Toldos

א. אויף דעם פּסוק ואלה תולדות יצחק בן אברהם אברהם הוליד את יצחק — פרעגן די מפרשים: פאַרוואָס ווערט איבערגע'חזר'ט טאָפּלט — יצחק בן אברהם און אברהם הוליד את יצחק?

דער פּשט איז, אַז דאָס איז אַ נתינת טעם און אַ באַגרינדונג; דורך וואָס איז מעגלעך „תולדות יצחק בן אברהם"? — (תולדות כפשוטו און לויט דרשת חז"ל אַז עיקר תולדותיהם של צדיקים זיינען תורה און מצוות^א)) — דורך דעם וואָס „אברהם הוליד את יצחק".

ב. עס זיינען פאַראַן עטלעכע ענינים וועלכע האָבן זיך אָנגעהויבן צום ערשט ביי יצחק'ן, צווישן זיי ווערן גערעכנט, דאָס וואָס מען האָט אים גע'מל'ט צו אַכט טעג, וואָס מיינט די שלימות אין דעם ענין פון מילה, און וואָס ער איז בר מצוה געוואָרן צו דרייצן יאָר.

— אברהם האָט זיך מל געווען צו 99 יאָר. אויך דער ענין בר מצוה צו 13 יאָר איז ניט געווען ביי אברהם'ען. עס זיינען פאַראַן פאַרשידענע דיעות אין רז"ל וועגן אברהם'ען — ווען האָט ער דערקענט דעם באַשעפער: צו דריי יאָר)), צו פערציק, צו אַכט און פערציק), אָבער ניט צו דרייצן.

ביידע אויבן־דערמאָנטע ענינים ווערן אָנגעדייט אין דעם פּסוק ויגדל הילד ויגמל ויעש אברהם משתה גדול ביום הגמל את יצחק^ח). וואָס די רז"ל ברענגען איין דיעה אַז די דאָזיקע סעודה איז געווען ביים ברית וואָס דאָס איז מרומז אין דעם וואָרט הגמל „הג־מל" (הג — באַטרעפט אַכט), דאָס הייסט, גע'מל'ט צו אַכט טעג. אַ צווייטע דיעה — אַז ויגמל מיינט „שנגמל מיצר הרע ליצר טוב"^ז) (אַז ער איז אַוועקגענומען געוואָרן פון דעם יצר הרע צום יצר טוב), וואָס דאָס איז צו דרייצן יאָר.

אויפן וואָרט „משתה גדול" שטייט אין מדרש אַז דאָס מיינט; א) גדול עולמים — דער אויבערשטער — איז דאָרט געווען, און לויט ווי די רז"ל דרש'נען^ח) אויפן פּסוק בני אתה אני היום ילדתיך)) אַז דאָס איז געווען דער טאָג פון דוד'ס בר מצוה, זאָגט דער אויבערשטער: אני גו' ילדתיך אני ולא סטרא אחרא כמה דהוה עד השתא (איך כביכול און ניט די סט"א ווי עס איז געווען ביז איצט) און דאָס מיינט וואָס ער איז אַרויסגענומען געוואָרן פון יצר הרע צום יצר טוב; ב) משתה גדולים — אַ סעודה פון גדולים, וואָס עוג מלך46הבשן און אַלע גדולי הדור זיינען דאָרט געווען. אַזוי ווי אַלע פעלקער פון דער וועלט האָבן געמאַכט אברהם'ען פאַר אַ מלך איבער זיך^י), איז בשעת אברהם האָט געמאַכט די סעודה, האָט ער איינגעלאַדן די מלכים, צווישן זיי אויך עוג.

ווערט דערציילט אין מדרש^יא) אַז עוג האָט געזאָגט; וואָס פאַראַ ווערט האָט ער? מיט איין פינגער קען איך צונישט מאַכן אברהם'ס בן יחיד, יצחק'ן. האָט אים דער אויבערשטער געזאָגט; חייך, אַז דו וועסט זען טויזנטער און צענדליקער טויזנטער פון זיינע קינדער, און דיין סוף וועט זיין אַז דו וועסט אַריינפאַלן אין זייערע הענט.

ג. דער ביאור פון די מעלות פון יצחק'ן;

די מעלה וואָס ער איז גע'מל'ט געוואָרן צו אַכט טעג, דאָס איז דער פאַרבונד מיט'ן אויבערשטן וואָס איז העכער פון טעם ודעת. אברהם האָט זיך גע'מל'ט צו 99 יאָר, ווען ער איז געווען מיט אַ גרויסער השגה, אַזוי ווי עס איז אויך מרומז אין זיין נאָמען „אברם — אב רם", שכל הנעלם מכל רעיון, ווי עס שטייט אין ספרים פון קבלה און חסידות^יב). די מעלה פון נימול לשמונה איז אָבער, אַז אַ קינד וואָס האָט נאָך ניט קיין שכל פאַרבינדט זיך מיט'ן אויבערשטן מיט אַן אייביקן פאַרבונד וואָס איז למעלה מטעם ודעת^יג).

דאָס איז ניט קיין פאַרבונד וואָס נעמט זיך פון השגה (פאַרשטאַנד), נאָר אַזוי ווי אַ קינד וואָס פילט זיין פאָטער און מוטער און ציט זיך צו זיי.

ד. פאַראַן אַ חקירה אין ספרים אויב די מצוה פון מילה איז נאָר בשעת קיום מצות מילה אָדער דאָס איז אַ מצוה נמשכת, ד. ה. אַ מצוה וועלכע ציט זיך שטענדיק. פון דעם וואָס די גמרא דערציילט^יד) וועגן דוז המלך, בשעת ער איז אַריין אין בית המרחץ און האָט געזען אַז ער איז נאַקעט וכו' אָן מצוות, און באַלד ווי ער האָט זיך דערמאָנט אין דער מצות מילה האָט ער זיך באַרואיקט — ברענגט מען די ראי' אַז דאָס איז אַ מצוה נמשכת תמיד.

אין עבודה מיינט דאָס, אַז אויך שפּעטער, ווען דער מענטש האָט שוין פאַרשטאַנד און השגה, מאָנט זיך פון אים און עס בלייבט ביי אים דער פאַרבונד און ברית מיט דעם אויבערשטן, אין דעם זעלבן אופן ווי דאָס האָט זיך אויפגעטאָן בשעת מען האָט אים גע'מל'ט צו אַכט טעג — למעלה מטעם ודעת.

