לקוטי שיחות
הוספות - שיחות ומכתבים טו
369פורים
. . . מוסג"פ הקונטרס לימי הפורים הבע"ל, ובטח יזכה בו את כל אלו שהשפעתו עליהם, שילמדו אותו, ללמוד וללמד לשמור ולעשות ולקיים את המסקנא וה"בכן" מהאמור בהמאמר הנדפס בקונטרס, והוא
למרות הנסיונות והטרדות והבלבולים — לעמוד חזק בקיום התורה והמצות בפועל, וביחוד
להוסיף אומץ, ובהשתדלות יתרה, בעבודת חינוך הכשר ללמד את בני ובנות ישראל את מצוות הוי' ותורתו.
ואם ישנם מקומות אשר על ידי גזירות בגלוי או בתחבולות מרמה רוצים ל"אחוז בתי כנסיות ובתי מדרשות" להשכיח ח"ו את בני ישראל את תורת הוי' ומצותיו ולהדיחם ח"ו מאלקות,
הנה צריך לדעת אשר בזמן הגזירה דוקא, כאשר רבו ההעלמות וההסתרים, עד אשר שמים אור לחושך (ענינים שצריכים היו להוסיף אור הקדושה משתמשים בהם להרבות חושך הקליפות וסטרא אחרא)
„אז דוקא נותנים כח מלמעלה להפוך את החושך לאור כי טוב".
וכאשר נשמור — עד למסירת נפש — על הקטנים והקטנות, הרי על פי לשון המדרש, כשיש קטנים יש גדולים, יש חכמים, יש זקנים, יש תורה, יש בתי כנסיות ובתי מדרשות — ותכלית הכל — הקדוש ברוך הוא משרה שכינתו בעולם, בעולם הזה התחתון הגשמי, כי אתכפיא סטרא אחרא ואתהפכא חשוכא לנהורא, שיאיר אור אין סוף ברוך הוא . . .
ברוקלין, נ. י.
. . . מספרים חז"ל כי בשעה שיצאה הגזירה להשמיד וכו' ר"ל, יצא מרדכי ברחובות עיר וכינס כ"ב אלף תינוקות של בית רבן ללמדם תורה ויחד אתם לשפוך לב לפני אביהם שבשמים בתפלה ותחנונים. ומסירות נפש370גדולה השריש בלבותם, עד שקראו פה אחד; בין במות בין בחיים עמך אנן. ועל ידי זה נקרע גזר הדין ונהפוך הוא ממות לחיים ומיגון לשמחה — בחיי הגוף וחיי הנפש גם יחד.
על כל אחד ואחת להתבונן, אשר מרדכי הצדיק הי' מראשי הסנהדרין, ראש לכל הצדיקים, כמשה בדורו, ואף על פי כן יצא בכבודו ובעצמו ללמד תורה ביראת שמים ומסירות נפש לילדים קטנים, תינוקות של בית רבן.
על כל אחד ואחת מאתנו לזכור תמיד; אל ידמה אדם בנפשו כי מעמדו ומצבו פוטר אותו מלטפל בחינוך הקטנים, וכיצד יבטל ממעשיו ועסקיו הרמים ? !
עליו להכיר, כי חשוב מכל הוא לקבוע, על כל פנים, חלק מזמנו, ולהקדיש, עכ"פ, חלק מכוחותיו לכיבוש החינוך של הדור הצעיר, כדי לנטוע בלבם יראת שמים ומסירות נפש לכל הקדוש, הקדוש לנו מאז היינו לממלכת כהנים וגוי קדוש — במעמד הר סיני.
ואז רק אז בטוחים נהי' כי הדור הצעיר יהי' נאמן לה' ולתורתו, ובדרך ממילא גם קיום עמנו יהי' בטוח. וגדול כח עבודה קדושה ומסורה זו לבטל כל הקיטרוגים והגזירות ועם ישראל ישכון בטח בדד.
בברכת הצלחה בעבודתכם, להרבות מספר המדריכים והמחנכים כהנה וכהנה — ובעיקר — להרבות מספר בני ובנות ישראל המושפעים על ידכם במה פעמים ככה. ויהי רצון שיתקיימו בכם מדותיו טובות של הקב"ה בהשפע בפירוי ורבוי, הפרות ברבוי הברכה ברבוי השבח ברבוי.
