Sefer HaSichos (the Rebbe)
הוספה* — — ע"ד המהדורות דספר הי"ד להרמב"ם
310הוספה*
— ע"ד המהדורות דספר הי"ד להרמב"ם —
א. ידוע שהרמב"ם כתב את חיבורו בכמה מהדורות, כלומר, לאחר הכתיבה בפעם הא' הגי' עוד הפעם, ומכיון שבינתיים „הוסיף פליאות חכמה על חכמתו בעמקות ובקיאות כו'"א, הנה בכמה מקומות תיקן, שינה והוסיף כו', ויש אומרים שאח"כ תיקן כו' גם פעם שלישית וכו'.
וכמו שמצינו בתשובות הרמב"םב שהשיב לשואלים על כמה פסקי־דינים — שאכן צדקו דבריהם, וכבר תיקן פס"ד זה בחיבורו, אלא, שהנוסחא שהגיעה לידם היא הנוסחה הראשונה, לפני שחזר ועיין עוד הפעם בפסקי ההלכות, ולכן עליהם לתקן את הנוסחא שבידם כו'.
ובתקופה האחרונה נתגלו ומתגלים כתבי־יד דחיבור הרמב"ם ממהדורה יותר אחרונה, ובפרט כת"י תימן, אשר, ע"פ המקובל בתימן, קיימו יהודי תימן קשר הדוק עם הרמב"ם, ע"י שלוחים כו', ומפעם לפעם שלחו לעדכן ולהגי' את ספריהם ע"פ התיקונים וההשלמות האחרונים, עד לאחרוני האחרונים, של הרמב"ם, כך שלדבריהם המהדורה שבידם היא המתוקנת והמדוייקת ביותרג.
ב. ועפ"ז, צ"ע בנוגע לפסקיהדינים של הפוסקים בדורות שלאחרי הרמב"ם שפסקו על יסוד דברי הרמב"ם בספר הי"ד:
מכיון שנתגלו לאח"ז כת"י הרמב"ם (ובפרט דתימן) ובהם כמה תיקונים ושינויים כו' לגבי הפסקי־דינים דספר הרמב"ם שנתפשט בכל תפוצות ישראל, היינו, שבמספר הלכות חזר בו הרמב"ם — יש מקום לומר, לכאורה, שבהלכות אלו יש לפסוק כמשנה אחרונה דהרמב"ם.
ומזה לכאורה המסקנה הכי תמוהה — שכמה פסקי־דינים של גדולי הפוסקים בדורות שלפנינו, יסודם בטעות, ח"ו!
[ואין זה דומה להדין ד"ב"ד גדול שדרשו באחת מן המדות כו' ודנו דין, ועמד אחריהם ב"ד אחר ונראה לו טעם אחר לסתור אותו, הרי זה סותר ודן כפי מה שנראה בעיניו, שנאמרד אל השופט אשר יהי' בימים ההם, אינך חייב ללכת אלא אחר ב"ד שבדורך"ה — כי, אמרה תורה שפסק ההלכה בכל דור הוא כ"ב"ד שבדורך", ובדור שלפני זה, אשר דעת הרבים היתה הפכית — ה"ז פס"ד התורה (שלא חתוכה — ניתנהו) ולא טעות ח"ו, ואין מביאים פר העלם דבר וכו'ז, משא"כ בנדו"ד, שהרמב"ם בעצמו חזר בו, נמצא, שהפס"ד שלהם שהי'311מיוסד בהרמב"ם — אינו הוראה אלא טעותח].
ולהעיר מהדין דעדים זוממין, ש"הרגו אין נהרגין"ט — שא' הטעמים בזה, ש"לא יתן ה' השופטים הצדיקים העומדים לפניו לשפוך דם נקי, כי המשפט לאלקים הוא ובקרב אלקים ישפוט . . מעלה גדולה בשופטי ישראל וההבטחה שהקב"ה מסכים על ידם ועמהם בדבר המשפט"י.
ואם הדברים אמורים בפס"ד של ב"ד בקשר למאורע מסוייםיא — בפסקידינים שנתפשטו בכל תפוצות ישראל, ונתקיימו הלכה למעשה במשך כו"כ דורות, על אחת כמה וכמה!
בנוגע לפסקי ההלכות דגדולי הפוסקים — אף שבכלל תמכו יסודותיהם על דברי רבותיהם, הרי, מובן וגם פשוט, שלמדו הלכות אלו לא רק בתור קבלה היא ונקבלהיב, כי אם (לאח"ז) התבוננו והתייגעו בבירור וליבון כל פרטי הסוגייא כו', ועד שהגיעו למסקנא — בשכלם הם — שהפס"ד הוא כך וכךיג. וכדמוכח גם מזה שבמספר מקומות הי' נראה להם שההלכה היא דלא כמו שפסקו רבותיהם — וחלקו עליהם.
ועפ"ז, רב בישראל שמורה הלכה עפמ"ש בספרי הפוסקים — סומך לא רק על הפס"ד של רבותיו דפוסק הנ"ל, כי אם, גם על פס"ד של אותו פוסק, שהכרעת ומסקנת הפס"ד היא (גם, עכ"פ בריבוי פעמים) ע"פ שיקול דעתו הוא.
ולכן, גם לאחרי שנתגלה שרבו חזר בו, אין זה מכריח כלל לומר שגם הפוסתלמידו יחזור בו, וכמארז"ל בכ"מיד „הא דרבי' הא דידי'", מפני312שיקול דעתו, היינו שגדל וכו' והוא כבר בגדר פוסק בפ"ע.
בשינויי מהדורות הרמב"ם, לכאורה י"ל, דבזה לכ"ע מסקנא כמהד"ב, שהרי הרמב"ם עצמו חזר בו —
אבל י"ל גם להיפך, דדוקא בכיו"ב תוקף יותר למהד"ק, שהרי הרמב"ם עצמו בגדולתו, כשחיבר כבר ספרו, הוי ס"ל כך.
ד. אמנם, לכאורה יש להקשות על זה ממ"ש רבינו הזקןטו, וז"ל:
„הרבה מספרים הראשונים ז"ל לא יצאו לאור הדפוס עדיין בימי האחרונים ז"ל, הט"ז ומ"א והנמשכים אחריהם כו', ולזאת ודאי אין לסמוך להקל למעשה על הקולות שנמצאו בדברי האחרונים ז"ל".
ומצינו עד"ז בכו"כ ספריםטז, שאילו ראו הפוסקים את דברי הראשונים (שנתגלו אח"כ כו'), היו פוסקים כמותם,
והמענה י"ל:
בנוגע להמבואר בספרים הנ"ל — הצד השוה באלה שראיתי:
סברתם הראשונה — שאין לשנות הפס"ד שנתפרסם ונתפשט (והטעם מובן — מכיון שאין זה ברור שאילו ראו טעמו ומסקנתו ופס"ד שנתגלה של הראשון הוי ס"ל כוותי' בזהיז, כי אם, רק שיש מקום לומר כך, וכל זמן שאין בירור בדבר — אין לשנות ולעשות מעשה),
אא"כ: (א) נתפרסם פס"ד אחר דפוסק שהוא בערך או יותר מגדלות דהפוסקים שפסקו הפס"ד שלפנ"ז (כמו בדברי רבינו הזקן הנ"ל), (ב) רק בספיקא דאורייתא, להוציא ממון מחזקתו, וכיו"ב — עלינו להחמיר, ולכן לנהוג כמותו. וכמפורש בדברי אדה"ז הנ"ל (ועד"ז בכמה מספרים הנ"ל) „אין לסמוך להקל למעשה".
ועפ"ז — אדרבה: מהנ"ל מובן שבכל המקומות שאינם בסוג הנ"ל — אין לשנות הפס"ד שנתפשט ונהג בתפוצות ישראל.
ה. האמור לעיל שייך גם לפסקידינים של מרן המחבר ב"שולחן־ערך":
כותב בהקדמתו לחיבורו „הסכמתי בדעתי כי להיות שלשת עמודי ההוראה אשר בני ישראל נשען עליהם בהוראותיהם הלא המה הרי"ף והרמב"ם והרא"ש ז"ל, אמרתי אל לבי שבמקום ששנים מהם מסכימים לדיעה אחת, נפסוק הלכה כמותם".
ועפ"ז צריך בירור: באם ימצא בהלכות הרמב"ם ששינה דעתו במהדורה אחרונה שלא הגיעה להב"י, ב) ועי"ז משתנה הרוב הנ"ל — מה דינו דפס"ד השו"ע דהב"י שסמך על מהד"ק דהרמב"ם,
313והרי משמיא קא זכו לי' לחבר „שולחן ערוך" שלאורו הולכים כל בית ישראל.
משא"כ את"ל ע"ד האמור לעיל, שלמרות שהב"י תמך יסודותיו על שלשת עמודי ההוראה להכריע כשנים מהם — הרי לאח"ז שנה וליבן הלכות אלו ועד אשר נעשה דידי', אף שלפעמים הוא דלא כדרבי' — כדעת הרוב דהנ"ל,
אלא, שמצד גודל ענוותנותו — ברובא דרובא לא הי' סומך על שיקול דעתו בלבד, כי „מי זה אשר יערב לבו לגשת כו' ואיזהו אשר ימלאהו לבו להכניס ראשו בין ההרים הררי אלהכריע ביניהם ע"פ טענות כו'", כי אם, לאחרי ששנים מ"שלשת עמודי ההוראה" מסכימים לדעה אחת, אזי התייגע והתעמק יותר בטעמי דעה זו, עד שהסכימה דעתו שיש להכריע כדעה זויח.
בודאי טוב ונכון וכו' הדבר שעוסקים בבירור וליבון דברי הרמב"ם — שינוי הנוסחאות ממהדורה למהדורה, הפסקידינים שבהם חזר בו וכו', כולל — הפלפול והשקו"ט בטעמי הדברים וכו', ואשרי חלקם וגדול זכותם של העוסקים במלאכה קדושה זו, ו"יגדיל תורה ויאדיר"יט;
אבל בנוגע לפסקי־דינים הלכה למעשה — הרי, לפענ"ד — נפק"מ אם זהו להוציא ממון מחזקתו, ספיקא דאורייתא וכו', מחמירים וכו' (כנ"ל), או לאו.
עדי קיום היעודכ „הקיצו ורננו שוכני עפר", והרמב"ם והמחבר וכל פוסקי ישראל הראשונים עמהם, ויבארו כהנ"ל.
א. אין דעם שבת זיינען פאַראַן כמה ענינים מיוחדים: א) חמשה עשר בחודש, ווען „קיימא סיהרא באשלמותא"א. ב) חמשה עשר בחודש שבט, ראש השנה לאילנותב. ג) שבת שירה. ד) אַן ענין וואָס איז נתגלה געוואָרן בדורנו — אָבער אַן ענין הכי קרוב אלינו דורנו זהג — דער שבת נאָך עשירי בשבט, דער יום ההסתלקות וההילולא פון כ"ק מו"ח אדמו"ר, נשיא דורנו.