וואָרום אויב דער פאַרבונד וועט זיין נאָר מצד דעם שכל און לויט דעם שכל, וועט ער זיין אַ באַגרענעצטער, צי אויבנאויף אָדער טיפער, אָבער אַלץ אַ באַגרענעצטער. דערפאַר מאָנט זיך אַז אויך ווען ער איז שוין אַ בר שכל זאָל דער פאַרבונד מיט'ן אויבערשטן זיין מיט מסירת נפש און קבלת עול וואָס איז למעלה מטעם ודעת.

47ה. בשעת אברהם האָט געמאַכט אַ משתה „ביום הגמל את יצחק" — צוליב דעם וואָס יצחק ווערט פאַרבונדן מיט'ן אויבערשטן — צי „ברית עולם" פון מילה, צי „אני היום ילדתיך" פון בר מצוה — איז כאָטש אַז עוג מלך הבשן האָט געלאַכט פון אים און באַרימט זיך אַז מיט זיין כוח און שטאַרקייט קען ער דאָס מאַכן צונישט — איז ניט נאָר וואָס מען איז ניט נתפּעל געוואָרן פון אים נאָר אדרבא, מען האָט נאָך געמאַכט אַ „פּאַראַד" פון דעם „יום הגמל את יצחק", און נאָך מערער, וואָס עס האָט זיך גלייך אָנגעהויבן מפּלת עוג — בדיבורו של הקב"ה שחשיב מעשה^יח) (מיט דעם אויבערשטנ'ס וואָרט וועלכע ווערט גערעכנט ווי אַ מעשה בפּועל), מען האָט אים אָנגעזאָגט אַז ער וועט פאַלן דורך יצחק'ס אייניקלעך.

ו. און דאָס איז מרמז דער פּסוק און דערקלערט ; ווי אַזוי האָט געקאָנט זיין „תולדות יצחק" — דורך „אברהם הוליד את יצחק", וואָס דאָס מיינט, ער האָט געבאָרן יצחק'ן און עס מיינט אויך אַז ער האָט געמאַכט יצחק'ן צו מוליד זיין.

אברהם'ס ענין — ווי די תורה דערציילט — איז געווען, אַז כאָטש אחד הי' אברהם^י) (אברהם איז געווען איין איינציקער איד אין דער גאַנצער וועלט), די גאַנצע וועלט איז געווען פון איין זייט און ער — פון דער צווייטער זייט^יז), פונדעסטוועגן האָט ער אומעטום אויסגערופן דעם אויבערשטנס נאָמען, „ויקרא שם בשם הוי' א־ל עולם"^יח), ניט „א־ל העולם" — וואָס דאַן וואָלט עס געמיינט אַז וועלט איז אַ באַזונדער זאַך און ג־טלעכקייט איז אַ באַזונדער זאַך און דער אויבערשטער איז בלויז בעל הבית אויף דער וועלט, נאָר אברהם האָט אויסגערופן, אַז די מציאות פון וועלט גופא איז „מאמיתת המצאו"^יט), אלקות, — אין עוד מלבדו.

און די דאָזיקע הנהגה האָט אברהם איבערגעגעבן בירושה צו זיין זון יצחק, וואָס דורך דעם האָט געקענט זיין תולדות יצחק — תורה, מצוות און מעשים טובים, און תולדות אויך כפשוטו — אַז זיי (זיינע אייניקלעך), זיינען, קיימים ונצבים לעולם, און עוג פאַלט אין זייערע הענט.

ז. די אָנווייזונג פון דעם צו יעדער אידן איז;

בשעת אַ איד באַטראַכט זיך וואו ער געפינט זיך; ער געפינט זיך אין אַן עולם וואָס מעשיו קשים ורעים והרשעים גוברים בו^כ), (אַ וועלט וואָס זיינע מעשים זיינען שווער און שלעכט און די רשעים שטאַרקן זיך אין אים), ער האָט פיל העלמות והסתרים, און אַפילו ביי זיך אַליין איז דאָך דער גרעסטער טייל פון טאָג גייט באַ אים אַוועק אויף עניני עולם הזה וועלכע שטייען מיט אַ תוקף אַנטקעגן די ענינים פון קדושה, ווי די שטאַרקייט פון עוג אַנטקעגן אַ קינד פון אַכט טעג און נאָך מער,48ובפרט די דרויסענדיקע העלמות והסתרים, אַזוי אויך אידן בכלל זיינען דאָך — אתם המעט מכל העמים*11)) (די קלענסטע צווישן די פעלקער).

און בשעת אַז ער טוט אין ענינים פון קדושה, ווער רעדט נאָך אַז ער מאַכט אַ משתה גדול, אַז וראו כל עמי הארץ כי שם ה' נקרא עליך^כב), קומען אַזעלכע וועלכע זאָגן אַז מען קען אים צערייבן און מאַכן פון אים אַין ואפס.

קען ער דאָך אַ טראַכט טאָן: פון וואַנען וועט ער נעמען כוח אויף תורה מצות ומעשים טובים ? און דאָס דאַרף דאָך זיין, דאָס מאָנט מען ביי אים, ניט נאָר יום כיפּור צו נעילה נאָר אַ גאַנץ יאָר. ווי אַזוי קען ער בייקומען די אַלע העלמות והסתרים?

זאָגט מען אים אַ הוראה; מעשה אָבות סימן (ונתינת כוח) לבנים^יח). אברהם הוליד את יצחק. ער שטאַמט פון אברהם אבינו, דער פאָטער פון אַלע אידן, וואָס ער איז ניט נתפּעל געוואָרן פון דער גאַנצער וועלט און געשריען א־ל עולם, אַז די וועלט איז אלקות — אין עוד מלבדו, און דורך דעם איז — הוליד את יצחק, לויט ביידע — אויבן־דערמאָנטע — פּירושים.

אַזוי אויך יעדער איד אין יעדער צייט און יעדער אָרט האָט גאָר ניט וואָס צו שרעקן זיך פאַר די וואָס מיינען אַז כוחם ועוצם ידם כו', ער פאַרבינדט זיך מיטן אויבערשטן למעלה מטעם ודעת, און טראָגט דאָס אַראָפּ אויך אין וואָכעדיקע טעג און וואָכעדיקע מעשים, און מאַכט פון גשמיות כלים צו אלקות, תולדות יצחק ברוחניות, און דורך דעם ווערט נמשך אויך אין תולדות יצחק כפּשוטו, אַז יצחק'ס אייניקלעך זיינען מנצח די אַלע וועלכע קעמפן קעגן דעם אויבערשטן און זיין תורה, אַזוי ווי די מלחמה פון עוג, און דאָס איז די הקדמה און הכנה צום אייננעמען ארץ ישראל — ארץ הקדושה דורך משיח צדקנו בב"א.