. . . ובפרוס ימי הפורים הבע"ל, הנה יה"ר שתהי' השמחה שלמה ומלאת על כל גדותי', שהרי זהו ענין ימי הפורים שצ"ל עד דלא ידע — נוסף על שמחת המועדים — וסגולה מיוחדת לזה שמהפכים מן הקצה אל הקצה, ז.א. שענינים בלתי רצויים לא רק שאינם מפריעים אלא אדרבה, כלשון המגלה, ורבים מעמי הארץ מתיהדים — ומוסיפים כח בקדושה וענינה. ומובן הדבר, קצת עכ"פ, מדברי רבנו הזקן בביאור הענין דע"י תשובה מאהבה זדונות נעשו לו כזכיות, עיין תניא סוף פרק ז' . . .
במש"כ לטעם נתינת צדקה לפני התפלה — ע"פ מרז"ל (ב"ב יוד ב') ונתבאר ע"פ חסידות באגה"ק ס"ח.371ב"ה, יא אדר שני
תענית אסתר (נדחה), ה'תש"ל.
ברוקלין, נ. י.
. . . ובעמדינו לפני ימי הפורים עליהם נאמר אשר לא יעברו מתוך היהודים וזכרם לא יסוף מזרעם
יהי רצון אשר תמיד כל הימים כן תהי' לנו אורה ושמחה וששון ויקר כאשר הי' לאבותינו בימים ההם בזמן הזה —
372כדרשת רבותינו; אורה זו תורה כו' ויקר אלו תפלין (והוקשה כל התורה כולה — המצות — לתפלין)
וכמשמעו — שהרי אמחז"ל: אין מקרא יוצא מידי פשוטו — אורה ושמחה וששון ויקר בגשמיות וברוחניות גם יחד.
בברכה373ב"ה. יום ה' מגילה נקראת בי"א אדר שני תשג"ה.
. . . תנן מגילה נקראת בי"א בי"ב בי"ג בי"ד בט"ו כו' שהכפרים מקדימין ליום הכניסה, והענין בעבודת האדם ע"פ דא"ח בקיצור — ועי' ביאור כל משנה זו במגיד משרים להב"י פ' ויקהל —
מגילה ענינה ספור הנס, הנהגה שלמעלה מטבע, אלא שנס פורים הי'* מלובש בטבע, והחילוק מבואר בדרושי פורים, ביאוה"ז ויקרא, פדה בשלום תרח"ץ, ובעבודה י"ל החילוק; עבודה שע"פ טו"ד (טבע), עבודה שהתחלתה למעלה מטו"ד בתוקף הרצון, אבל בענינים כאלו שאח"כ ממשיכים בטו"ד ע"י שהרצון מכריח את שכלו (נס המלובש בטבע), ועבודה שלמע' מטו"ד לגמרי (נס גלוי), ועיין בד"ה ועתה אם נא פ' תשא רע"ח שי"ל שגם בנסים שלמע' מהטבע יש מדרי' — ולהעיר מל' רז"ל נס ונסי נסים (ברכות נז, א) נס בתוך נס (שמ"ר ס"פ וארא) כשעושה בו אהרן נסים כו' שעשיתי אני — משה — בו נסים כו' שהקב"ה עושה נסים (שמ"ר ס"פ בשלח) — דהחילוק הוא הנהגת דחי' ויחידה או מס"נ דאברהם ורע"ק.
וקריאת המגילה היינו פרסומי ניסא בעולם, המשכת הנהגה זו בחיי יום יום. והנה הנהגה זו דקב"ע מבלי התחשב עם הטו"ד, יכולה שתהי' בחמשה מדרי'; אם רק בהנוגע להפועל ממש מחדו"מ, גם בנוגע לאהוי"ר מדות, שכל, הנחה, ומושכל ראשון שלו, עצם הרצון והנפש, והם ד' אותיות שם הוי' שבנפש וקוצש"י. וידוע אשר בשמות הנה טבע ינס, מתאים לשם אלקים ושם הוי' —
וזהו מגילה נקראת בי"א כו' בט"ו, כי י' ימים, עשרה טפחים, מטה, עשי' הגשמית, לא ירדה שכינה למטה מעשרה (סוכה ה, א) רה"ר רק עד י' (שבת ז, ב) וקריאת המגילה, נס ולא טבע, מתחיל מיום י"א.