וויבאַלד אַז אַלע זאַכן זיינען בהשגחה פרטיתד, און זיכער די זאַכן פאַרבונדן מיט תורה און קביעות השנים והחדשים ע"פ התורה — איז פאַרשטאַנדיק אַז די אַלע ענינים האָבן צווישן זיך אַ שייכות; און וויבאַלד אַז אַ איד דאַרף פון יעדער זאַך אַרויסנעמען אַ לימוד און הוראה אין זיין עבודה לשמש את קונוה — דאַרף מען אויך אַרויסנעמען אַ הוראה פון די ענינים אין דעם שבת, און פון דער שייכות ביניהם.
און די הוראה — אַזוי ווי אַלע הוראות פון תורה — דאַרף זיין פאַר אַלע אידן, אנשים נשים וטף, ביז קטני קטניםו, שר בשבט, שבת שירה, ה'תשמ"ז
וואָרום צו יעדערן פון זיי איז אָפּגעגעבן געוואָרן כל התורה כולה (מיט אַלע מנהגי ישראלז) אַלס אַ ירושה, „מורשהח קהלת יעקב"ט.
אין די אַלע פיר ענינים בשבת זה — איז אונטערשטראָכן אַן עלי' ושלימות וחידוש שלא בערך וואָס קומט צו אין עבודת האדם, און ווי דאָס איז פועל ומשפיע אויך אויף אַנדערע, ביז בכל העולם כולו, אויך אויף אומות העולםי, כדלקמן.
און וויבאַלד אַז די אַלע פיר זאַכן קומען צוזאַמען — האָט מען דערפון אַרויס אויך דעם לימוד און הוראה ונתינת כח פון דעם טאָג, אַז עס דאַרף צוקומען אַ315חידוש אין עבודת כל אחד ואחת, ובאופן אַז ער (זי) איז דאָס משפיע אויף דעם גאַנצן אַרום.
ג. אָנהויבנדיק פון דעם דבר הקרוב אלינו — דער שבת שלאחרי עשירי בשבט, דער יום ההילולא פון כ"ק מו"ח אדמו"ריא:
ס'איז ידוע (ווי דער אַלטער רבי ערקלערט אין אגרת הקודשיב) אַז אין דעם יום ההילולא פון אַ צדיק ווערן נכלל און עס זיינען עולה למעלה „כל מעשיו ותורתו ועבודתו אשר עבד כל ימי חייו", און זיי שטייען דעמולט בתכלית השלימותיג,
און צוזאַמען דערמיט איז דאָס אויך „מתגלהיד ומאיר בבחי' גילוי מלמעלה למטה", ביז אַז דאָס איז „פועלטו ישועות בקרב הארץ", בכל הארץ כולה,
ולכל לראש — צו אידן, צו די וואָס האָבן געהאַט אַ שייכות צו דעם צדיק, די וואָס גייען „בדרך ישרה אשר הורנו מדרכיו ונלכה באורחותיו נס"ו"טז. און דורך זיי — בכל הארץ כולה, אויך צו אוה"ע.
און בשעת עס רעדט זיך וועגן אַ נשיא בישראל, וואָס „הנשיא הוא הכל"יז, און „בתר רישא גופא אזיל"יח — איז פאַרשטאַנדיק אַז דעמולט ווערט נמשך אַ סיוע ונתינת כח צו כל אנשי הדוריט, וואָרום אַ נשיא „לא יעזוב צאן מרעיתו"כ, ואדרבה (ווי עס שטייט אין זהרכא) — „אשתכחכב בכולהו עלמין (אויך בעוה"ז הגשמיכג) יתיר מבחיוהי", וואָרום „חייכד הצדיק אינם חיים בשריים כ"א חיים רוחניים שהם אמונה ויראה ואהבה כו', והנה בהיות הצדיק חי על פני האדמה היו שלשה מדות אלו בתוך כלי ולבוש שלהם בבחי' מקום גשמי כו', אבל לאחר פטירתו כו' הואיל ואינה בתוך כלי ולא בבחי' מקום גשמי כו' נקל מאד לתלמידיו לקבל חלקם מבחי' רוח רבם העצמותכה שהם אמונתו ויראתו ואהבתו אשר עבד בהם את ה' כו'".
און ביום ההילולא בכל שנה ושנה חזר'ט זיך איבער די זעלבע זאַך ווי ס'איז געווען בפעם הראשונה (כידוע דער פירושכו עה"פכז „הימים האלה נזכרים ונעשים"), ואדרבה — בכל שנה קומט צו אַן עלי' נוספת ויתירה אין316(דער נשמה פון) דעם בעל ההילולא — אַן עלי' שלא בערךכח, און דורך דעם — ווערט אויך אַן עלי' שלא בערך באַ כל הדור ובפרט באַ כל ההולכים „בדרך ישרה אשר הורנו".
און נאָכמער: „מה זרעו בחיים אף הוא בחיים"כט. דורך דעם וואָס זרעו זיינען בחיים, און אַ חיים בהתאם צו חיי הצדיק — „חיים רוחניים שהן אמונה ויראה ואהבה"כד — ווערט „אף הוא בחיים" (ווייל „חיי הצדיק אינם חיים בשריים כ"א חיים רוחניים"). ד.ה. אַז ס'איז ניט בלויז וואָס מ'באַקומט אַ השפעה פון דעם צדיק ובאופן של עלי' שלא בערך וכו', ובכל שנה ושנה קומט אין דעם צו אַ הוספה — נאָר „הוא בחיים" ממש, און אין דעם גופא קומט צו אַן עלי' שלא בערך משנה לשנה.
און בשעת עס קומט דער שבת שלאחרי יום ההילולא — ווערט דעמולט דער „ויכולו"ל מלשון שלימותלא אין דעם שלימות גופא פון דעם יום ההילולא — תכלית השלימות שבתכלית השלימות.
ד. דער לימוד דערפון צו כל אנשי דורנו:
פון דעם שבת שלאחרי יום ההילולא דעשירי בשבט בשנה זו — ווען די עבודה פון דעם בעל ההילולא שטייט בתכלית השלימות און דערפון ווערט נמשך צו כל אנשי הדור, ביז באופן פון „מה זרעו בחיים אף הוא בחיים" —
באַקומט יעדער איד פון דעם דור, אנשים נשים וטף, כחות צו מוסיף זיין באופן חדש ושלא בערך אין זיין עבודה, בלימוד התורה, קיום המצוות בהידור, ועבודת התפלה. ובכללות — די שלשה עמודים שעליהם העולם עומדלב, תורה עבודה (תפלה) וגמילות חסדים (וועלכע זיינען כולל כל המצוות וכל עניני עבודה).
ובמיוחד אין דער עבודה המיוחדה פון דעם בעל ההילולא — הפצת התורה והיהדות בכלל, און הפצת המעינות חוצה במיוחד, ביז אין חוצה שאין חוצה ממנו, כולל דורך מתרגם זיין חסידות בלשון עם ועם, אַזוי אַז דאָס זאָלן קענען דערגרייכן צו אידן וואָס פאַרשטייען דערוויילע ניט לשון הקודש, און אויך — בנוגע די ענינים השייכים להם — צו אוה"עלג.
317ה. און אין דעם חידוש ושלימות העבודה וואָס מ'האָט בשבת זה קומט צו נאָך אַ הוספה — מצד די אַנדערע דריי ענינים הנ"ל בשבת זה:
חמשה עשר בחודש:
ישראל דומין און (דערפאַר) מונין ללבנהלד, כידוע אַז דברי ימי ישראל באַשטייען פון עליות וירידות בדוגמת הלבנה, ביז אַז „הם עתידים להתחדש כמותה"לה.
און דעריבער, בשעת קיימא סיהרא באשלמותא (בחמשה עשר בחודש), דער אור הלבנה איז במילואו ובשלימותו — באַווייזט עס אַז דעמולט לייכט במילואו ובשלימותו דער אור פון עם ישראל וחיי כאו"א מישראל, ובמיוחד — אין „נר מצוה ותורה אור"לו.
וע"פ הכלל פון „מעלין בקודש"לז, איז פאַרשטאַנדיק אַז אע"פ וואָס בחדשים שלפנ"ז איז שוין געווען קיימא סיהרא באשלמותא (בחמשה עשר בחודש) — קומט צו אין דעם גופא אַן עלי' ושלימות בכל חודש וחודש, אַזוי אויך בחודש זה, לגבי כל החדשים שלפני זה.
און נוסף לזה וואָס דער שלימות ומילוי איז דאָ באַ אידן, האָט דאָס אַ השפעה בכל העולם (אויך אויף אוה"ע) — ווי דער ענין איז בפשטות: בחמשה עשר בחודש ווערט די גאַנצע ערד און אַלע אירע באַשעפענישן באַלויכטן מיט די פולע ליכט פון דער לבנה, און יעדערער קען דאָס זען בפשטות, און גיין באַנאַכט מיטן אור הלבנה, וכיו"ב.
נאָכמער: ס'איז ידוע אַז דער אור הלבנה האָט אַ השפעה איף עניני הארץ, צמיחה כו' בשדות ובכרמים, כמ"שלח „וממגד גרש ירחים", „יש פירות שהלבנה מבשלתן כו''ג. און אויך: „הלבנה מניע יסוד המים שכן הימים והנחלים מתוספים בתוספת הלבנה כו'"מ. איז דערפון מובן, אַז בשעת ס'איז קיימא סיהרא בשלמותא, איז נאָך שטאַרקער די השפעת הלבנה אויף צמיחה וכו' בכל עניני העולם, אויך באַ אוה"ע.
און אין עבודת האדם איז דער ענין בזה: די שלימות העבודה פון „נר מצוה ותורה אור" ביי אַ אידן (קיימא סיהרא באשלמותא) — דאַרף זיין ניט בלויז בנוגע לעצמו, נאָר אויך באַלייכטן דעם גאַנצן אַרום, אַנדערע אידן, און חלקו בעולם, ביז כל העולם כולו, אויך אוה"ע, כפס"ד ברור ברמב"םמא אַז „צוה משה רבינו מפי הגבורה לכוף את כל באי העולם לקבל מצוות שנצטוו בני נח".
ו.חמשה עשר בשבט, ראש השנה לאילנות:
חמשה עשר בשבט איז אַ יו"ט באַ אידן — מ'זאָגט דעמולט ניט קיין תחנון, און דערצו איז אויך אַ מנהג ישראל צו עסן פירות האילן ביום זה וכו'מב.
318וואָס איינער פון די ביאורים בזה איז — מיוסד אויפן פסוקמג „כי האדם עץ השדה", וכמובן פון דברי הגמרא אויף דעם פסוקמד אַז מ'פאַרגלייכט אַ אידן (אַ תלמיד חכם) צו „עץ השדה"מה.
דאַרף מען פאַרשטיין: ווי פּאַסט צו מתאר זיין מעלת האדם — מין המדבר — דערמיט וואָס ער איז „עץ השדה", אַז ער האָט די תכונות, מעלות פון „צומח"?
אמת טאַקע אַז ביי אַן אדם איז פאַראַןמו אויך דער ענין פון „צומח" (ובפרט די צמיחה פון זיינע שערות צפרניו וכו'), אָבער ביי אַן אדם איז דאָך פאַראַן אַ פיל גרעסערע מעלה — דער ענין פון „חי" ו"מדבר". ועוד ועיקר: ניט אין צומח (שבו) באַשטייט מעלת האדם — היינט ווי איז מתאים צו זאָגן „האדם עץ השדה"?