ח. עס שטייט^כד) אַז לעתיד לבוא וועט מען זאָגן דוקא אויף יצחק'ן כי אַתה אָבינו^כח). דער טעם אויף דעם ווערט דערקלערט אין חסידות^מח) ווייל יצחק איז דער ענין פון פּחד און ביטול, וואָס דאָס איז דאָך איינער פון די חידושים פון דעם זמן פון לעתיד לבוא.

קען מען זאָגן, אַז דערפאַר געפינט מען אויף יצחק'ן אַז ער איז געווען אין כמה ענינים בדוגמא דלעתיד לבוא. אויף אַלע אָבות שטייט^לח), הטעימן מעין עולם הבא (השי"ת האָט זיי געגעבן צו פאַרזוכן מעין עולם הבא), נאָר ביי אַלע אָבות איז דער מעין עולםהבא געווען בלויז אין דעם ענין פון תענוג — הטעימן — אָבער ביי יצחק'ן איז זיין גאַנצער לעבן געווען בדוגמא דלעתיד, וואָרום ביי דער עקידה איז דאָך פּרחה נשמתו^מח)49און ס'איז נמשך געוואָרן אין אים אַ נשמה דעלמא דאתי — פון עולם הבא.

ט. באמת איז נאָך ניט דאָס די מעלה פון יצחק'ן, וואָרום דער ענין פון פּרחה נשמתו געפינט מען אויך ביי אַנדערע. עס זיינען פאַראַן דיעות אַז ביי דעם בן השונמית^ב) און ביי נאָך אַנדערע^פ) איז געווען פּרחה נשמתם. די מעלה פון יצחק'ן איז, וואָס ער איז געווען למעלה מהעולם (העכער פאַר וועלט) און האָט פון דאָרט מיטגענומען אין עולם, ווי דערקלערט ווייטער.

הנערים שטייט^פא), אַז בשעת זיי זיינען געוואָרן אַלט דרייצן יאָר, זה פּירש לבתי מדרשות וזה פּירש לע"א (איז יעקב אַוועק אין בתי מדרשות און עשו — צו דער עבודה זרה). פרעגט מען^לב) אויף דעם, עס שטייט^יח) אַז אברהם האָט געדאַרפט לעבן הונדערט און אַכציק יאָר, נאָר מען האָט אַראָפּגענומען ביי אים פינף יאָר כדי ער זאָל ניט זען אַז עשו זיין אייניקל גייט אַרויס לתרבות רעה, קומט אויס אַז בשעת עשו איז אַוועק צו עבודה זרה, האָט נאָך אברהם געלעבט, וואָרום צו יצחק'ס געבורט איז אברהם אַלט געווען הונדערט יאָר, און יצחק בן ששים שנה בלדת אותם, קומט דאָך אויס אַז בשעת עשו איז געוואָרן דרייצן יאָר און פּירש לע"א, איז אברהם אַלט געווען הונדערט דריי און זיבעציק יאָר, האָט ער דאָך צוויי יאָר געזען ווי עשו איז יוצא לתרבות רעה?

דער דעת זקנים מבעלי התוספות פאַרענטפערט^כד) אַז די צוויי יאָר חטא במטמוניות (כל זמן אברהם האָט געלעבט האָט ער געזינדיקט באַהאַלטענערהייט). דער תירוץ איז אָבער ניט גענוג, וואָרום אויב עס האָט געקענט זיין אַז ער זאָל זינדיקן צוויי יאָר במטמוניות, האָט דאָך געקענט זיין אַז ער זאָל זינדיקן נאָך פינף יאָר במטמוניות, און מען זאָל ניט דאַרפן אַראָפּנעמען פון אברהם'ען פינף יאָר?

אין עשרה מאמרות און אויך פון ריב"א איז פאַראַן נאָך אַ תירוץ אויף דעם — אַז די יאָרן וואָס יצחק האָט געוואַרט^פח) פון דער עקידה ביז רבקה זאָל ווערן דריי יאָר מיט איין טאָג — איז ער געווען אין גן עדן. קען מען זאָגן דעם טעם ווייל גן עדן איז העכער פון זמן פון עולם. במילא בשעת יעקב און עשו זיינען געבאָרן געוואָרן, איז פון יצחק'ס געבורט שוין דורכגעגאַנגען מער ווי צוויי און זעכציק יאָר, אָבער אַלט איז ער געווען אינגאַנצן נאָר זעכציק יאָר, ווייל די יארן אין ג־עדן איז ער געווען למעלה פון זמן — און אברהם איז דאַן50אַלט געווען הונדערט צוויי און זעכציק יאָר. ווען יצחק איז געקומען אין עולם און אין זמן, זיינען די צוויי יאָר ניט געווען אין חשבון, איז ער געווען אַ בן ששים.

עס איז פאַראַן אַמאָל וואָס מען הויבט זיך אויף, העכער פון זמן, און שפּעטער קומענדיק אין זמן איז דאָס ניכר. אַזוי ווי עס איז פאַראַן אַ סיפּור פון בעש"ט^פח) וואָס ער האָט געשריבן צו זיין שוואָגער ר' גרשון'ן אַן ענין וואָס בפּועל האָט דאָס פּאַסירט שפּעטער. ווייל דער בעש"ט איז אַרויף אין עולם היצירה כו' וואָס דאָרטן איז (צען אָדער) פופצן יאָר בסקירה אחת. דאָס האָט אים אָבער ניט אַרויסגענומען פון זמן פון עולם הזה, ובפרט אַז זיין גוף איז דאָך אויך בשעת העלי' געווען למטה, מה שאין כן ביי יצחק'ן.

און דער ענין פון זיין אין גן־עדן איז ביי יצחק'ן געווען אויך דערנאָך זייענדיק למטה, ווי מיר געפינען אַז יצחק האָט געזאָגט כריח שדה אשר ברכו הוי' — גן עדן^פח), איז אין פלוג פון וואַנען האָט ער געוואוסט ? נאָר ער האָט געדענקט פון דער צייט וואָס ער איז געווען אין גן עדן. הגם דער סדר איז דאָך, אַז בשעת די נשמה קומט פון גן עדן למטה, קומט אַ מלאך וסטרו על פּיו^מח), כדי עס זאָל ניט מבלבל זיין צו דעם אופן און סדר פון דער עבודה וואָס דאַרף זיין למטה, — דוגמת ווי ווען די נשמה דאַרף עולה זיין למעלה דאַרף זי פאַרגעסן אויף חיזו דהאַי עלמא^כח), דעם אויסזען פון דער וועלט, אָבער ביי יצחק'ן איז געווען דער אויפטו, וואָס ער האָט מיטגענומען די ענינים פון גן עדן למטה.