והנה מקום שיש י' בטלנין — שכל י' כחות נפשו — בטלין ממלאכתן, שהם בביהכ"נ מצוין תמיד לתפלה (מגילה ה, א. ולהעיר ג"כ מתשובת הרמב"ם) פירושו בזה) התחברות עם הקב"ה, נק' עיר — גדול ה' בעיר אלקינו — וקורין בי"ד, היינו שהמשכת הנהגה ניסית היא בכל ד' המדריגות הראשונות הנ"ל, כיון שכולם כדבעי, אבל לא בט"ו, כי צריך זהירות מאויב כיון שמצד עצם הנפש, קוצש"י, א"י איזה דרך מוליכין אותו, (לקו"ת קצור דולא תשבית, תפלין דמ"ע רנ"ג), משא"כ מוקפות חומה, שמקיף הרחוק ג"כ בשלימות אצלו — קורין בט"ו, קוצש"י —
374— וז"ל בדרושי מג"א דרמ"צ ח"ב (שב, ב); מגילה נקראת בי"א עד ט"ו היינו גילוי שם הוי' כו' ובשם הוי' ד' אותיות נמצא ביום י"ד מאיר היו"ד אך בט"ו בכרכים המוקפים חומה ובשושן מאיר ג"כ קצש"י, עכ"ל.
אבל כשאין י' בטלנין, ועפמשנת"ל הענין, וא"כ הרי יש לעבודתו אחיזה בטו"ד טבע, ואינו תושב קבוע דעיר אלקינו, ולכן זקוק לבן עיר שיקרא לפניו המגילה, המשכת הנהגה נסיית בחיי נפשו, והקריאה אפשר שתחול בי"א, שיושפע שתהי' עבודתו בנוגע להפו"מ עכ"פ למע' מהטו"ד, או בי"ב גם במדותיו וכו', ותלוי בזה מתי חל יום הכניסה, שאז מתכנסין לעיירות למשפט, כי העלי' מבחי' בן כפר לבחי' בן עיר — אפילו לשעה — צ"ל ע"י משפט ובירור נוסף מקודם.
ומפרש בגמרא איך אפשר שבן עיר יקרא — וימשיך — בבני הכפרים, כי מה שייכות יש ביניהם, וכידוע ריחוק הערך שבין אצי' ובי"ע, חכ' שבנפש ושאר כחות, וע"ז מתרץ (מגילה ד, ב) שמספקין מים ומזון לאחיהם שבכרכין, פי' ע"י שמבררים ומכינים ענינים הגשמיים שיהיו בערך בני העיר (וכמבואר המדרי' בזה; עבד כנעני, ע"ע, אמה העברי' — ס' המצות מצות יעוד) עי"ז נעשים „אחיהם" — ל' איחוי — ובמילא בן העיר קורא לפניהם את המגילה.
ומסקנא דדינא (שם ב, א) אימתי — כל דין זה דכפרים — בזמן שהשנים כתיקונן כו', ויובן ע"ד המבואר בדרושי ר"ה בדא"ח בענין תק"ש ונטילת לולב בשבת בביהמ"ק ובגבולין, וזהו הואיל שמסתכלין בה — לענין אסור חמץ ג"כ, וגם אפשר שיכשלו באכילת חמץ בפסח, ובעבודה פשוטה לפי ערך כזו חייבו גם בני הכפרים לקרות בי"ד — להמשיכה בכל הציור קומה שלהם.
בברכה
לאלתר לתשובה
לאלתר לגאולה375ב"ה כ"ה אד"ר ה'תשכ"א
. . . והרי נמצאים אנו בחדשי אדר, ונקודתם ימי הפורים, חדש הצלחה ליהודים בכל עניניהם,
ולהעיר אשר כמובן מחז"ל (מגילה י"ג, ב ועוד) נס פורים תלוי הי' בזה, שבאדר נולד משה רבנו, והוסיפו רז"ל ביאור שהיתה אז השנה מעוברת, והי' זה באדר ראשון (סוטה י"ב, ב) — ובפרט דהש"ס דילן פליג על הירושלמי (מגילה פ"א ה"ה) ולא הביא (מגילה ו' ב) את המ"ד דאותה השנה (דהפיל פור) הייתה מעוברת — *)
וידוע פירוש האריז"ל על הכתוב והימים האלה (כשהם) נזכרים (הרי הם גם) ונעשים . . .376ב"ה, ראש חודש אדר שני, ה'תשכ"ה
אין אַ העכסט־גינסטיגע צייט — אין דער צייט צווישן די צוויי פורים'ס. ספּעציעל איז די צייט אַ גינסטיגע פאַר אידישע פרויען, נעמענדיג אין אַכט דעם וויכטיגען אָרט פון אסתר המלכה אין דעם נס פון פורים, בימים ההם בזמן הזה.