ויש לומר הביאור בזה:
וויבאַלד אוז „כל מה שברא הקב"ה בעולמו לא ברא דבר אחד לבטלה"מז, און „לא בראו אלא לכבודו"מח, מוז מען זאָגן אַז אין יעדער בריאה שבעולם כולל חלק הצומח, איז דאָ אַ מעלה ושלימות וואָס שאר חלקי העולם, כולל דעם מין המדבר, פאַרמאָגן ניט (מצד עצמם), און פון די מעלה ושלימות דאַרפן אַלע מקבל זיין און זיך אָפּלערנען.
איינע פון די מעלות אין מין הצומחמט (לגבי שאר המינים, דומם, חי ומדבר) איז — אַז ער וואַקסט שטענדיק. כשמו — „צומח", על שם זה וואָס כל משך זמן קיומו — איז ער צומח [ע"ד ווי „חי" ווערט אָנגערופן בשם „חי", על שם זה וואָס כל משך זמן קיומו איז ער חי, ער באַוועגט זיךנ]. משא"כ (מין החי און) מין המדבר (אַן אדם) ניט כל ימי חייו וואַקסט ערנא: באַ זיי איז דאנב די ימי הגידול, ימי העמידה, וימי הזקנה.
נאָך אַ מעלה ושלימות אין מין הצומח (אילנות) איז — אַז דער גידול תמידי איז אין אַן אופן אַז ער איז נושא פירות (ובאופן פון גילוי כח הא"סנג) כל משך זמן קיומו. משא"כ באַ מין המדבר, איז דאָ אַ זמן ווען עס ווערט נפסק דער כח אויף הולדה בפועל.
און צוליב די מעלה ושלימות אין צומח (עץ) גלייכט מען צו אַן אדם צו „עץ השדה": וויבאַלד אַז דער אדם איז אַן „עולם קטן"נד, איז פּונקט ווי דער „עולם גדול" איז איינגעטיילט אין פיר סוגים, דומם, צומח, חי און מדבר, אַזוי זיינען אויך באַם אדם אויך ברוחניותו, פאַראַן די פיר סוגים, כולל צומחנה.
319און איינער פון די ענינים וועלכער ער איז מקבל פון צומח איז — דער כח אַז בעבודה רוחנית שלו זאָל ער שטענדיק וואַקסן, במשך כל ימי חייו (סיי בימי גידול, סיי בימי עמידה, און סיי בימי זקנה) וואַקסן און שטייגן אַלץ העכער און העכער, כמאחז"ל „תלמידי חכמים אין להם מנוחה כו' שנאמר ילכו מחיל אל חיל יראה אל אלקים בציון".
און וואַקסן ניט בלויז פאַר זיך אַליין, נאָר אין אַן אופן אַז ער איז שטענדיק „נושא פירות" — דורך לערנען און משפיע זיין אויף אַנדערע, וואָס „כל המלמד את בן חבירו תורה מעלה עליו הכתוב כאילו ילדו"נו, ביז אויך אויף אוה"ע (וואָס אויך זיי באַקומען אַ השפעה פון אילנות ומין הצומח). ואדרבה — בענין זה איז דאָ אַ מעלה ביי אַ זקן, מצד דעם וואָס „רוב שנים יודיעו חכמה"נז.
ז. דערפון איז פאַרשטאַנדיק דער לימוד פון חמשה עשר בשבט:
לויט דעם ביאור בנוגע צו ראש השנה בכללנח, אַז ער איז דער „ראש" (קאָפּ) פון יאָר וואָס איז אין זיך כולל כל ימי השנה, און פירט מיט זיי אָן אויך במקומם — איז פאַרשטאַנדיק די זעלבע זאַך בנוגע צו „ראש השנה לאילנות"יה (בנוגע צו דעם ענין פון אילנות, צומח) — אַז ער איז דער „ראש" פון די עבודה באופן פון צמיחה והליכה תמידית ונושא פירות במשך כל ימי השנה. ד.ה. אַז אין דעם טאָג הויבט זיך אָן אַ סדר חדש אין עבודה פון „אדם עץ השדה" באופן פון הליכה מחיל אל חיל, ובאופן פון „נושא פירות", משפיע זיין אויף דעם אַרום.
ד.ה. במשך כל השנה דאַרף זיין עבודה באופן פון „ילכו מחיל אל חיל", און א) אַ כח מיוחד לזה נעמט מען פון ר"ה לאילנות, און ב) ועיקר: בר"ה לאילנות בכל שנה ווערט נמשך אַ כח חדש אויף נתעלה ווערן צו אַ דרגא שלא בערך נעלית יותר ווי בשנה שלפנ"ז (משא"כ די עליות במשך השנה זיינען בערך זה לזה).
און דער כח ווערט נמשך ביז ר"ה לאילנות בשנה הבאה, וואָס דעמולט באַקומט מען אַ נייעם כח צו נתעלה ווערן צו שלא בערך אַ העכערען שלב אין עבודת ההליכה מחיל אל חיל, ועשיית פירות.
שבת שירה ווערט אַזוי אָנגערופן על שם שירת הים וואָס מ'לייענט בשבת זה (פ' בשלח*6)) — די שירה וואָס משה ובני ישראל האָבן געזאָגט אויף דעם נס פון קריעת ים סוף.
דער ענין פון קרי"ס האָט אויפגעטאָן אַ שלימות אין דער עבודה פון אידן — כידוע אַז קרי"ס איז געווען די שלימות פון יציאת מצרים, און אַ הכנה צו מתן תורהסא.
ובלשון החסידות — אַז קרי"ס האָט אויפגעטאָן דעם חיבור פון עלמא דאתגליא ועלמא דאתכסיאסב. ובעבודה — דער גילוי פון העלם ועצם הנשמה.
320און דערפאַר איז שירת הים געווען אַן עבודה הכי נעלית — „שיר ורצוא דבחי' יחידה שבנפש שזהו בעצמות הנשמה ממש"סג.
און אויך אין דעם איז געווען די השפעה ניט בלויז צו אידן, נאָר אויך בכל העולםסד, כידוע אַז בשעת קרי"ס נבקעו כל מימות שבעולםסה.
ובפרטיות יותר: בסיום השירה שטייטסו „מקדש אדנ־י כוננו ידיך ה' ימלוך לעולם ועד". וואָס דאָס גייט אויפן בית המקדש (דלעתידסז) — וידוע אַז דער תכלית השלימות פון עבודת האדם און פון אַלע ענינים און כל העולם כולו — איז דער בית המקדש („מקדש אדני") וואו ס'איז דאָ „ושכנתי בתוכם"סח, וכדלקמן.
און בשבת שירה בכל שנה ושנה — ווען מ'לייענט מחדש שירת הים (מיט אַ ברכה לפני' ולאחרי') — חזר'ט זיך איבער דער ענין פון שירת הים, מיט דער שלימות אין עבודה וואָס דאָס באַדייט. ואדרבה — מצד „מעלין בקודש" איז דאָס אַ שירה חדשה, באופן חדש לגמרי בכל שנה ושנה.
ט. לויט דאָס אויבנגעזאָגטע איז פאַרשטאַנדיק די שייכות פון די אַלע פיר ענינים אין דעם שבת, און וואָס יעדערער גיט צו אין דעם צווייטן:
אין אַלע ענינים איז אונטערשטראָכן אַז היינט הויבט זיך אָן אַ שנה חדשה און אַ תקופה חדשה וסדר חדש אין שלימות עבודת האדם — מצד דעם וואָס ס'איז: א) דער שבת נאָך אַ יום הילולא חדש, ווען עס ווערט אַן עלי' חדשה ושלא בערך אין דעם בעל ההילולא און (דורך אים אין) כל אנשי הדור, ב) חמשה עשר בחודש — ווען עס ווערט אַ שלימות חדשה אין ישראל שדומין ללבנה, ג) חמשה עשר בשבט — ווען עס הויבט זיך אָן אַ שנה חדשה אין צמיחה והליכה מחיל אל חיל, ד) שבת שירה — אַ שירה חדשה, וואָס באָדייט אַ שלימות חדשה אין עבודת (בעלי) השירסט, שפיכות הנפש, נפש דכל וכללות עבודת האדם.
און אין די אַלע ענינים איז אויך אונטערשטראָכן — אַז נוסף צו דעם חידוש אין די אייגענע עבודה, קומט אויך צו אַ השפעה צו אַלע אַרום, כנ"ל.
ויש להוסיף אַ תוספת הדגשה בכל זה — מצד דעם חידוש בשנה זו, וואָס זי איז אַ שנת השמיטה, „שבת לה'"ע, און אַ שנה שהתחלתה וראשיתה איז מיט יו"ט של ראש השנה (וואָס פירט אָן מיט כל השנה) שחל להיות בשבת: ענינו פון שבת איז אַן עלי' („ויכולו") ושלימות חדשה בכל, כולל דכל עניני העבודה. וואָרום דעמולט איז „כל מלאכתך עשוי'"עא (מלאכת321האדמה בשנת השמיטה, וכל מלאכה ביום השבת), במילא האָט ער אַ ריבוי זמן צו אויסנוצן אויף עבודת ה' (לימוד התורה, עבודת התפלה וגמ"ח (מצות))עב, ומתוך תענוג, און באופן שלא בערך — ווי דער ערך פון שבת לגבי ימי החול.
עפ"ז איז מובן, אַז בשעת מ'שטייט אין אַ שבת בשנה זו, און נאָך אַ שבת שלאחרי יום ההילולא, וחמשה עשר בחודש, וחמשה עשר בשבט, ושבת שירה — איז אַ זמן המתאים אַז עס זאָל צוקומען אַ חידוש כללי בכל עניני העבודה.
און נאָכמער — ס'איז אַ הכרח אַז עס זאָל צוקומען אַ חידוש: היות אַז ס'איז אַזאַ יאָר און אַזאַ טאָג ווען מ'גיט אידן אַזוינע כחות חדשים, וכל מה שברא הקב"ה לא ברא דבר אחד לבטלה, איז אויב מ'נוצט ניט אויס די כחות ח"ו — גייען זיי אַוועק „לבטלה" ר"ל!
יו"ד. ובכללות:
אָנהויבנדיק פון היינטיקן טאָג, דער שבת נאָך אַ יום הילולא חדש, און ראש השנה לאילנות וכו' — זאָל באַ יעדער איד צוקומען אַ צמיחה והתגברות חדשה, און באופן פון שלא בערך, אין אַלע ענינים פון זיין עבודה, ובכללות — אין די שלשה עמודים (וועלכע זיינען כולל כל עניני עבודה) פון לימוד התורה, תפלה, און גמילות חסדים (מצות) — אַז מ'זאָל אין די אַלע זאַכן מוסיף זיין ביתר שאת וביתר עוז מיט אַ שלימות חדשה.
און אין צוגאָב צו דער הוספה און חידוש באַ זיך אַליין — אויך אין הפצת התורה והיהדות און הפצת המעינות חוצה ביי אַנדערע אידן, און אויך הפצת שבע מצוות דבני נח באַ די ניט־אידן מיט וועמען מ'קומט אין באַרירונג.
