיינען גרויסע מסחר שטעט, וואו דער מו"מ און די קנינים ווערן דורכגעפירט אויף אַ גרויס שטאָטיקען גרויסן אופן.

און דאָס מיינט „אשר כריתי לי" (ניט סתם „אשר קניתי" וכיו"ב): דערמיט האָט יוסף געוואָלט אַרויסבריינגען דעם גודל החשיבות פון דעם קבר ביי יעקב'ן, אַז ער האָט זיך משתדל געווען אַז דער קנין זאָל זיין אין אַן אופן פון „כריתי" — אַ שטאַרקער קנין, ווי אין „כרכי הים"^מו.

[און מצד דעם רופט רש"י אָן דעם פירוש „מדרשו" — ווייל דער ענין (אַז דער קנין פון „כרכי הים" ווערט אָנגערופן „כירה" און באַווייזט אויף אַ קנין חשוב — און דערמיט האָט יוסף געוואָלט איבערצייגן פרעה'ן דעם הכרח הענין אַז „שמה תקברני") איז ניט מוכרח ע"פ פשוטו של מקרא^מז].

ז. דער פירוש איז אָבער שווער מצד דעם תוכן הדיבור פון „אשר כריתי לי", ווייל סוף ווערט דערמיט — וואָ יעקב האָט געמאַכט אַ קנין פון „כירה" — נאָך ניט אויסגעדריקט די גרויסע השתדלות פון יעקב צו באַקומען דעם קבר און במילא אויך ניט קיין גרויסע חשיבות אין דעם, וואָרום יעדער זאַך וואָס האָט נאָר עפּעס אַ חשיבות^*47, קויפט מען עס מיט אַ קנין חשוב.

דעריבער איז רש"י מוסיף „ועוד מדרשו לשון כרי כו' שנטל יעקב כל כסף וזהב שהביא מבית לבן כו'" — אַז דאָס וואָס דער פסוק רופט אָן דעם קנין מיט'ן נאָמען „כריתי", איז ניט (נאָר) צו אָנדייטן אויף אַ שטאַרקן קנין, כנ"ל, נאָר דערמיט איז די תורה מרמז, אַז יעקב האָט פאַר דעם קבר אַוועקגעגעבן זיין גאַנצע „כסף וזהב שהביא כו'", וואָס דאָס באַווייזט אויף וויפל דאָס איז חביב ויקר ביי יעקב'ן, וועט אפילו פרעה צוליב דעם מסכים זיין^מח אַז „שמה

466פירוש איז „פשוטו" — סיי אין לשון

דער פירוש איז אָבער בלויז אַן ענין הכתוב (דאָס איז דער פירוש הפשוט פון פון „מדרשו", און נאָכמער — ס'איז „כריתי"); סיי אין תוכן הכתוב — ווייל אפילו ניט „מתיישב על הלשון" (אַזוי ווי דאָס באַווייזט אויפן גודל היוקר דער פירוש „כמו אשר קניתי"), ווייל צו והחביבות פון דעם קבר ביי יעקב'ן, ער זאָגן אַז „כריתי" איז „לשון כרי" איז האָט זיך אַזוי פיל משתדל געווען בזה,

ביז אַז ער האָט עס אַליין אויס־

און וויבאַלד אַז די פירושים כמו אשר געגראָבן51) — לי, צוליב דעם צוועק קניתי . . לשון כרי" איז „מדרשו" —

דעריבער, איז דער פירוש הראשון

והעיקרי „כמו כי יכרה איש". וואָס דער

שצוה לקוברו בא"י הוא מפני שלילת מצרים, אלא

ובתיב"ע „דחפרית לי" — אף שבכלל ת"א קרוב

49) לפי כהנ"ל אולי י"ל שפי' רש"י בפסוק יותר לפירוש התיבות משא"כ תיב"ע שמפרש תוכן לאח"ז (נ, ו) כאשר השביעך, „ואם לא בשביל הכתובים וגם ע"פ דרז"ל — כי חפרתי אינו מתיישב השבועה לא הייתי מניחך", כוונתו (גם) שפרעה לא על הלשון כ"כ (תיבת „לי") ולכן ת"א „דאתקנית לי",

ובתיב"ע מפרש ההדגשה בתוכן דברי יוסף „אשר 50) וזה שבפרש"י ויגש שם לא כתב ע"ז כריתי לי" ולכן מתרגם „דחפרית לי" שעפ"ז מובן ומדרשו, כי שם אינו בא לפרש הכתוב „אשר כריתי גודל חשיבות הקבר אצל יעקב (משא"כ „דאתקנית לי" אלא להביא ראי' שמה שרכש בפדן ארם נתן לי" שאינו מורה על חשיבות מיוחדת). ולהעיר הכל לעשו. וכמדובר כמ"פ — מפרש רש"י לפעמים שבתולדות ומשפטים שם (לרוב הגי') בתיב"ע פסוק רק ע"פ פי' אחד שפירש בכתוב אחר.