י. די רז"ל זאָגן^מ); אין קורין אָבות אלא לשלשה („אבות" זיינען נאָר דריי). שטייט אויף דעם דער ביאור^מא) אַז דער חילוק פון די שבטים מיט די אבות איז, אַז עס מוז ניט זיין ביי יעדער אידן אַלע מדרגות פון אַלע שבטים, אָבער די מדריגות פון די אָבות איז דאָ ביי יעדער אידן די מדריגות פון יעדערן פון זיי. דערפאַר זאָגט יעדער איד, אלקי אברהם, אלקי יצחק ואלקי יעקב^מח), ווייל יעדער פון די אָבות גיט כוח פון אופן עבודתו צו יעדער אידן אין זיין עבודה. איז פאַרשטאַנדיק אַז דער ענין — פון מיטנעמען פון גן עדן אין וועלט וואָס מען האָט גערעדט ביי יצחק'ן — איז נוגע יעדער אידן.

דאָס זעלבע געפינען מיר אויך אויף שבת, אַז מיני' מתברכין כולהו יומין*8)), פון שבת ווערן געבענטשט אַלע טעג פון וואָך, דער ענין פון שבת איז למעלה מהזמן (כמו שנתבאר בהמאמר) און דאָס איז נוגע אין דער עבודה פון דער גאַנצער וואָך.

דערפאַר דאַרף מען אַלע טאָג דערמאָנען שבת)) — יום ראשון בשבת,51יום שני בשבת וכו', דאָס גייט אַריין אין דער מצוה פון זכור את יום השבת. אַזוי ווי מען געפינט אויף שמאַי הזקן^ח) אַז אויף יעדער זאַך האָט ער געזאָגט לכבוד שבת.

יא. דער אויבנדערמאָנטער ענין אין עבודה איז;

בשעת מען מאָנט ביי אַ אידן אָפּזאָגן זיך פון די תאוות און פאַרגעניגנס פון דער וועלט, און אַז זיין גאַנצער ענין זאָל זיין „אחת שאלתי וגו' לחזות בנועם הוי' וגו'"^ח), — טענה'ט ער, אַז מען האָט דאָך אים פאַרבונדן דוקא מיט'ן גוף און נפש הבהמית און דוקא אויף דער וועלט — היינט ווי קען מען פון אים פאָדערן אָפּזאָגן זיך פון זאַכן וועלכע געהערן צו די פאַרגעניגנס פון דער וועלט און האָבן בלויז פאַרגעניגן פון נועם הוי' וואָס דאָס געהערט צו די תענוגים פון יענער וועלט, גן עדן א. אַ. וו. וואָס ערשט דעמאָלט וועט דאָך אַנטפּלעקט ווערן דער ענין פון לחזות בנועם הוי'?

אויף דעם איז דער ענטפער אַז מען האָט אים געגעבן דעם כוח פון אלקי יצחק, אַריינקוקן און פאַהטיפן זיך אין דעם ענין פון לעתיד לבא און גן עדן, ביז וואַנען אַז ביי אים קען אויך איצטער זיין ראה ריח וגו', אַז אַלע תענוגים פון דער וועלט — אַפילו די אמת'ע תענוגים — זיינען מער ניט ווי פּסולת פון די תענוגים פון גן עדן*8)), היינט ווי וועט ער אַוועקלייגן דעם עיקר תענוג צוליב באַקומען די פּסולת ? און בפרט אַז ווען דער עיקר ווערט בטל, — ווערט דאָך ממילא דער טפל בטל און כל שכן די פּסולת. דערפאַר דאַרף ער אַלע זיינע געדאַנקען אַריינטאָן אין דעם עיקר, וואָס דער וועג צו דעם איז ביטול, וואָס אין עבודה איז דאָס דער ענין פון קבלת עול — אַזוי ווי די עלי' אין גן עדן וואָס אויך דאָרט דאַרף זיין דער ענין פון „ובזה הנערה באה אל המלך"^ח*) דער ענין הבי* טול*).

און דאָס איז אויך דער ענין פון יצחק'ן, „פּחד יצחק" — ביטול און קבלת עול.

יב. דערמיט וועט מען אויך פאַרשטיין דעם טעם פון דעם מנהג0)) וואָס ביי קידושין איז הכלה שותקת. אמת טאַקע, שתיקה איז כהודאה^ס) (שווייגן איז גלייך ווי מודה און מסכים זיין), אָבער, אין פלוג, איז אין אַלע ענינים בעסער אַז מען זאָגט אַרויס בפירוש, און דאָך איז ביי קידושין אַ מנהג ישראל — וואָס דאָס איז תורה^פא) — אַז די כלה שווייגט?

נאָר דער טעם איז; דורך וואָס קען זיין אַ קירוב פּנימי, קירוב עצם אל עצם — וואָס דורך דעם ווערט נמשך דער כוח פון איןסוף*88)) בדור ישרים יבורך, — דוקא דורך אַ פולשטענדיקן ביטול. און דורך דעם ביטול ווערט דער יחוד פּנימי, און52דורך דעם קומט מען ביז צו דער מדריגה אַז עס ווערט אשת חיל עטרת בעלה^פג).

יג. דער דעמאָנטער ענין וואָס איז געווען ביי יצחק'ן, איז דאָס בעיקר פאַרבונדן מיט דעם ענין פון חתונה, ווי געזאָגט פריער (סעיף ט) אַז די צייט פאַר זיין חתונה איז ער געווען אין גן־עדן כדי צו פאַרהיטן אים פון אַן „עין־הרע". ווי די רז"ל דרשנען אין ילקוט; ויצא יצחק לשוח, מהיכן יצא מגן עדן — פון וואַנען איז ער דאָס אַרויסגעגאַנגען? — פון ־עדן וכו', וירא והנה גמלים באים ותשא רבקה וגו'.

דאָס ענלעכע איז אויך ביי יעדער איינעם פאַר דער חתונה, ווי עס איז געווען די הוראה פון דעם רבי'ן דעם שווער כ"ק אדמו"ר, אַז אַ חתן דאַרף עטלעכע טעג (ער האָט ניט געזאָגט וויפל) פאַר דער חתונה ניט זיין אַליין, צוליב שמירה. אין פּרקי דרבי אליעזר (ס"פ ט"ז) שטייט, אַז דער חתן זאָל ניט זיין אַליין, אָבער דאָרט ווייזט אויס אַז דער טעם איז צוליב כבוד, וואָס דאָס איז שייך נאָך דער חתונה, אָבער פון רבי'ן האָב איך געהערט, אַז דער חתן זאָל ניט זיין אַליין אויך עטלעכע טעג פאַר דער חתונה צוליב שמירה.