יא. בהוספה אויף דעם חידוש כללי הנ"ל — איז מתאים אַז אין דער שנה ותקופה חדשה — זאָל צוקומען אויך אַ דבר חדש ממש בעבודת כאו"א מישראלעג.
בכדי וויסן אין וואָס עס באַשטייט די עבודה חדשה פון יעדער זמן — דאַרף מען זוכען און לערנען (אָפּלערנען) אין תורה, וואָס זי איז „תורה אור", אַ תורה וואָס ווייזט אָן ליכטיקע הוראות, און אין תורה גופא — אין דעם חלק וואָס מ'לייענט אין דעם זמן (התחלת תקופה זו) — שירת הים:
בסיום וחתימת השירה שטייטסו „מקדש אדנ־י כוננו ידיך ה' ימלוך לעולם ועד".
„מקדש אדני" (דער ביהמ"ק דלעתיד) איז אַן ענין כללי און תכלית השלימות פון אַלע ענינים, ועאכו"כ אין עבודת האדם — וואָרום דער תוכן פון עבודת האדם דאַרף זיין „ועשומח לי מקדש ושכנתי בתוכם"עד, „בתוכו לא נאמר אלא בתוכם, בתוך כאו"א"עה, מאַכן באַ זיך, אין זיך אַ כלי ומקום ראוי פאַר השראת השכינה, ובכללות יותר — גייט דאָס אויף די עבודה פון מאַכן אַ דירה לו יתברך בתחתוניםעו, וואָס אין דעם באַ־322שטייט דער תכלית וכוונה פון גאַנץ בריאת העולם — נתאוה הקב"ה להיות לו יתברך דירה בתחתוניםעו, דורך תורה ומצוות, תורה עבודה וגמילות חסדים.
און וויבאַלד אַז דאָס איז אַזאַ ענין כללי, מוז מען זאָגן אַז דאָס איז אַן ענין נצחי בכל הזמנים ובכל המקומותעז אויך בזמן הגלות לאחרי חורבן ביהמ"ק.
נוסף לזה וואָס יעדער דבר חשוב דאַרף האָבן אַ הכנהעח, עאכו"כ דער ביהמ"ק (השלישי) — במילא מוזן אידן איצטער מאַכן אַ הכנה מתאימה צו דעם ביהמ"ק השלישי. און ניט בלויז אַ הכנה אַז עס זאָל ניט זיין „השוכן אתם בתוך טומאתם"עט, נאָר בטהרתם, און נאָכמער בקדושתםפ, יעדער איד „בתוכו" ווערט אַ מקום הראוי פאַר בית המקדש, בית קדושהפא (דורך דעם וואָס ס'איז דאָ די הכנה פון „ויקחו ליפב — לשמי"פג די י"גפד (ט"ופה) דברים פאַרן משכן ומקדש) — נאָר נאָכמער: מ'מאַכט אויך אַ הכנה וכלי פאַר דעם ביהמ"ק עצמו, דורך בויען אַ מקדש מעט, און „בית" מעין מקדש מעט זה.
וואָס דערפאַר זאָגן חז"ל, אַז לאחרי חורבן ביהמ"ק גיט מען אידן די מעגלעכקייט [נוסף אויף טאָן די עבודות פון ביהמ"ק (בעבודה רוחנית) — תפלות במקום קרבנות תקנוםפו]:
„מיום שחרב בית המקדש אין לו להקב"ה בעולמו אלא ד' אמות של הלכה בלבד"פז. „ואהי' להם למקדש מעטפח — אלו בתי כנסיות ובתי מדרשות"פט. „והשמותי את מקדשיכם"צ, מקדש מקדשי מקדשכם לרבות בתי כנסיות ובתי מדרשות"צא. „בית גדולצב — בית שמגדלין בו תורה, בית שמגדלין בו תפלה"צג.
ד.ה. אַז דורך אויפשטעלן אַ ביהכנ"ס און ביהמ"ד בזמן הגלות — אַ בית (דהיינו — לא אוהל אלא) קבוע וואָס איז ספּעציעל געווידמעט צו תפלה, אָדער תורה — מאַכט מען אויף אַ „מקדש מעט", וואָס איז מעין דעם ביהמ"ק שחרב, וועלכער איז מעין והכנה פון ביהמ"ק השלישי, „מקדש אדנ־י", ע"י שעושה תורתו (שהיא במקום ביהמ"ק) קבע — „הקובע מקום לתורתו"צד — „עי"ז ממשיך מבחי' דירת קבע של הקב"ה כביכול"הי, ועד"ז בנוגע צו תפלהצו — „הקובע מקום לתפלתו"צז.
323ובפרטיות יותר — ווערט דאָס אויפגעטאָן דורך מאַכן אַ בית קבוע פאַר תורה, תפלה און גמילות חסדים (די שלשה עמודים שעליהם העולם עומד) — „פי' העולם עומד שע"י שלשה עמודים דברים אלו ממשיכים דירת קבע של הקב"ה כו'"צח.
וואָס דעריבער האָט מען מציע געווען לאחרונהיט — אַז מ'זאָל זיך ספּעציעל משתדל זיין אויפשטעלן בכל מקום ומקום וואו עס געפינען זיך אידן אַ „מקדש מעט", אַ בית תורה, תפלה וגמ"חק, ומה טוב — אַ בית פון אַלע דריי זאַכן צוזאַמען, וואָס דעמולט איז יעדערער פון די דריי קוים מוסיף אין דעם צווייטן און דריטן.
ובפשטות: מ'זאָל האָבן אַ בית קבוע וואו יעדער איד וואָס געפינט זיך במקום זה זאָל קענען דאָרט אַריינגיין לערנען תורה, מתפלל זיין להקב"ה, און געבן גמ"ח וצדקה.
ונוסף לזה — זאָל דאָס אויך זיין אַ בית שממנה יוצאה אורה לכל הסביבה ולכל העולם כולו (בדוגמת כביכול הביהמ"ק)קא, דאָס באַלייכט די גאַנצע שטאָט מיט תורה עבודה וגמילות חסדים, פאַר אַלע אידן אַרום.
ביז אַז דאָס ווערט בדוגמת (דעם ביהמ"ק —) „ביתי בית תפלה יקרא לכל העמים"קב — אַז דאָס איז משפיע אויך אויף בני נח — בנוגע זייערע ז' מצוות [בדוגמא ווי דער ביהמ"ק האָט מגין געווען אויף די אוה"עקג].
און דערצו האָט מען אויך מציע געוועןקד — אַז נוסף לזה וואָס מ'שטעלט אויף אַ „מקדש אדנ־י" מעט כללי וציבורי — זאָל יעדער איד, אנשים נשים וטף, דאָס טאָן בביתו הפרטי, בחדרו הפרטי, ברשותו הפרטית, בד' אמות שלו הפרטיים: מאַכן פון און אין זיי אַ „בית תורה, תפלה וגמ"ח", ד.ה. אַז בכל יום ויום זאָל דאָרטן זיין אַן ענין פון לימוד התורה, אַ תפלה לה', און נתינת גמ"ח אָדער צדקהקה.
און אויך — אין די אייגענע כחות הנפש, ומחשבה דיבור ומעשה — אַז ער מאַכט אַ „מקדש אדנ־", אַ „בית" קבוע פון אַלע זיינע כחות הנפש ומחשבה דיבור ומעשה שלו פאַר תורה, תפלה וגמילות חסדיםקו.
יב. ובהמשך לזה — איז מען מציע אַן ענין חדש אויף וועלכע מ'זאָל באַשטימען דעם קומענדיקן יאָר:
ביז איצטער איז דער ענין פון הקמת „בית תורה, תפלה וגמ"ח" — געווען איין ענין צווישן אַ סך אַנדערע ענינים של הוספה בתומ"צ.
שטייענדיק איצטער באַ די התחלה324פון אַ שנה חדשה ותקופה חדשה (כנ"ל), און בשבת שירה, ווען עס ווערט נתחדש מחדש דער ענין השירה, אַ שירה חדשה [דורך אַלע אידן, אנשים ונשים, „משה אמר שירה לאנשים הוא אומר והם עונין אחריו, ומרים אמרה שירה לנשים"קז], כולל דעם פסוק און ענין פון „מקדש אד־י כוננו ידיך" —
איז כדאי ונכון ביותר, אַז מ'זאָל באַשטימען דעם קומענדיקן יאָר אַלס אַ זמן וואָס זיין הויפּט עבודה און עבודה עיקרית, זאָל זיין צו אויפשטעלן אַ „מקדש מעט", בית תורה תפלה וגמ"ח בכל מקום ומקום, יעדער איד אין ביתו וחדרו הפרטי וד' אמות שלו הפרטיים.
ד.ה. אַז דאָס זאָל ניט זיין נאָך אַ זאַך צווישן אַנדערע עניני עבודה, נאָר דאָס זאָל זיין די עבודה עיקרית ועבודה ראשית פון דעם קומענדיקן יאָר. ובלשון הידוע — מצוה דהוי „זהיר טפי"קח, ובלשון הקבלה והחסידותקט — דער „שער", דורך וועלכע אַלע אַנדערע עניני תומ"צ זיינען דעמולט עולהקי.
מובן ופשוט, אַז דער ענין (דהוי זהיר טפי) איז ניט ח"ו גורע פון שאר הענינים, אדרבא מ'דאַרף מוסיף זיין אַ התגברות חדשה אין אַלע ענינים עבודה, נאָר אין דעם גופא דאַרף זיין די הדגשה מיוחדת בנוגע צו דעם ענין דהוי זהיר טפי. ואדרבה: וויבאַלד אַז דאָס ווערט דער „שער" אויף אַלע אַנדערע ענינים — איז יעדער הוספה וחידוש אין דעם „שער", גיט צו אַ הוספה וחידוש אין אַלע עניני עבודה.
יג. נאָך אַ נקודה עיקרית אין דעם — בנוגע צו דעם תפקיד מיוחד פון אידישע קינדער אין די עבודה:
באַ שירת הים (שבת שירה) געפינט מען אַ שייכות מיוחדת מיט קליינע קינדער:
דער בעל ההילולא האָט דערציילט בשבת פ' בשלח, שבת שירה תש"בקיא, אַז דער מהר"ל מפראג [וואָס ער איז געווען אַ מייסד ומבסס ומפיץ פון מנהגי ישראל] האָט קובע געוווען אַ מנהג
— והלואי אַז מ'וואָלט דאָס איינגעפירט מחדש בכל קהילות ישראל איצטער —
אַז די וואָך פרשת בשלח פלעגט ער הייסן אַלע מלמדי דרדקי און אַלע עלטערן וואָס האָבן קליינע קינדערקיב פאַרזאַמלען די קינדער בשבת שירה אויפן שוהל־הויף, און פלעגט הייסן די מלמדים דערציילן די קינדער דעם סיפור פון קריעת ים סוף, ווי די פייגעלעך האָבן געזונגען און געטאַנצט בשעת משה און אַלע אידן, מענער און פרויען, האָבן געזונגען די שירה פון אַז ישיר, און די קליינע קינדערלעך, האָבן געריסן פירות פון די ים בוימערקיג און325געשפּייזט די זינגענדיקע און טאַנצנדיקע פייגעלעך.