אסתר המלכה האָט זיך געקענט פילן גאַנץ זיכער אין איר פּערזענלעכער לאַגע; און מרדכי איז דאָך זיכער געווען גערעכט, אַז ריוח והצלה יעמוד ליהודים ממקום אחר — דעם אויבערשטנס הילף קען קומען דורך אַן אַנדערן. איז צו וואָס זאָל זי איינשטעלן איר לעבן פאַר אַ צווייטן? אָבער אסתר האָט ניט געמאַכט קיינע פּערזענלעכע חשבונות; זי איז געגאַנגען אויף מסירות־נפש צו ראַטעווען אידן. און דעריבער האָט זי אויך זוכה געווען, אַז די מגילה ווערט אָנגערופן אויף איר נאָמען.
דערפון איז אַן אָנווייזונג פאַר אידישע פרויען אין אַלע צייטן, אַז כאָטש וועלכע פרוי קען זיך גלייכן צו אסתר המלכה, איז אָבער זיכער, אַז יעדע איינע קען גאָר פיל אויפטאָן אויף איר אייגענעם אופן, און אין איר אייגענער סביבה, אויב זי וועט אויספילן די תורה־אָנווייזונגען און וועט עס טאָן מיטן גאַנצן האַרצן, ווי אסתר המלכה האָט געוויזן אַ לעבעדיגען ביישפּיל וואָס אַ אידישע פרוי איז בכוח צו טאָן.
און פּונקט ווי אין דער צייט פון דעם ערשטן פורים, ווען המן'ס גזירה איז בטל געוואָרן אין דעם מאָמענט ווען מרדכי האָט פאַרזאַמלט די אידישע קינדערלעך און האָט מיט זיי געלערנט תורה, מיט אַזאַ באַגייסטערונג און אומבאַגרענעצטע ליבשאַפט פאַר תורה ומצוות, ביז זיי האָבן זיך ניט געוואָלט אָפּרייסן פון מרדכי הצדיק — אין לעבן, אָדער ח"ו פאַרקערט —
אַזוי איז אין אַלע צייטן דער יסוד פון דעם גאַנצן קיום פון אונזער פאָלק — דער תורה־חינוך פון די אידישע קינדער . . .377ב"ה, י"א אד"ש ה'תשכ"ה
. . . ובעמדנו ימים אחדים לפני ימי הפורים הבע"ל ובפרט ע"פ דברי חכמים במשנתם; מגילה נקראת (גם לשון הווה) בי"א כו' בט"ו,
יה"ר שיקרא וימשיך כל אחד ואחת, בתוככי כלל ישראל, המגלה ועניני', כל עניני פורים, וכדיוק השם פורים, לשון רבים, אף כי נקרא „פורים ע"ש הפור" וביאר כ"ק אדמו"ר הצ"צ שזהו ב' בחי' פור — פור דהמן (דלעו"ז) ופור הוא הגורל דקדושה, נעים גורלנו שלמעלה מטעם ודעת. ע"ד טוב מאד זה יצה"ר כשנהפך לטוב.
ובדרך אפשר אולי מקום להוסיף דיוק בזה, שנקרא השם דוקא בלשון המן, פורים ולא גורלות,
ע"פ המבואר בדא"ח בכ"מ שעבודת נפה"א בנפש הבהמית ובגוף פועלת הוספת כח גם בעבודת נפה"א, וע"ד מעלת לאתבא צדיקיא בתיובתא,
היינו שעיקר העילוי דלעתיד לבוא הוא שהצדיק יהי' במעלת בע"ת (ולא זה שהבע"ת יהי' במעלת צדיק),
378ומוכרח זה גם ע"פ הידוע שהנשמה קודם ירידתה היתה במעלת צדיק, אשר עם המלך במלאכתו ישבו שם וכדחז"ל על הכתוב שנמלך בנשמותיהן של צדיקים, והירידה היא צורך עלי' (גם בעודן בעוה"ז מלובשות בגוף הגשמי) — בכדי לאהפכא חשוכא לנהורא — העילוי דתשובה . . .379דערגענצט געוואָרן דאָס וואָס איז פריער פאַרפעלט געוואָרן אין דעם געביט פון חינוך על טהרת הקדש, און דאָס האָט געבראַכט דעם נס פון ונהפוך הוא און — ליהודים היתה אורה ושמחה וששון ויקר.