יד. די שייכות פון חתונה צו גןעדן, געפינט מען אויך אין ברכות נשואין — שמח תשמח רעים האהובים כשמחך יצירך בגן עדן מקדם.

קען מען דערקלערן די שייכות, ווי עס איז באַוואוסט אַז גן עדן פאַרטראָגט ניט קיין רע. און ווי עס ווערט דערקלערט דער טעם פאַרוואָס מען האָט אַרויסגעטריבן אדם הראשון פון גן עדן נאָכ'ן חטא — ווייל גן עדן איז ניט סובל קיין רע.

טו. עולמות וואָס זיינען נידעריקער פון גן עדן, איז פאַראַן אין זיי חילוקי מדריגות, און בכללות ווערן זיי פאַנאַנדערגעטיילט אין דריי בחינות, עשי', יצירה און בריאה.

עולם העשי' איז רובו רע, וואָס מצד דעם קען דער רע האָבן אַ התגברות אויפן טוב. עולם היצירה איז האַלב אויף האַלב, און עולם הבריאה איז רובו טוב^פד).

דאָס איז אויך דער טעם פון דעם חילוק פון תלמוד בבלי מיט תלמוד ירושלמי; אין חוץ לארץ^לח) איז די הנהגה דורך עשי', דערפאַר איז דער רוב הלימוד אין תלמוד בבלי בדרך קושיא ותירוץ, וואָס דורך דער יגיעה צו פאַרענטפערן די קושיות און די סתירות, פּועל'ט מען דעם בירור.

— ווי עס שטייט אויפן אריז"ל אַז ער פלעגט לערנען זעקס דרכים אין הלכה און פלעגט שטאַרק האָרעווען אין די קושיות ביז ער פלעגט ווערן זייער פאַרמאַטערט און שטאַרק פאַרשוויצט וואָס דורך דעם האָט ער צעבראָכן די קליפּות וואָס זיי זיינען דער סוד פון די קושיות כו'^פח). —

אין ארץ ישראל איז די הנהגה53דורך יצירה, דערפאַר איז דער לימוד אין תלמוד ירושלמי בכלל באופן ישר (אין אַן אופן פון גלייכקייט).

פונדעסטוועגן איז אויך אין ירושלמי פאַראַן קושיות, אָבער מען זעט באַלד דעם תירוץ אויף זיי, ד. ה. אַז זיי האָבן ניט קיין התגברות — דוגמת עולם היצירה, וואָס אין אים איז דאָ רע, וואָס מסטרא דרע ווערט אַ מעגלעכקייט פון קושיות כו' כמבואר באגרת הקדש (סימן כו) על פּי הזהר, אָבער דער רע האָט ניט קיין התגברות.

און דאָס איז אויך דער טעם וואָס אין די וואכן־טעג^פז) דאַרף זיין דער רוב זמן הלימוד אין נגלה דתורה — צוויי דריטל נגלה און איין דריטל חסידות — און שבת^פח) דאַרף זיין דער לימוד אין פּנימיות התורה, ווייל בששת ימי החול קומט אַראָפּ דער אור דורך לבושים פון עשי' און יצירה, וואָס דאָרטן איז שייך רע — דאַרף מען עס מברר זיין דורך נגלה דתורה, וואָס זי פאַרנעמט זיך מיט מברר זיין די ענינים פון עולם הזה וכו'.

מה שאין כן שבת^פח), גייט דער אור דורך התלבשות נאָר פון עולם הבריאה, איז דער לימוד אין פּנימיות התורה — אילנא דחייא, וואָס איז העכער פון ענין הבירורים.

און דאָס זיינען אויך די צוויי ענינים: הריעו לה' כל הארץ, ר"ת הלכה — בששת ימי החול^פ), השתחוו לה' בהדרת קודש, ר"ת קבלה — בשבת.

אָבער פונדעסטוועגן איז דאָך אויך אין בריאה פאַראַן רע, נאָר דער טוב איז זיך מתגבר אויף אים, אָבער גן עדן איז אינגאַנצן ניט סובל דעם מציאות הרע, כנ"ל.

טז. און לויט דעם וועט מען פאַרשטיין די שייכות פון חתונה צו גן עדן, ווייל חתונה איז אַן ענין פון בנין עדי עד, ובכדי צו צוקומען צו דעם, מוז מען מקדים זיין אַן ענין וואָס איז אין גאַנצן העכער און ניט סובל דעם מציאות הרע, שולל זיין דעם חשש פון ואכל וחי לעולם^סא), וואָס דאָס דוקא טוט אויף, עס זאָל זיין אַ בנין עדי עד, אַן ענין נצחי (אויף אייביק), אמת לאמיתו.

ומעין זה, ביי יעדער איינעם פאַר די נישואין דאַרף זיין אַ שמירה, וכמבואר ענין השמירה בכמה מקומות^פב), וואָס ברענגט צום בנין עדי עד, צום שמח תשמח רעים האהובים כשמחך יצירך בגן עדן מקדם.

יז. מיט דעם וועט מען אויך פאַרשטיין נאָך אַן ענין;

כ"ק מו"ח אדמו"ר האָט דערציילט, אַז פאַר זיין חתונה האָט זיין פאָטער (דער רבי מהורש"ב) נ"ע אים געהייסן לערנען אויף הוראה און נעמען סמיכה. ווי עס איז קענטיק געווען פון דעם סגנון פון סיפּור איז אויך פאַר דעם רבי'נס (מהורש"ב)54נ"ע חתונה, האָט אים זיין פאָטער — דער רבי מהר"ש — געהייסן נעמען סמיכה. עס איז פאַראַן אַ בריף פון רבי'ן מהר"ש צום רבי'ן מהורש"ב נ"ע פון יענעם זמן, שרייבט ער אים, „בני הרב".

פון דעם סיפּור איז פאַרשטאַנדיק אַז הוראה האָט אַ שייכות צו חתונה און ס'איז אָן הקדמה צו איר.

יח. דער ענין פון הוראה איז צו פּסק'נען אַ הלכה — דין אמת לאמיתו. סברות און דיעות אין תורה, זיינען אַלע אמת, ווי דער לשון פון רז"ל, אלו ואלו דברי אלקים חיים^ח), אָבער די מעלה פון הלכות איז ניט אמת סתם נאָר אמת לאמיתו — זייער מעלה איז ניט נאָר דברי אלקים חיים נאָר ווי דער מאמר רז"ל^פד), והוי' עמו, שהלכה כמותו, אַז דער שרש פון הלכות איז פון שם הוי'^ח).