דער מהר"ל פלעגט הייסן געבן די קליינע קינדער קאַשע, זיי זאָלן וואַרפן די הינערקיד און פייגעלעך, אַ זכרון צו די ים פירות וואָס די קליינע קינדערלעך האָבן געשפּייזט די פייגעלעך. נאָכדעם פלעגט דער מהר"ל בענטשן אַלע קינדערלעך, אויך די עלטערן אַז זיי זאָלן דערציען זייערע קינדער לתורה חופה ומעשים טובים. ע"כ.
ויש לומר ולקשר זה מיט דברי חז"לקטו אַז „כשנגלה הקב"ה על הים (בשעת קרי"ס) הם הכירוהו תחלה, שנאמרקטז זה א־לי ואנוהו". די קינדער וועלכע דער אויבערשטער האָט געשפּייזט אין מצרים („ויניקהו דבש מסלע ושמן מחלמיש צור"קיז) זיינען געווען די ערשטע צו דערקענען דעם אויבערשטן, ווייל „ראו שכינתו כבר"קיח.
און דער „הכירוהו" אין „נגלה הקב"ה על הים" — איז געווען אַ גילוי הכי נעלה, עד כדי כך אַז ראתה שפחה על הים מה שלא ראו נביאים, יחזקאל כו'קיט.
און דאָס האָט געבראַכט אַז זיי (די קינדער) זאָלן בריינגען צום זאָגן — שירה „תחלה", כדאיתא במדרשקכ „מי אמר קילוס להקב"ה — התינוקות, אותן שהי' פרעה מבקש להשליך ליאור שהם מכירין להקב"ה (מצד דעם וואָס דער אויבערשטער אַליין האָט זיי געשפּייזט אין מצרים) כו', בחור אחד נאה ומשובח הי' יורד ועושה לנו כל צרכינו כו', וכיון שבאו ישראל לים היו אותן התינוקות שם והם ראו להקב"ה בים התחילו אומרים לאבותיהם זהו אותו שהי' עושה לנו כל אותן הדברים כשהיינו במצרים כו'".
יד. לויט דעם קומט אויס, אַז די קינדערקכא זיינען געווען די ערשטע וועלכע האָבן געבראַכט צום זאָגן שירת הים, כולל דעם פסוק „מקדש אדנ־י כוננו ידיך".
און בשבת שירה בכל שנה ושנה — ווערט נתחדש אין דער שירה חדשה אויך דער עיקר, אַז די קינדער „הכירוהו תחלה", און צום בריינגען זינגען שירת הים „תחלה".
דעריבער איז אַ דבר המתאים ונכון — אַז אין די עבודה במשך דעם קומענדיקן יאָר פון אויפבויען אַ „מקדש (אדנמעט" — זאָל מען לייגן אַ ספּעציעלע הדגשה אַז קינדער, אינגעלעך און מיי־326דעלעך, זאָלן אין דעם נעמען אַ הויפּטאיינטייל:
יעדער אידיש קינד, אַן אינגעלע אָדער אַ מיידעלע, זאָל מאַכן פון זייערע ד' אמות, פון זיין חדר, זיין בעטל, זיין טישל וכיו"ב [יעדער קינד האָט דאָך זיינע ד' אמות, און ע"פ רוב, ובפרט במדינה זו, האָט דאָך יעדער קינד אויך אַ חדר, עכ"פ אַ טישל וכיו"ב] — אַ „בית קבוע", בית תורה תפלה וגמ"ח, וואו יעדער טאָג לערנט ער דאָרט תורה, זאָגט אַ תפלה לה', גיט צדקה, אין אַ צדקה פּושקע וכיו"ב,
און דערצו לאַדט ער אויך איין זיינע חברים (און מיידעלעך — זייערע חבר'טעס) צו זיך אין צימער, און איז מיט זיי צוזאַמען מקיים די אַלע זאַכן.
און איז אויך משפיע אויף זיי — אַז זיי זאָלן אויך אַזוי טאָן.
ויש להוסיף בזה (ווי גערעדט אַמאָל בארוכהקכב):
בכדי צו צוגעבן אין דעם חיזוק און קביעות הדבר — זאָל יעדער אידיש קינד האָבן, באַקומען זיין אייגענעם סידור (תפלה), אייגענעם חומש (אָדער אַן אַנדער ספר של תורה), און להבדיל, אַן אייגענע צדקה־פּושקע [און אָנשרייבן דאָרט (אויף דעם בלעטל וואָס קומט נאָך איידער עס הויבט זיך אָן דער סידור) „לה' הארץ ומלואה"קכג (אָדער אין אַ ר"ת — „לה"ו") און זיין נאָמען, כמנהג ישראל].
וואָס דאָס וועט נאָכמער צוגעבן אין זיין קביעות צו מקיים זיין די דריי ענינים, האָבנדיק באַ זיך זיין אייגענעם סידור אין וועלכן ער קען זאָגן אַ תפלה, אַן אייגענעם חומש אין וועלכן ער קען לערנען אַן ענין בתורה, אָדער לערנען אל"ף־בי"ת,
[כמנהג ישראל אַז מ'הויבט אָן לערנען מיט אַ קינד (צום אָפּשערעניש, אָדער יעדער קינד לפום שיעורא דילי') אל"ףבי"ת ניט בלויז פון אַ לוח וואו עס געפינען זיך נאָר די אותיות אַליין, נאָר פון די אותיות פון אל"ףבי"ת ווי זיי זיינען געדרוקט אין אַ ספר של תורה, אין וועלכן מ'קען לערנען תורה; און באַ חסידים איז געווען אַ מנהג — צו לערנען אל"ף־בי"ת פון דעם „שער־בלאַט" פון ספר התניאקכד.
און דערצו באַדעקט (שמירט) מען נאָך אָן דברים מתוקים, בכדי דער קינד זאָל דאָס אַ קוש טאָן בגשמיות און עסן, במילא — אויך אַ קוש טאָן און ותורתך בתוך מעיקכה ברוחניות].
און אַן אייגענע צדקה־פּושקע — אין וועלכע ער לייגט אַריין פון זיינע אייגענע געלטקכו (וועלכע די עלטערן גיבן אים, אָדער ער באַקומט אַלס פרס פאַר שקידה בתורה וכיו"ב).
327און אפילו ווען עס רעדט זיך וועגן גאָר אַ קליין קינד, קודם שיתחיל לדבר, אפילו אַ תינוק בן יומו — זיינען די הוראות הנ"ל שייך אויך צו אים (סיי מאַכן אַ „בית" תורה תפלה וגמ"ח, און סיי האָבן, געבן אים אַן אייגענעם סידור, חומש און צדקהפּושקע), ווייל ער האָט שוין זיינע ד' אמות — דורך דעם וואָס זיינע עלטערן (אָדער ברידער אָדער שוועסטער) הענגען אויף לעבן אים „שיר המעלות" וכיו"ב (תורה)קכז, און לערנען אַן ענין אין תורה (אין זיין חומש) פאַר איםקכח, און זיינען מתפלל תפלות וברכות (אין זיין סידור) צוליב אים און אויף אים, און גיבן צדקה לזכותו (אין זיין צדקהפּושקע).
און דורך דעם וואָס מ'איז זיך אין דעם משתדל „תחלה" מיט די קינדער (בהתאם לזה וואָס „הם הכירוהו תחלה") — וועט אויך צוקומען אין דעם באַ זייערע עלטערן, „והשיב לב אבות על בנים — על ידי בנים"קכט,
ווי מ'זעט במוחש אַז ס'איז לייכטער משפיע זיין אויף קינדער, וואָרום זיי כאָפּן זיך צו צו ענינים חדשים מיט אַ התפעלות; און מ'זעט אויך, אַז דורך זיי קומט צו אויך אין די התפעלות פון די עלטערן.
טו. ויה"ר אַז דורך די הוספה אין „מפיקל עוללים ויונקים יסדת עוז" — „אין עוז אלא תורה"קלא — וועט עס נאָכמער ממהר זיין דעם „להשבית אויב ומתנקם", „דידן נצח"קלב אין אַלע זאַכן וועלכע זיינען „אויב ומתנקם", ביז אין אַן אופן אַז עס בלייבט ניט איבער קיין שום רושם כלל פון אַ דבר המנגד, און דאָס ווערט אויפגעטאָן בדרך שלום, דורך „אין עוז אלא תורה", וואָס דרכי' דרכי נועם וכל נתיבותי' שלוםקלג, וכסיום המשניות — „לא מצא הקב"ה כלי מחזיק ברכה אלא השלום, שנאמרקלד ה' עוז (אין עוז אלא תורה) לעמו יתן ה' יברך את עמו בשלום",
ביז צו דער שלימות בזה — כולל הגליות מתכנסות בזכות המשניותקלה — בגאולה האמיתית והשלימה, כמ"שקלו „ואת רוח הטומאה אעביר מן הארץ", און עס וועט זיין „ונגלה כבוד ה' וראו כל בשר יחדיו"קלז.
און פון „זה א־לי ואנוהו" בשירת הים קומט מען צו „עתיד הקב"ה לעשות מחול לצדיקים וכל אחד ואחד מראה באצבעו שנאמרקלח ואמר ביום ההוא הנה אלקינו זה קוינו לו ויושיענו זה ה' קוינו לו נגילה ונשמחה בישועתו", כסיום מסכת תענית (דער גמר וסיום פון כל עניני תעניות וצומות און — סיבתםייג).
328בקיום היעוד „רציתקמ ה' ארצך"קמא, „הראנו ה' חסדך וישעך תתן לנו", „לשכון כבוד בארצנו", „וארצנו תתן יבולה",
און מ'וועט עסן פון די פירות שנשתבחה בהם ארץ ישראל, און דאָרטן גופא — פון די „עצי ירושלים"קמב אין ירושלים עיר הקודש, און דאָרטן גופא — פון די פירות וואָס וועלן וואַקסן בביהמ"ק השלישי, כמאחז"לקמג „כשבנה שלמה ביהמ"ק צר בו כל מיני אילנות ובשעה שאילנות שבשדה עושים פירות אלו שבבית עושים פירות כו', לעתיד לבוא הקב"ה חוזר אותם כו'".
א. שבת מברכים חודש אדר צייכנט זיך אויס פון אַנדערע שבתים פון יאָר מיט צוויי זאַכן:
א) ער בענטשט חודש אדר, וואָס זיין יום טוב'דיקער אינהאַלט איז — חג הפורים. נאָכמער: דער נס פורים האָט אַ ווירקונג אויף דעם גאַנצן חודש (אָנהויבנדיק פון ראש חודש אדר), ווי עס שטייטא „החודש אשר נהפך להם".