ווען פורים קומט פאַר אין אַן עיבור יאָר, ווי הייאָר, קומען זיך צוזאַמען, און ווערן ספּעציעל אונטערשטראָכען, די דערמאָנטע צוויי נקודות ; די לעבענסנויטווענדיקייט פון תורה־טרייען חינוך פאַר דעם קיום פון אונזער פאָלק, און די מעגלעכקייט וועלכע ווערט אונז געגעבען, ניט נאָר צו דערפילען וואָס מען האָט פאַרפעלט, נאָר אויך שאַפען אַ „רעזערוו" פאַר דער צוקונפט . . .
ב"ה, מעלי שבתא, שבת קודש מברכים חודש אדר, פ' שקלים, ה'תשכ"ו
— שנת המאה להסתלקות הילולא של כ"ק אדמו"ר ה"צמח צדק" —
. . . דער הויפּט פּונקט פון דעם חודש איז פורים, איז כדאי נאָכאַמאָל דערמאָנען, אַז כאָטש ביידע, מרדכי און אסתר, האָבן געבראַכט די טלעכע ישועה און נס פורים, ווערט די מגילה אָנגערופן דווקא אויפן נאָמען פון אסתר אַליין. דערמיט אונטערשטרייכט די תורה הק' די וויכטיגע ראָל פון אַ אידישער פרוי, ניט נאָר אין צוזאַמענהאַנג מיט פורים אַליין, נאָר אין אַלע שווערע און קריטישע צייטן, אַריינרעכענדיג די איצטיגע צייט.
און כאָטש דער „המן" אין דער איצטיגער צייט און אין דער דאָזיגער לאַנד האָט אַן אַנדער אויסזען ווי אין די צייטן פון מרדכי און אסתר, איז ער אָבער בעצם דער זעלבער „עמלק" וואָס זוכט אָפּצוקילן און אָפּצורייסן אידן פון תורה און מצוות, און וואָס וויל אַז אידן זאָלן זיך בוקן צו זיין עבודה־זרה — צו אַלץ וואָס איז פרענוד דעם אידישן גייסט און דעם אידישן לעבנסוועג.
דער איינציגער וועג ווי צו באַקעמפן דעם המן און די עבוד־זרה פון דער איצטיגער צייט, איז דער אַלטער, אויסגעטראָטענער און זיכערער וועג וואָס האָט אויך מבטל געמאַכט אַלע גזירות פון המן הרשע — צו פאַרשטאַרקן דעם חינוך על־טהרת־הקדש, פאַרגרעסערן די ישיבות און מוסדות380חינוך פון תורה מיט יראת־שמים, וועלכע פלאַנצן איין אין אידישע קינדער אַן אומבאַגרענעצטע ליבשאַפט פאַר תורה און מצוות, ביז מסירת־נפש ממש, ווי אין דער צייט פון מרדכי און אסתר אין שושן הבירה.
אונטערשטרייכט די תורה הק' — דערמיט וואָס די מגילה פון פורים טראָגט דווקא אסתר'ס נאָמען — אַז אין אַלע גורל'דיגע צייטן איז די אחריות, און צוזאַמען דערמיט אויך דער זכות, פון דער אידישער פרוי ניט קיין „צוויראַנגיגע" ח"ו, נאָר, אדרבה, איז פּונקט אַזוי גרויס, און אין געוויסע הינזיכטן נאָך גרעסער, ווי אפילו די אחריות און זכות פון איר מאָן . . .
באַ אידן איז יעדע דערמאָנונג פאַרבונדן מיט מעשים (נזכרים ונעשים).