בשעת ער איז אַן אויסגעשאַרפטער און אַ מפולפּל זאָגט ער טאַקע גוטע סברות, דברי אלקים חיים, אָבער עס קען זיין אַז דאָס איז ניט מער ווי אויף אַ וויילע, ווייל עס קען קומען אַ צווייטע סברא — אַ בעסערע און אָפּשלאָגן די ערשטע. פּסק הלכה אָבער איז אַן אייביקער ענין וואָס בלייבט שטיין אויף שטענדיק.

ד. ה. אַז דער דיין דאַרף זיין גרייט אויף אַ סברה וואָס איז ניט ווי הלכה און פונדעסטוועגן פּסק'נען אַזוי ווי די הלכה איז. וואָס דאָס איז דער אויפטו פון הלכות, אַז מען קאָן זיי ניט אָפּשלאָגן, עס איז אַ שטענדיקער ענין — אמת לאמיתו.

און דאָס איז וואָס עס שטייט אין משנה^צח), למה מזכירין דברי יחיד, וויבאַלד אַז די הלכה איז ניט אַזוי? ענטפערט די משנה — לויט איין פּירוש — אַז אויב עס וואָלט ניט געשטאַנען די דעת יחיד, קאָן דאָך קומען איינער און זאָגן אַ סברא אויף אָפּשלאָגן די הלכה, ווערן דעריבער דערמאָנט די רייד פון יחיד, צו זאָגן אַז עס איז שוין געווען אַזאַ סברא און פונדעסטוועגן איז די הלכה ניט אַזוי.

און מיט דעם וועט מען פאַרשטיין די שייכות פון הוראה צו חתונה, וואָרום דער ענין פון חתונה, איז אַזוי ווי די הלכה — בנין נצחי — אַ בנין עדי עד.

יט. דערקלערן דאָס מער אויספירלעך;

די ענינים און באַדערפענישן פון מענטשן זיינען איינגעטיילט בכללות אין דריי סוגים: מזון, לבוש און בית^פז) (שפּייז, קליידער און הויז). די מעלה פון בית איז — אַז דאָס איז אַ שטענדיקע זאַך. ווי עס ווערט דערקלערט אין פילע ערטער דער אונטערשייד פון לבוש ביז בית, אַז לבוש איז אַ צייטווייליקע זאַך, איצט קען עס זיין אַ גוטער לבוש, אָבער עס איז מער ניט ווי אויף אַ וויילע, דאַקעגן בית איז אַ שטענדיקע זאַך, ווי דער לשון — בנין עדי־ע

אַזוי ווי אַלע ענינים פון עולם זיינען דאָך פאַראַן אין תורה און56נעמען זיך פון תו־ה, ווי עס שטייט8*)) אסתכל באורייתא וברא עלמא, במילא זיינען אין תורה אויך פאַראַן די ענינים פון לבוש און בית.

סברות זיינען געגליכן צו לבושים, אויף אַ וויילע איז דאָס גוט און טוט אויף וואָס עס דאַרף — בשעת מעשה איז ער מקיים מצות תלמוד תורה, און אדרבה דוקא אַזוי איז דער סדר הלימוד^ח), אָבער מעגלעך אַז שפּעטער וועט מען זיי אָפּשלאָגן. דאַקעגן פּסקי הלכות איז אַן ענין פון בית — אַ שטענדיקע זאַך.

לויט דעם וועט מען בעסער פאַרשטיין די שייכות פון נישואין (חתונה), בויען אַ אידישע הויז, צו סמיכות הוראה, ווייל ביידע זיינען דער ענין פון בית.

כ. און אַזוי ווי חתונה און הוראה האָבן אַ כללות'דיקע שייכות, אַזוי אויך האָבן זיי אַ שייכות אין ענינים פּרטיים;

דער ענין פון הוראה איז פאַרבונדן מיט'ן עלטער פון פערציק יאָר^י), געשטיצט על מאמר רז"ל^יא), לא קאים איניש אדעתא דרבי' עד ארבעין שנין (אַ מענטש דערגייט ניט צום גרונט פון זיין רבי'נס דעת ביז פערציק יאָר).

אַזוי געפינען מיר אויך ביי דער חתונה פון יצחק מיט רבקה, — די ערשטע חתונה וואָס איז באַשריבן אין דער תורה — ויהי יצחק בן ארבעים שנה בקחתו את רבקה.

און דאָס איז אויך וואָס שטייט אין מדרש^יח) און ווערט געבראַכט אין רש"י, אַז איידער יצחק האָט חתונה געהאַט, האָט אים אברהם אָנגעשריבן אַ שטר דייתיקי און איבערגעגעבן אַלע זיינע נכסים.

קען מען זאָגן אַז דאָס איז דער ענין פון קאי אדעתא דרבי', וואָס יצחק האָט איבערגענומען אַלע ענינים פון אברהם'ן, זיין רבי'ן. און דורך דעם וואָס קאי אדעתא דרבי', איז געווען די חתונה.

כא. לויט דעם אַלעמען קען מען דערקלערן דעם טעם פאַרן מנהג פון נעמען סמיכות הוראה פאַר דער חתונה —

ווייל אַזוי ווי התהוות העולם בכלל איז דורך תורה, לויט דעם מאמר אסתכל באורייתא וברא עלמא^יח), אַזוי אויך דער עולם הפּרטי פון יעדער איינעם קומט דורך דעם אסתכל באורייתא כנ"ל — וואָס דאָס איז אויך דער טעם*7)) פון דעם וואָס אַ חתן איז עולה לתורה פאַר דער חתונה. —

דערפאַר אַז מען גייט בויען אַ בית בישראל, אין וועלט, דאַרף מען פריער בויען אַ בית אין תורה. וואָס דאָס איז הוראה. און דורך דעם וואָס ער בויט דעם בית אין תורה, בויט ער אויף אויך דעם בית אין עולם, אַ בנין עדי עד, בדור ישרים יבורך.

כב. עס ווערט דערקלערט אין אַ מאמר חסידות^יח) פאַרוואָס האָבן יצ־56חק'ס ברכות צו יעקב'ן געדאַרפט זיין במרמה דוקא, טאַקע „בחכמת תורתו"^עו), אָבער דער חלק וואָס ווערט אָנגערופן מרמה, ווייל די ענינים זיינען אָנגעקומען במרמה, די ניצוצות פון קדושה וואָס זיינען אַראָפּגעפאַלן למטה דורך דעם והנחש הי' ערום גו'^יז), דערפאַר איז דער סדר אויף צונעמען ביי זיי צוריק, אויך אין דעם אופן פון מרמה. ווי עס שטייט; עם עקש תתפתל^יח).