ב) מערסטע יאָרן (ווי ה־אר) לייענט מען דעמולט פרשת שקליםב. וואָרום אין דער צייט פון בית המקדש איז יעדער איד געווען מחוייב געבן יעדן יאָר אַ מחצית השקל פאַר די קרבנות ציבורג, און „באחד באדר משמיעין על השקלים"ד, דעריבער האָט מען געלייענט פרשת שקלים, כדי מודיע זיין צו ברענגען די שקלים. און אַלס זכר למקדש איז אַזוי אויך געבליבן בזמן הזהה, אַז מ'לייענט פ' שקלים בשבת מברכים אדר. וער"ח אדר, פ' שקלים, ה'תשמ"ז
ולהוסיף, אַז אויך — מעין עצם ענין פון נתינת מחצית השקל איז פאַראַן בזמן הזה (אע"פ וואָס דער ציווי איז בזמן שבית המקדש הי' קייםו) — ווי מנהג ישראלז „ליתן קודם פורים מחצית מן המטבע הקבוע באותו מקום ובאותו זמן, זכר למחצית השקל שהיו נותנין באדר"ח.
און די* צוויי ענינים אין שבת מברכים אדר איז נאָך שטאַרקער אונטערשטראָכן היינטיקן יאָר — ווען שבת מברכים אדר איז „מחר חודש", ד. ה. אַז פון שבת גייט מען גלייך אַריין אין (מוצאי שבת) — ראש חודש אדר. און נאָכמער: שוין בתפלת המנחה פון שבת זאָגט מען ניט קיין „צדקתך צדק"ט ווייל מחר חודש. און נאָך פריער — זאָגט מען אין דער הפטרה פון שבת די (צוויי) פסוקים פון הפטרת מחר חודש. באַווייזט עס, אַז שוין אין דעם שבת פ' שקלים, הויבן זיך אַן עניני חודש אדר.
ב. די צוויי אויבנדערמאָנטע זאַכן בשבת מברכים אדר (פורים און פרשת שקלים) — האָבן צווישן זיך אַ שייכות, ווי די גמרא זאָגטי: „גלוי וידוע לפני מי שאמר והי' העולם שעתיד המן לשקול שקלים על ישראל לפיכך הקדים330שקליהן לשקליו דתנן באחד באדר משמיעין על השקלים כו'".
דאַרף מען פאַרשטיין: וואָס איז די שייכות אין אינהאַלט צווישן „שקליהן" פון אידן בחודש אדר און יעדן יאָר מיט „שקליו" של המן; און אין וואָס באַשטייט דער כח פון די שקלים פון אידן צו מבטל זיין גזירת המן?
ויש לומר איינע פון די ערקלערונגען אין דעם — אַז מחצית השקל און פורים ברענגען ביידע אַרויס דעם פנימיות'דיקן פאַרבונד צווישן דעם אויבערשטן מיט אידן, און ספּעציעל — מיט כביכול דעם אידישן גוף און אידישע גשמיות.
ג. וועט מען עס פאַרשטיין בהקדמה דער ביאור אין דעם אינהאַלט פון גזירת המן און נס פורים:
ס'איז באַוואוסט דער אונטערשייד צווישן פורים און חנוכה, אַז די גזירה פון די יוונים איז געווען ניט אויף די גופים פון אידן, נאָר אויף זייערע נשמות און רוחניות — „להשכיחם תורתך ולהעבירם מחוקי רצונך"יא, משא"כ גזירת המן הרשע איז געווען (בעיקר) אויף די גופים פון אידן, „להשמידיב להרוג ולאבד את כל היהודים מנער ועד זקן טף ונשים"יג.
וואָס דערפאַר איז אויך דער אונטערשייד, אַז די גזירה פון די יוונים איז ניט געווען אויף אַלע אידן גלייך, וואָרום די גזירה איז ניט געווען אויף די גופים, נאָר אויף זייער דת, האָט זיך דאָס געמאָסטן לויט אַ אידן'ס איבערגעגעבנקייט צו „תורתך" און „חוקי רצונך", משא"כ גזירת המן איז געווען אויף אַלע אידן גלייך, „כל היהודים מנער ועד זקן טף ונשים", וואָרום דאָס איז געווען בכדי מאבד זיין זייערע גופים, זייער עצם עקזיסטענץ אַלס אידן ר"ל (ניט קוקנדיק אויף די דרגא פון גילוי הנשמה), וואָס אין דעם זיינען אַלע אידן גלייך.
און דעריבער איז די עצה אויף אַראָפּנעמען די גזירה געווען — „לך כנוס את כל היהודים"יד, פאַראיינציקן אידן, און ניט נאָר אַ גייסטיקע פאַראיינציקונג ברוחניות, נאָר אויך ובעיקר — אַ גשמיות'דיקע פאַראיינציקונג פון די גופים, מ'זאָל זיך צוזאַמענקלייבן בפשטות, און וצומוטו — דער גוף זאָל ניט עסן, מיעוט חלבו ודמוטז, און פאַרשטאַרקן פון־דאָס־ניי קבלת התורה והמצוות אַלס נשמות בגופים דוקא.
ד. ה. אַז דער תוכן פון פורים איז — דער הצלה און נצחון פון דעם גוף פון אַ אידן, און פון אַלע אידן.
און דערפאַר טיילט זיך אויס פורים פון חנוכה דערמיט וואָס ער איז אַ „יום משתה ושמחה"יז — אַ סעודה ושמחה גשמיתיח, וואָס איז אויך פאַרבונדן מיט331אַן אחדות בגשמיות, ווי באַוואוסט אַז אַן אמת'ע שמחה איז דוקא בשעת מ'פּראַוועט איר צוזאַמען מיט אַנדערעיט. און אַזוי אויך די אַנדערע מצוות פון פורים זיינען פאַרבונדן ספּעציעל מיט אחדות דורך דברים גשמיים — „משלוח מנות איש לרעהו ומתנות לאביונים"כ.
ד. ויש לומר בדרך אפשר דעם טעם אויף דעם (וואָס פורים באַדייט דער הצלה און נצחון פון די גופים פון אידן) — לויט דעם וואָס די גמראכא זאָגט אויפן פסוקכב „קיימו וקבלו היהודים", אַז בימי הפורים „קיימו מה שקבלו כבר" באַ מתן תורה:
דער אויפטו פון מתן תורה איז געווען (חאָטש אברהם זקן ויושב בישיבה, און אַזוי אויך יצחק ויעקב וכו'כג): נתינת התורה דוקא למטה אין עולם הזה הגשמי צו נשמות בגופיםכד, און ניט אין אַן אופן אַז מ'האָט אויפגעהויבן דעם תחתון וגוף גשמי למעלהכה, נאָר דער אויבערשטער האָט געוואָלט דוקא „וירד ה' על הר סיני"כו, אַראָפּגעבראַכט תורה דוקא למטהכה. ביז אין אַן אופן — אַז תורה „לא בשמים היא"כז, נאָר למטה, און דערפאַר „כשמתכנסין מלאכי השרת לפני הקב"ה לומר אימתי ר"ה ואימתי יום הכפורים הקב"ה אומר להם לי אתם שואלים? אני ואתם נלך אצל בית דין של מטה"כח. און ווי חז"ל זאָגןכט, „קא מיפלגי במתיבתא דרקיעא כו' הקב"ה אומר כו' וכולהו מתיבתא דרקיעא אמרי כו', מאן נוכח, (פסק'נען ביידע מתיבתות — הקב"ה און כולהו מתיבתא דרקיעא) נוכח רבה בר נחמני", אַ נשמה בגוף דוקאל.
מתן תורה האָט אַרויסגעבראַכט די תכלית הכוונה פון דעם אויבערשטן אין באַשאַפן די וועלט — בכדי אַז אַ איד אַלס אַ נשמה בגוף דאָ למטה בעוה"ז הגשמי התחתון שאין תחתון למטה ממנו, זאָל לערנען תורה און מקיים זיין מצוות, און מאַכן אַ דירה לו יתברך בתחתוניםלא.
332ובעומק יותר:
באַ מתן תורה איז געווען די בחירה פון דעם אויבערשטן אין אידןלב. וואָס די בחירה האָט מען כלל ניט געדאַרפט בנוגע נשמות פון אידן — נאָר דוקא בנוגע דעם גוף הגשמי פון אידן, „ובנו בחרת מכל עם ולשוןלג הוא הגוף החומרי הנדמה בחומריותו לגופי אומות העולם"לד.
ובפרט ע"פ המבואר בכמה מקומותלה, אַז דוקא דער גוף פון אַ אידן, וואָס בו בחר הקב"ה, נעמט זיך און איז פאַרבונדן דוקא מיט (כביכול) עצמותו ית', וואָס „מציאותולו הוא מעצמותו ואינו עלול מאיזה עילה שקדמה לו ח"ו"לז.
וואָס מצד דער בחירה אין דעם גוף הגשמי — זיינען אַלע אידן גלייך: בנוגע צו דער גילוי פון דער נשמה אין גוף — טיילן זיך אידן, איינער איז אַ צדיק גמור, אַ צווייטער אַ צדיק שאינו גמור וכו'. משא"כ בנוגע צו בחירת עצמותו ית' אין דעם גוף הגשמי („הנדמה בחומריותו לגופי כו'") — זיינען אַלע אידן גלייך ממש, פון אַ תינוק שנולד ביז אַ גדול שבגדולים, וע"ד מאחז"ללח „בין כך ובין כך אתם קרויים בנים".
און צוליב דער בחירה אין דעם גוף הגשמי פון אידן — האָט דער אויבערשטער געגעבן אידן תורה ומצוות למטה בארץ (באַ מתן תורה) — כידועלט דער סיפור וועגן דעם רבי'ן (מהורש"ב) נ"ע, אַז ער האָט אַמאָל פאַרקאַטשעט דעם אַרבלמ און געוויזן אויף זיין האַנט צו זיין זון, כ"ק מו"ח אדמו"ר, און געזאָגט: זע ווי טייער אַ אידישער גוף איז, אַז צוליב אים האָט מען אויסגעגאָסן אַזויפיל תורה ומצוותמא.
און בימי הפורים, ווען „קיימו מה שקבלו כבר" באַ מתן תורה, ווערט באַנייט בחירת עצמותו ית' אין דעם גוף הגשמי פון אַ אידן.
וי"ל אַז דערפאַר איז דער עיקר אונטערשטרייכונג בימי הפורים בנוגע צו דעם נצחון פון אַ נשמה בגוף בעוה"ז הגשמי, וואָס האָט מבטל געווען גזירת המן אויף די גופים פון אידןמב.
ה. ענלעך דערצו איז דער אינהאַלט פון די שקלים וואָס אידן האָבן געבראַכט אין מדבר פאַר די אדני המשכןמג, און דערנאָך — פאַר די קרבנות ציבור:
333מ'האָט געגעבן מחצית השקל בכדי אויפטאָן „לכפר על נפשותיכם"מד, פאַר „כל העובר על הפקודים"מה, עובר על פקודי* דאורייתאמו. ווי חז"למז זאָגן, אַז מחצית השקל איז געווען אַ כפרה אויפן חטא העגל.
דער ענין פון „עובר על הפקודים" (על פקודי דאורייתא) איז שייך נאָר ביי אַ נשמה בגוף גשמי וחומרי (ניט ביי אַ נשמה למעלה), און דאָס רירט אָן און איז פוגם אין דעם גוף הגשמי.