פורים דערמאָנט אונז וועגן אַ צייט ווען אידן זיינען געווען אין גלות, אָבער אונטער ליבעראַלע און פריינטלעכע הערשער, אָנהויבנדיג מיט כורש מלך פרס, וועלכער האָט די פאַרטריבענע אידן אין גלות בבל געגעבן פרייהייט און זעלבסטשטענדיקייט אין אַ גרויסער מאָס. אויך אונטער אחשורוש'ן האָבן זיי גענאָסן פרייהייט אין רעליגיעזן, עקאָנאָמישן און פּאָליטישן לעבן, אונטער דער גייסטיגער פירערשאַפט פון מרדכי הצדיק, אַ מיטגליד פון סנהדרין און אַן אָנגעזעענע פיגור אין קעניגלעכן פּאַלאַץ (יושב בשער המלך). מרדכי האָט קיינמאָל ניט פאַרגעסן, אַז ער שטאַמט פון ירושלים, און אַז ער געפינט זיך אין גלות (אשר הגלה מירושלים גו'). עס זיינען אָבער געווען אידן וועלכע האָבן געוועלט פאַרגעסן ירושלים און דעם בית־המקדש, און האָבן געהאַלטן פאַר אַ כבוד און גליק אָנטייל צו נעמען אין דער טריפה קעניגלעכער סעודה, און דאָס האָט געבראַכט צו דער גזירה פון המן הרשע.
מרדכי האָט געוואוסט, אַז דער וועג צו צעשטערן המן'ס גזירה איז דורך פאַרשטאַרקען און אויסברייטערן דעם תורה־טרייען חינוך פון די אידישע קינדער. דערציילן אונז די חכמים, זכרונם לברכה, אַז מרדכי האָט פאַרזאַמלט פיל טויזנטער קינדער און האָט מיט זיי געלערנט תורה — מיט אַזאַ באַגייסטערונג, אַז זיי זיינען געווען גרייט צו גיין צוזאַמען מיט מרדכי'ן אויף קידוש־השם, און דאָס האָט צונישט געמאַכט אַלע גזירות פון המן הרשע
381און אויך נאָך דעם גרויסן נצחון, ווען מרדכי איז באַשטימט געוואָרן אויף המן'ס אָרט אַלס משנה למלך און זיין רום האָט דערגרייכט אין אַלע מדינות, איז ער שטענדיג און אומעטום געווען באַרימט אַלס מרדכי היהודי — „דער איד מרדכי", ווייל ער האָט זיך שטענדיג און אומעטום געפירט אַלס אַ שטאָלצער תורה־איד, און דאָס איז געווען זיין גאַנצע מציאות, זיין אמת'ער „איך".
די געשיכטע פון פורים איז אַ קלאָרע אָנווייזונג פאַר אַלע צייטן און אומשטענדן. מרדכי און אסתר זיינען לעבעדיגע מוסטערן פאַר אידן, מענער און פרויען, אין אַלע דורות, אויך אין אונזער צייט. און דער נס פורים איז אַן אייביגער דערמאָנער, אַז תורה־טרייער חינוך פון אידישע קינדער איז דער סוד און יסוד פון דער עקזיסטענץ און צוקונפט פון אידישן פאָלק . . . ב"ה, כה' אד"ר, ה'תשכ"ז
. . בימים אלה, ימים שבין פורים קטן לפורים גדול, הו"ל קונטרס — מאמר כ"ק מו"ח אדמו"ר זצוקללה"ה נבג"מ זי"ע, שאמרו בפורים קטן לפני ארבעים שנה, ד"ה וקבל היהודים את אשר החלו לעשות.
ובודאי אשר כל אלה שיגיע המאמר אליהם ילמדו אותו בעיון המתאים לגודל ערך תוכנו, ובפרט בהביא בחשבון המקום והזמן בם נאמר (כמבואר במכ' שהו"ל בהוספה לקונטרס).
ויה"ר שיהי' גדול לימוד זה — שיביא לידי מעשה, מעשה גדול ופעולות רבות, רבות בכמות ובאיכות גם יחד, בכל הענינים אודותם מדובר במאמר זה,
382ובמכש"כ וק"ו; ומה בארץ ההיא ובשנה ההיא, ארץ קשה ושנה קשה, עשו ופעלו וכו' — עאכו"כ צ"ל העשי' והפעולה בארצות אלו ובשנים אלו.
ובכל כגון זה הובטחנו מחז"ל; הבא לטהר
— וידוע דיוק רבנו הזקן „לטהר" (חסר יו"ד) — לטהר אחרים —
מסייעין אותו . . .