כג. דערמיט וועט מען אויך פאַרשטיין וואָס רבקה האָט געהייסן יעקב'ן ער זאָל גיין נעמען די ברכות, און האָט אים געטרייסט, אויב עס וועט זיין ח"ו אַ קללה וועט זי דאָס נעמען אויף זיך, עלי קללתך בני. אין פלוג — וואָס פאַר אַ טרייסט איז דאָס? אַ זון ובפרט אַ זון ווי יעקב — דאַרף אים אַרן פאַר דער מוטער, איז וואָס פאַר אַ באַרואיקונגסענטפער איז דאָס ? און מיר זעען דאָך אַז עס האָט גע'פּועל'ט אויף יעקב'ן.

נאָר דער ענין אין דעם איז; יעקב איז געגליכן צו אדם הראשון^יח) און ער האָט מתקן געווען זיין חטא, ווי דערקלערט אין קבלה, וואָס אדם הראשון'ען האָט דאָך דער נחש גענומען במרמה, דערפאַר איז כדי דאָס מתקן צו זיין און באַוואָרענען, אַז די ברכות זאָלן ניט זיין ביי עשו'ן האָט יעקב געדאַרפט צוריק נעמען אויך במרמה — בא אחיך במרמה ויקח ברכתך.

כד. דער ענין בקיצור איז אַזוי; דאָ נעמט מען אַזאַ זאַך און פון אַזאַ אָרט, וואָס איז העכער פון שכל (אָדער נידעריקער פון שכל, ווי עס איז געווען דער חטא עץ הדעת), און דערפאַר דאַרף ביים מקבל אויך זיין אַ פּאַסיקע כלי לקבלה — ניט שכל און פאַרשטאַנד, נאָר אַ תנועה פון מסירת נפש, איינשטעלן זיך, און דאָס איז וואָס רבקה האָט געזאָגט עלי קללתך בני — זי גייט אויף דעם אויך, און אדרבה, די זאַך מאָנט און נעמט זיך נאָר דוקא דורך מסירת נפש, און ניט דורך שכל'דיקן חשבון. און דער ענטפער האָט גע'פּועל'ט דאָס זעלבע אויך ביי יעקב'ן.

און אַזוי איז אויך ביי וועלן צוקומען צו תורה בכלל^פ), ווי די רז"ל טייטשן אין מדרש ביי יצחק'ס ברכות צו יעקב; מטל^פא) השמים זו מקרא, ומשמני הארץ זו משנה, דגן זו תלמוד תירוש זה אגדה, דורך אַן אופן פון מרמה דקדושה דחכמת התורה כנ"ל, קומט מען צו העכער, ווי דער רבי דערקלערט אין מאמר^פב) אַז די כוונה איז צו מהפּך זיין שטות דלעומת זה לשטות דקדושה. דורך מהפּך זיין שטות דלעומת זה קומט מען צו העכער, ווי דורך עבודה וואָס על פּי טעם ודעת, וואָרום מען קומט צו צו אַ דרגא פון קדושה, וואָס איז העכער אַפילו פון שכל פון קדושה^פח).

57כה. אויפן פּסוק ויתן לך, זאָגט דער מדרש אַז יעקב נתברך בעשר ברכות כנגד עשרה מאמרות שבהם נברא העולם (יעקב איז געבענטשט געוואָרן מיט צען ברכות קעגן די צען מאמרות מיט וועלכע די וועלט איז באַשאַפן געוואָרן).

בשעת תורה זאָגט „כנגד" איז דאָך זיכער, אַז די ענינים גלייכן זיך אויס ניט בלויז אין זייער מספּר (צאָל), נאָר אויך אַז די ענינים האָבן אַ שייכות איינע צו די אַנדערע, ומצד דער שייכות וואָס איז פאַראַן צווישן די ענינים אַליין, גלייכן זיי זיך אויס אויך אין זייער מספּר.

נאָר אַזוי ווי אונזער אופן השגה צו פאַרשטיין אַן ענין איז — מן המאוחר אל המוקדם (פריער פאַרשטייען מיר די שפּעטערדיקע זאַך, נאָכדעם — די פריערדיקע), מן המסובב אל הסיבה ומן הקל אל הכבד, דערפאַר איז בכדי צו צוקומען צו דער ידיעה, אַז די ענינים אַליין (די סיבה און דער מוקדם) האָבן צווישן זיך אַ שייכות, איז דאָס דורך דעם וואָס מיר זען, אַז זיי גלייכן זיך אויס במספּרם (דער מסובב ומאוחר), וואָס דאָס איז מן הקל אל הכבד.

אויף צו פאַרשטיין די שייכות פון די ענינים, דאַרף מען דאָך האָבן אַ הכרה אין דעם מהות פון דעם ענין, אָבער די גלייכקייט אין דעם מספּר זעט יעדערער. אויף דעם דאַרף מען ניט האָבן קיין התבוננות אין דעם מהות און דער איכות פון די ענינים, עס איז מער ניט וואָס אַז מען ציילט איבער, זעט מען אַז ס'איז דער זעלבער מספּר אין ביידע ענינים.

און דורך דעם וואָס מיר זען אַז זיי גלייכן זיך אין צאָל, פאַרשטייען מיר אַז דאָס קומט פון דעם וואָס די ענינים אַליין זיינען שייך איינער צום צווייטן.

כו. אַ דוגמא אויף דעם; עס שטייט אַז די רמ"ח מצוות עשה זיינען קעגן די רמ"ח אברים*8)) און די שס"ה לא תעשה קעגן די שס"ה גידים. איז דאָך ניט דער פּשט אַז די גאַנצע שייכות איז נאָר אין דעם מספּר, נאָר די ענינים אַליין האָבן אַ שייכות זה לזה. די תרי"ג מצות זיינען די אברים פון נפש, וואָס פון זיי ווערט נמשך חיות אין די אברים פון גוף.

און ווי עס ווערט דערקלערט^ח) אויפן פּסוק תמים תהי' עם הוי' אלקיך^פח), אַז דורך די תמימות און שלימות אין תרי"ג מצות, ווערט תמימות אין די אברים פון נפש, וואָס פון זיי ווערט נמשך תמימות אין די תרי"ג אברי הגוף, אַז זיי האָבן אַ חיות און חיזוק.

און ווייל יעדער אבר נעמט זיך פון אַ געוויסער מצוה, במילא מוזן זיי דאָך זיין גלייך אויך אין זייער צאָל.

כז. די זעלבע זאַך איז אין דעם ענין פון עשרה עשרה הכף בשקל הקדש^פז), וואָס עס שטייט אויף דעם, אַז די עשרה מאמרות זיינען כנגד עשרת הדברות^פח). איז ניט דער פּשט אַז די גאַנצע שייכות איז מער ניט58וואָס זיי זיינען גלייך אין צאָל, נאָר זיי זיינען שייך מצד זייער עצם ענין.