על אחת כמה וכמה דער חטא העגל — אַ חטא כללי, וואָס האָט אָנגערירט דעם גאַנצן ענין פון מתן תורה (לנשמות בגופים דוקא, כנ"ל), און די מקבלי התורה (נשמות בגופים) — כדברי חז"ל, אַז באַ מתן תורה „פסקה זוהמתן"מח, און דורך דעם חטא העגל חזרה זוהמתןמט, די זוהמא אין גופי בני אדם וואָס איז געקומען דורך דעם חטא עץ הדעתנ.
ד. ה. אַז דער חטא העגל האָט פוגם געווען אין דעם גילוי פון בחירת עצמותו ית' אין דעם גוף הגשמי פון אידן.
ועד כדי כך, אַז דאָס האָט אָנגערירט אַלע אידןנא, פון אַ גדול שבגדולים ביז אַ קטן שבקטנים, פון אַן „עשיר", ביז אַ „דל", כולל — אין עני אלא בדעת ואין עשיר אלא בדעתנב, און ניט נאָר בדור ההוא, נאָר בכל הדורות עד סוף כל הדורות — כמ"שנג „וביום פקדי ופקדתי עליהם חטאתם" — „ותמיד תמיד כשאפקוד עליהם עונותיהם ופקדתי עליהם מעט מן העון הזה עם שאר העונות, ואין פורענות באה על ישראל שאין בה קצת מפרעון עון העגל"נד. וואָס דאָס איז דאָך אַ געוואַלד־געשריי: צוליב אַ חטא וועלכע מ'איז באַגאַנגען טויזנטער יאָרן צוריק — ליידן אידן כל הדורות! . . .
קומט דערפון אַרויס, אַז מצות מחצית השקל באַדייט בעיקר די כפרה און תיקון אויף דעם פגם וזוהמא אין גוף הגשמי (וואָס איז געוואָרן דורכן חטא העגל).
און וויבאַלד אַז דער פגם פון חטא העגל האָט אָנגערירט די גופים פון אַלע אידן, פון אַן „עשיר" ביז אַ „דל" — דעריבער איז מצות מחצית השקל אין אַן אופן אַז „העשיר לא ירבה והדל לא ימעיט".
און נאָכמער: אין מצות מחצית השקל איז אונטערשטראָכן די אחדות פון אַלע אידן — און אַן אחדות גשמית (דורך אַ מטבע גשמית) — וואָרום יעדער איד ברענגט נאָר אַ „מחצית" פון אַ שקל, און בכדי עס זאָל ווערן אַ שקל שלם דאַרף ער אָנקומען צו נאָך אַ אידןנה.
334און נאָכמער: דורך די אחדות פון אידן ע"י נתינת מחצית השקל האָט מען געמאַכט די אדני המשכן, דער יסוד פון דעם משכן. ד. ה. אַז די אחדות פון אידן האָטנו זיך אויסגעדריקט אין אויפשטעלן אַ משכן גשמי בעוה"ז הגשמי, „ועשו לי מקדש ושכנתי בתוכם"נז (ווי מ'גייט לייענען אין תפלת המנחה פון דעם שבת), השראת השכינה למטה בעוה"ז הגשמינח [און אויך דערנאָך — האָט מען דורך די אחדות פון אידן (ע"י מחצית השקל) געקויפט די קרבנות ציבור, וואָס איז די עבודה עיקרית אין משכן ומקדש, „בית . . מוכן להיות מקריבים בו הקרבנות"נט].
ו. דערמיט, י"ל, איז פאַרשטאַנדיק פאַרוואָס די שקלים פון אידן האָבן מבטל געווען (די שקלים פון) גזירת המן — ווייל דער אינהאַלט פון נתינת מחצית השקל איז דער כפרה און תיקון אויף אַ פגם ח"ו, כביכול אין גילוי בחירת עצמותו ית' אין דעם גוף הגשמי פון אידן וואָס האָט זיך אויפגעטאָן באַ מתן תורה; וואָס דאָס האָט דערנאָך געגעבן דעם כח צו זיך מתגבר זיין אויף גזירת המן אויף די גופים פון אידן (ועד"ז דזרעו של המן „שבכל דור כו' והקב"ה מצילנו מידם"ס), ביז אַז עס זאָל זיין „קיימו מה שקבלו כבר", אַ פאַרשטאַרקונג נאָכמער אין בחירת עצמותו ית' אין דעם גוף הגשמי פון אידן.
און אַזוי אויך די גשמיות'דיקע אחדות צווישן אידן, „העשיר לא ירבה והדל לא ימעיט", באַ מחצית השקל — האָט געגעבן כח צו מבטל זיין גזירת המן, דורך „כנוס את כל היהודים", די גשמיות'דיקע אחדות ובהדגשה בימי הפורים.
ז. לויט דעם אויבנדערמאָנטן ביאור — קען מען אויך מבאר זיין אַ שייכות צווישן די צוויי ענינים אין שבת מברכים אדר (פ' שקלים און פורים) מיט פרשת השבוע — פ' משפטיםסא.
אויף „ואלה המשפטים" זאָגט רש"י „מה ראשונים מסיני אף אלו מסיני". ד. ה. אַז די „משפטים" זיינען געגעבן געוואָרן באַ מתן תורה ד. ה. צו נשמות בגופים דוקא. ווי מ'זעט בפשטות דער תוכן פון די „משפטים" אין די פרשה — אַז זיי רעדן אַלע וועגן די הנהגה בגשמיות העולם.
עפ"ז י"ל וועט מען אויך פאַרשטיין פאַרוואָס דער ערשטער פון די335„משפטים" איז — „כיסב תקנה עבד עברי שש שנים יעבוד ובשביעית יצא לחפשי חנם".
וואָס לכאורה איז דאָס ניט פאַרשטאַנדיק: די מצוה פון עבד עברי איז אַ דבר בלתי רגיל כלל: דוקא בזמן הביתסג, און דעמולט גופא — רעדט זיך עס וועגן אַ גנב (אַ מיעוט דמיעוטאסד צווישן בני ישראל, וואָס כל ישראל זיינען בחזקת כשרותסה), און אַ גנב שנמכר בגניבתו ע"י בית־דיןסו און דערנאָך „אין לו". ווערט די שאלה: פאַרוואָס הויבט אָן די תורה מיט אַ מצוה בלתי רגילה כלל וכלל וקשורה בחטא וכו' — און ניט מיט אַנדערע מצוות אין דער זעלבער פרשה וועלכע זיינען שלא בערך מער רגיל?
ויש לומר הביאור — ווייל דוקא די מצוה ברענגט אַרויס דעם תוכן און תכלית פון אַלע „משפטים" —
ווי עס דאַרף זיין די הנהגה פון אַ גוף הגשמי פון אַ אידן, די טייערקייט פון דעם גוף הגשמי, וואָס דוקא צו אים
אַָפּגעגעבן
„משפטים" און גאַנץ תורה ומצוות:
צווישן אידן גופא איז אַן עבד עברי אויף גאָר אַ נידעריקע דרגא — אַ גנב, שנמכר בגניבתו. ד. ה. אַז ביי אים הערט זיך אָן בעיקר זיין גוף הגשמי והחומרי, און זיין נשמה שטייט בהעלם.
ובפנימיות הענינים: מצד זייער גוף ווערן אידן אָנגערופן „עבד", און מצד זייער נשמה ווערן זיי אָנגערופן „בן"סז.
האָט מען געקענט מיינען, אַז א) וואָס דאַרף די תורה זיך פאַרנעמען לכל לראש מיט אויסטייטשן דינים וועגן לכאורה אַן „איינפאַכן" וכו' עבד עברי — בעסער וואָלט געווען צו אָנהויבן און רעדן וועגן העכערע ובכלל — רוחניות'דיקע ענינים, ב) וויבאַלד דאָס רעדט זיך וועגן אַ גנב שנמכר בגניבתו געמאַכט פון אַן אידן — אַן עבד עברי — דאַרף מען ניט זיין זהיר בכבודו וכו'.
זאָגט אָן תורה „כי תקנה עבד עברי" — די תורה רעדט דאָ ניט וועגן דעם עצם דין פון אַ גנב, נאָר וועגן די דינים ווי מ'דאַרף זיך פירן אויב („אם") מ'האָט שוין געקויפט אַן „עבד עברי": א) ניט קוקנדיק אויף דעם וואָס ער איז אַן עבד עברי שנמכר בגניבתו — גיט זיך אָפּ די תורה צו אָנזאָגן די דינים ווי מ'דאַרף זיך מיט אים פירן, און ב) ווי דאַרף מען זיך מיט אים פירן — מיט חסד ורחמים, „שש שנים יעבוד ובשביעית יצא לחפשי חנם"סח, „אם בגפו יבוא בגפו יצא וגו'", „ויצאה אשתו עמו", „חייב במזונות אשתו ובניו"סט, וכו'.
וויבאַלד דאָס רעדט זיך וועגן דעם גוף הגשמי פון אַ אידן, וואָס דוקא אין אים איז געווען די בחירה פון עצמותו ית', און דערפאַר האָט ער אָפּגעגעבן גאַנץ תומ"צ,
און אין די בחירה איז ניט שייך שינויים — דאָס איז גלייך ביי אַלע אידן, ניט קוקנדיק צי זיין נשמה שטייט בגלוי אָדער ניט.
און די טייערקייט פון אַ אידישן גוף זעט מען מער בגלוי דוקא ביי אַן עבד עברי — וואָס ביי אים שטייט די נשמה בהעלם, און אעפ"כ זאָגט אָן תורה דייטלעך ווי מ'דאַרף זיך מיט אים פירן בחסד336וברחמים.
און דאָס גיט אַרויס דער תוכן ותכלית פון גאַנץ משפטים — דער בירור וזיכוך פון דעם גוף הגשמי וואָס צוליב דעם איז געגעבן געוואָרן תורה ומצוות.
ח. דערפון האָט מען אַ לימוד נפלא אין די געוואַלדיקע טייערקייט פון אַ אידישער גוף, און פון יעדער אידישן גוף אַן אויסנאַם, וואָס צוליב אים האָט מען געגאָסן אַזויפיל תורה ומצוות (בלשון פון דעם רבי'ן נ"ע כנ"ל).
וואָס דאָס לערנט יעדערן, אַז ניט קוקנדיק אויף זיין אייגענער חיצוניות, אָדער די חיצוניות פון אַ צווייטן אידן, ניט קוקנדיק צי ער איז אַ צדיק גמור ביי וועמען עס לייכט די נשמה בגלוי אָדער ניט — האָט יעדער איד אַן אויסנאָם, פון אַ תינוק שנולד ביז אַ צדיק גמורע, אַ גוף אין וועלכן דער אויבערשטער אַליין האָט בוחר געווען בבחירתו החפשית.
און נאָכמער: די בחירה אין גוף ווירקט ופועל אויף דעם אידןעא, ביז אַז דאָס ברענגט אַז ער זאָל מגלה זיין די בחירה אין זיין גוף, דורך גילוי הנשמה, דורך תורה ומצוות.