וואָרום די גאַנצע התהוות — וואָס איז דורך די עשרה מאמרות — איז געווען דורך תורה און צוליב תורה, כמאמר^פח) בראשית בשביל התורה שנק' ראשית, און ביז ס'איז געקומען דער יום הששי, ששי בסיון דער טאָג פון מתן תורה — איז שמים וארץ מתמוטטים*0)), און ווען ס'איז געקומען דער טאָג פון מתן תורה, איז ארץ וגו' ושקטה *^א), אַז ס'איז געוואָרן אַ קיום אין דער בריאה.

און דערפאַר זיינען זיי גלייך אין זייער צאָל, ווייל זיי זיינען שייך איינער צום צווייטן מצד זייער ענין, וואָרום די מציאות פון די עשרה מאמרות קומט צוליב די עשרת הדברות, און די כוונה פון זייער מציאות איז, אַז מען זאָל באַלייכטן די נבראים וואָס זיינען באַשאַפן געוואָרן פון די עשרה מאמרות, דורך דעם וואָס מען וועט ממשיך זיין אין זיי די ענינים פון די עשרת הדברות.

כח. דורך דעם וואָס אַ איד פאַרבינדט די עשרה מאמרות מיט די עשרת הדברות, ד. ה. אַז ער באַלייכט די וועלט מיטן אור התורה, דורך דעם ווערט נמשך צו דעם אידן פיל השפּעה אין גשמיות און אין רוחניות, ווי עס שטייט^צב) אם בחקותי תלכו גו' ונתתי גשמיכם בעתם וגו', אַלע ברכות וואָס ער רעכנט אויס אין דער פּרשה.

וויבאַלד אַז די השפּעות באַקומט ער מצד דעם וואָס ער האָט ממשיך געווען די עשרת הדברות אין די עשרה מאמרות, במילא איז אויך די השפּעה וואָס ער באַקומט — אין מספּר פון צען.

און דאָס איז וואָס יעקב איז געבענטשט געוואָרן מיט צען ברכות, קעגן די צען מאמרות.

כט. מיט דעם וועט מען אויך פאַרשטיין וואָס עס שטייט אין זהר*8)), אַז מען האָט געפרעגט ביי ר' אלעזר'ן, פאַרוואָס זיינען יעקב'ס ברכות ניט מקוים געוואָרן און עשו'ס ברכות זיינען יאָ מקוים געוואָרן? האָט ר' אלעזר געענטפערט; יעקב נטל לעילא, עשו נטל לתתא (יעקב האָט גענומען למעלה און עשו האָט גענומען למטה).

וועט מען דאָס פאַרשטיין מיט דעם וואָס עס שטייט^ד) צדקתו עומדת לעד. צדקה, חסד און מצוות בכלל וואָס מען איז איצטער מקיים (וואָס דאָס איז דער ענין פון עבודת הבירורים) — איז עומדת לעד. דורך קיום המצות ווערט נמשך אור אין אצילות אָבער דער אור איז כמונח בקופּסא (ווי באַהאַלטן אין אַ קעסטל), אַזוי ווי ווערטפולע שטיינער און פּערל וואָס מען באַהאַלט זיי אין אַ קאַסטן, און דער גילוי פון דעם וועט זיין לעתיד — עומדת לעד.

וויבאַלד אַז די ברכות קומען מצד דעם קיום פון די מצוות, דערפאַר איז אַזוי ווי אין דעם גילוי אור וואָס טוט זיך אויף דורך די מצות,59איז דאָס דערווייל בהעלם, — כמונח בקופּסא, אַזוי איז אויך אין די ברכות, אַז איצטער איז דאָס בהעלם.

אָבער לעתיד לבוא, פירט אויס דער זהר, וועט יעקב נעמען אויך לתתא. יתאביד עשו מכולא און יעקב וועט נעמען לעילא ותתא עלמא דין ועלמא דאתי. ומתאים ג"כ להנ"ל; אַזוי ווי דער גילוי אור וואָס ווערט אויפגעטאָן דורך די מצוות, וועט לעתיד לבוא נתגלה ווערן אַפילו אין גשמיות, וואָס דאָס איז דער אויפטו פון לע"ל אַז גשמיות וועט ניט מעלים זיין, ואדרבה, אַזוי איז אויך אין דעם ענין פון די ברכות, שיתאביד עשו מעלמא תתאה, און ברכות יעקב וועלן מקוים ווערן אויך בעולם הזה אין גשמיות.

ל. עס שטייט אין כתבי האריז"ל און דער מגן אברהם*8)) ברענגט עס להלכה, אַז ערב שבת דאַרף מען טועם זיין (פאַרזוכן) פון די מאכלים פון שבת, אַזוי ווי עס שטייט טועמי' חיים זכו*8)).

אַזוי ווי איצטער איז דאָך שוין — אין דעם חשבון פון שיתא אלפי שני הוה עלמא^ז) — ערב שבת נאָך חצות, דאַרפן דאָך שוין זיין די ענינים פון לעתיד לבוא בדרך טעימה על כל פנים, און בשעת מען איז טועם האָט מען דאָך אויך עפּעס.

אַזוי ווי דער ענין פון גילוי פּנימיות התורה וואָס איז נתגלה געוואָרן אין די לעצטע דורות דוקא, אַמאָל איז דאָס געווען נאָר ליחידי סגולה, און בדורות האחרונים איז מצוה לגלות זאת החכמה^ח), ובפרט דורך דעם בעל־שם־טוב דורך חסידות הכללית, און באַזונדערס דורכן אַלטן רבי'ן אין חסידות חב"ד, איז דאָך געוואָרן דער ענין פון יפוצו מעינותיך חוצה*8)), אין אַן אופן פון הפצה (פאַרשפּרייטונג).

הגם אַז דער גילוי פּנימית התורה איז שייך לעתיד לבוא, אַזוי ווי עס שטייט ישקני מנשיקות פּיהו^ק) ופי' רש"י טעמי תורה שיתגלו לעתיד, פונדעסטוועגן האָט זיך שוין איצט אָנגעהויבן דער גילוי פנימיות התורה, בדרך טעימה, אין דעם זמן פון ערב שבת ובפרט נאָך חצות.

און וואָס איז נוגע צו אונז; וויבאַלד ס'איז שוין נאָך חצות, און שוין נאָך פּלג המנחה, דאַרף שוין זיין דער טועמי' חיים זכו, אַז עס דאַרף זיך שוין אָנהויבן דער גילוי פון ברכות יעקב לעילא ותתא סיי אין רוחניות סיי אין גשמיות, אַז עס זאָל זיין ברכה והצלחה בגשמיות וברוחניות בטוב הנראה והנגלה.