ויש לקשר זה אויך מיטן שיעור רמב"ם פון דעם מוצאי שבת (ראש חודש אדר): „לעולםכב יעסוק אדם בתורה (ומצוותעג) אפילו שלא לשמה שמתוך שלא לשמה בא לשמה":
אין דער הלכה זיינען אונטערשטראָכן צוויי זאַכן:
א) „לעולם יעסוק אדם בתורה אפילו שלא לשמה", ד. ה. אפילו ווען ער האַלט נאָך באַ „שלא לשמה" (און ס'וועט נעמען נאָך אַ משך זמן ביז ער וועט צוקומען צו „לשמה"), ווי דאָס איז באַ קטניםעד — דאַרף ער זיך אויך עוסק זיין בתורה ומצוות — וואָרום דאָס רעדט זיך וועגן אַ איד, וועלכער האָט אַ גוף גשמי, אַ גוף קדוש, אין וועלכער דער אויבערשטער האָט בוחר געווען (אפילו אויב זיין נשמה לייכט נאָך ניט בגוף), און די נשמה וכוונה לשמה פון דער מצוה לייכט נאָך ניט בגלוי.
און נאָכמער: ב) „שמתוך שלא לשמה באַ לשמה"*: וויבאַלד אַז זיין עצם איז אַלעמאָל גאַנץ, ווי דער רמב"ם פסק'נטעה אַז יעדער איד „רוצה להיות מישראל ורוצה הוא לעשות כל המצוות כו'" — ברענגט עס סוף סוף זיכער צו עבודה „לשמה". ובפרט לויט דעם פירוש אין „מתוך שלא לשמה בא לשמה" — אַז דער „תוך" און פנימיות פון „שלא לשמה" איז „לשמה"עו.
און דעריבער, בשעת מ'טרעפט אַ אידן וואָס אויף אים זעט אויס אַז ער איז נאָך ניט שייך צו קיום המצוות בתכלית ההידור, אָדער ער איז גאָר אַ תינוק337שנשבה בין העכו"ם, וואָס ווייסט בכלל נאָך ניט וועגן אל"ף־בי"ת פון אידישקייט — טאָר מען זיך ניט מייאש זיין פון אים און ניט פון קיין אידן ח"ו,
נאָר מ'דאַרף זיך מיט אים פאַרנעמען מיטן גאַנצן שטורעם בכדי ביי אים מגלה זיין די טייערקייט פון זיין גוף הגשמי דורך מגלה זיין ביי אים זיין נשמה דורך לימוד התורה וקיום המצוות.
שטייענדיק בשבת מברכים החודש אדר, וואָס זיין יום טוב תוכן איז חג הפורים, און פ' שקלים, און פ' משפטים — האָט מען אַן אָנווייזונג און נתינת כח, צו זיך אַריינטראַכטן וכדבעיעז אין די טייערקייט פון יעדער איד, „מנער ועד זקן טף ונשים", על מנת אַז דאָס זאָל אים ברענגען צו משפּיע זיין אויף די אידן אַז זיי זאָלן זיך שטאַרקן אין לימוד התורה און קיום המצוות.
כולל ובמיוחד — דעם פאָרשלאָג און בקשה כפולה וועגן וועלכע מ'האָט געשריבן אין די בריוועח, סיי אין דעם כללות'דיקן אַלגעמיינעם בריוו, און סיי אין דעם בריוו צו די קינדער — אַז מ'זאָל באַשטימען דעם קומענדיקן יאָר אַלס אַ זמן געווידמעט ספּעציעל צו מאַכן יעדע אידישע היים — אַ „מקדש מעט"עט, אַ בית תורה, תפלה וגמילות חסדים,
און ספּעציעל — דורך דעם וואָס קינדער, און אויך ערוואַקסענע, זאָלן האָבן אַן אייגענעם סידור, חומש (אָדער אַן אַנדער ספר של תורה), און (להבדיל) צדקה־פּושקע. און דאָרט אָנשרייבן „להשם הארץ ומלואה", און זיין נאָמען.
ווי ערקלערט אויספירלעך אין די בריוו.
יו"ד. וכפשוט: שטייענדיק אויף דעם שוועל פון חודש אדר — דאַרף מען טאָן בהוספה ובזריזות וכדבעי אין אַלע צוגרייטונגען צו „מבצע פורים": זען אַז יעדער איד, „מנער ועד זקן טף ונשים", זאָל וויסן און מקיים זיין די מצוות פון פורים: מקרא מגילה, משלוח מנות איש לרעהו, מתנות לאביונים, שמחת פורים, סעודת פורים וכו'.
כולל כפשוט — דעם פנימיות'דיקן אינהאַלט פון פורים — „קיימו מה שקבלו כבר" באַ מתן תורה, אַ באַנייטער חיזוק אין אַלע ענינים פון תורה ומצוות, וועלכע טיילן זיך בכללות אויף „אורה ושמחה וששון ויקר"פ, „אורה זו תורה כו' ויקר אלו תפילין"פא.
יא. ויהי רצון, אַז די אַלע זאַכן זאָלן נאָכמער צואיילן דעם „מיסמך גאולה לגאולה"פב, גאולת פורים לגאולת פסח, דער רעדן איצט בשבת וועגן גאולת פורים זאָל זיין בסמיכות ממש לגאולה העתידה, וועלכע וועט זיין כימי צאתך מארץ מצריםפג, ע"י משיח צדקנו,
ותיכף ומיד ממש — נאָך אין דעם שבת מברכים אדר, וועט מען בדרך ממילא פּראַווען פורים און פסח אין ארץ הקודש, אין ירושלים עיר הקודש, בביהמ"ק השלישי, ומתוך שמחה וטוב לבב.
338חלק משיחת ש"פ משפטים, פ' שקלים מבה"ח וער"ח אדר ה'תשמ"ז
בהמשך למכתב הכ* המיוחד לכל ילדי ישראל שי' — באתי לעורר ולזרז עוד הפעם בבקשה כפולה בנוגע לתוכן המכתב, שכל אחד ואחת מילדי ישראל, בכל מקום שהם, יעשה מחדרו הפרטי, מטתו ושולחנו כו' „מקדש מעט"א, „בית" של תורה, תפלה וגמילות חסדים:
בחדרו של כל ילד וילדה — יניחו, במקום חשוב ובולט ונראה לעין, חומש (או ספר אחר של תורה), סידור, וכן (להבדיל) קופת צדקה.
וכדאי שהחומש הסידור וקופת הצדקה יהיו שלהם דוקא, וגם ירשמו את שמם (הילדים בעצמם, או ההורים) על הדף שלפני התחלת הסידור או החומש, ואם אפשר — גם על קופת הצדקה, וכמנהג ישראל — ירשמו לפנ"ז „לה' הארץ ומלואה"ב (או בראשי־תיבות: לה"ו).
ובודאי אין צורך להאריך בגודל התועלת שבדבר —
הן בנוגע לעצם העובדה שבחדרו של כל ילד וילדה ישנם ג' הדברים דתורה תפלה וגמילות־חסדים,
ועוד ועיקר — שעי"ז יתוסף בלימוד התורה בחומש (וכיו"ב) ובתפלה לה' מידי יום ביומו, ובימות החול — גם בנתינת הצדקה, וכל זה — בחיות וחביבות מיוחדת, מכיון שנעשה בחומש סידור שי' יעשו בית תורה, תפלה וגמ"ח — וקופת־צדקה המיוחדים, שייכים להם, כטבעם של ילדים,
והן בנוגע לרשימת שמם של הילדים לאחרי „לה' הארץ ומלואה" — שעי"ז (א) מזכירים ומדגישים את השם היהודי של כאו"א מילדי ישראל, גם לאלו שלעתעתה עדיין אינם מרבים להשתמש בשמם היהודי, (ב) ועיקר: מחנכים את ילדי ישראל ומחדירים במוחם ולבם שכל חפץ שלהם קשור עם הקב"ה, „לה' הארץ ומלואה".
ובקשה מיוחדת וכפולה — להורים, מחנכים ומחנכות, מדריכים ומדריכות, מנהלי מוסדות חינוך וכיו"ב שי':
נוסף לכך שהם עצמם, בתוככי כל בני ובנות ישראל, צריכים לעשות מביתם הפרטי בית תורה תפלה וגמ"ח, כמבואר בארוכה במכתב הכללי והכולל —
מוטלת עליהם האחריות, ביחד עם הזכות הכי גדולה, להשפיע ולפעול על הילדים והילדות שיעשו כל הנ"ל.
וכדי להדגיש ולהבליט את החשיבות המיוחדת בפעולתם של הילדים — באה בקשה הנ"ל בשני מכתבים:
מכתב א', בארוכה ובפרטיות — אל בני ובנות ישראל, שאצלם, ענינים אלו הם מעיקר הדין; ומכתב א', בקיצור ונקודה — לכל ילדי ישראל, שאצלם, ענינים אלו הם מצד חינוך,
339אבל הובטחנוג „חנוך לנער על פי דרכו (שעי"ז) גם כי יזקין לא יסור ממנה".
וזה מגדיל ביתר שאת ויתר עוז זכות המחנכים וגם אחריותם — כיון שנוגע לכל משך ימי חייו של המחונך כת.
ובקשתי כפולה — כאמור — שההורים, המורים והמדריכים כו', יעוררו וישפיעו על הילדים בכל הנ"ל,
ועוד, וגם זה עיקר — שיסבירו להילדים את המבואר ומפורש בספרי קדמונינו גדולי ישראל (ומשם צומצם ונעתק תוכן המכתב הארוך, שנקודתו) — שבית המקדש הכללי כולל את ג' הדברים שעליהם העולם עומד, תורה תפלה וגמ"ח, ומעין זה צריך להיות גם בביתו וד' אמותיו של כאו"א מישראל, „מנער ועד זקן טף ונשים"ד,
ובודאי ימצאו את הסגנון והאותיות המתאימים לפי־ערך שכלם והבנתם של הילדים וגילם.
וכדאי שהמדריכים והמדריכות שי' ישאלו את הילדים והילדות שי': הַמשתמשים בסידור, חומש וקופת הצדקה שלהם —
מזמן לזמן ובפרט — ביומין זכאין.
בטח יפרסמו בקשה כפולה זו בכל מקום ומקום, ובמיוחד בין אלה שיש להם השפעה חשובה בענין החינוך,
ותקוותי חזקה שיתקבלו הדברים, ויפעלו פעולתם,
ובודאי יצליחו בכל זה בהצלחה רבה ומופלגה — כפי שרואים במוחש בתקופה האחרונה את מדת ההצלחה בפעולות אלו, ובודאי יהי' כן גם בעתיד,
וכפי שאמר הקב"ה שהוא המצווה: ועשוה לי מקדש ושכנתי בתוכם (כמועתק במכתב הכללי פי' רז"ל בהדיוק בתוכם): „ובחנוניו נא בזאת"!
ועוד וג"ז עיקר — שעי"ז זוכים להחיש ולהקדים בנין בית המקדש הכללי, והעיקרי, בית המקדש השלישי שיבנה במהרה בימינו ממש.
Suggest a fixSent for review
Report a problemNo account needed
Embed on another site
About this page
Details
- Volume
- ה'תשמ"ז, חלק א
- Id
- rh-3k6x8nmq