383די מצוה פון הקהל און דער ענין פון פורים דערמאָנען אונז, אַז דער איינציגער וועג צו באַוואָרענען, אַז עס זאָל לכתחילה ניט אויפשטיין אַ המן, און מ'זאָל ניט דאַרפן אָנקומען צו די נסים, איז דורכדעם וואָס מ'וועט פאַרזיכערן, אַז אַלע אידישע קינדער, פון דער פריסטער יוגנט אָן, זאָלן באַקומען אַ תורה־טרייען חינוך, אין מוסדות תורה על טהרת הקודש . . . ב"ה, ראש חודש אדר הסמוך לניסן, ה'תשכ"ז
יאָר, ווי באַקאַנט, איז אַ יאָר פון הקהל, ווען עס קומט־צו אַ ספּעציעלע מצוה (אין דער צייט פון בית־המקדש) צו פאַרזאַמלען דעם גאַנצן פאָלק, מענער, פרויען און קינדער (האנשים והנשים והטף), צו דערמוטיגען זיי אין ענינים פון יראת־שמים, תורה ומצוות (למען ישמעו ולמען ילמדו ויראו את ה"א ושמרו לעשות את כל דברי התורה הזאת).
בכלל זיינען פאַראַן חילוקים אין די פאַרפליכטונגען בנוגע די מצוות פון דער תורה הקדושה. פאַראַן מצוות וועלכע פאַרפליכטען סיי מענער און סיי פרויען; פאַראַן מצוות וועלכע פאַרפליכטען ספּעציעל די מענער, אָדער ספּעציעל די פרויען. וואָס ס'איז שייך צו קינדער — איז פאַראַן אַ פליכט אויף די דערוואַקסענע צו געבען זיי דער ריכטיגען תורה־ומצוות־חינוך אָבער די תורה פאַרפליכטעט ניט דירעקט די קינדער, ביז זיי דערגרייכן דעם דערוואַקסענעם עלטער (אינגלעך פון 13 יאָר און מיידלעך פון 12 יאָר).
אַן אויסנאַם איז די מצוה פון הקהל, וואָס פאַרפליכטעט אַלעמען — מענער, פרויען און קינדער, אויך גאָר קליינע קינדער, אַן אויסנאַם.
עס איז פאַראַן אַן ענלעכקייט צווישן דער מצוה פון הקהל און דעם ענין פון פורים (וואָס מיר וועלן פייערן דעם חודש), אין דעם וואָס אויך די געשעענישן פון פורים האָבן אָנגערירט אַלע אידן גלייך — מענער, פרויען און קינדער (כל היהודים מנער ועד זקן טף ונשים ביום אחד). דאָס איז געווען דאָס ערשטע מאָל אין דער אידישער געשיכטע, ווען דאָס גאַנצע פאָלק איז געשטאַנען אין געפאַר פון טאָטאַלער פאַרניכטונג ח"ו.
און וויבאַלד אַז די גזירה פון המן הרשע האָט אַרומגענומען דעם גאַנצן אידישן פאָלק, במילא האָט אויך די רעטונג געקענט קומען בלויז דורך מיטלען וועלכע האָבן אויך אַרומגענומען דעם גאַנצן אידישן פאָלק. דערפאַר איז געווען אסתר'ס פאָדערונג — לך כנוס את כל היהודים, צו384פאַרזאַמלען אַלע אידן צו פאַסטן און תשובה טאָן. אונזערע חכמים ז"ל דערציילן, אַז אויך די קליינע קינדער, תינוקות של בית רבן, זיינען אַריינגעצויגן געוואָרן אין דעם תענית, ביז צו אַ תנועה פון מסירת־נפש ממש. נאָך מער, ספּעציעל אין זכות פון די קליינע קינדער, וועמען מרדכי הצדיק האָט פאַרזאַמלט און געלערנט תורה מיט זיי, און וועלכע האָבן אויסגערופן, אַז זיי שטייען מיט מרדכי'ן אויף לעבן און ח"ו פאַרקערט — איז די גזירה בטל געוואָרן און דער נס פון פורים איז געשען.
אין אונזער צייט, און אין די פרייע מדינות, שטייען אידן ניט ח"ו אין אַ געפאַר פון גזירת־המן, אָבער די געפאַר איז ניט ווייניקער ערנסט אויב זי איז אין דער פאָרם פון אַסימילאַציע. דאָרט וואו דער לעבן איז אויסגעליידיקט ר"ל פון אידישן אינהאַלט, וואו די קינדער ווערן באַרויבט פון זייער רעכט אויף אַ תורה־טרייען חינוך, זיינען די קינדער די ערשטע און אומשולדיגע קרבנות, און אַז מען פאַרלירט ח"ו די קינדער פאַרלירט מען דאָך אַלץ.
דעריבער איז תורה־חינוך אַ לעבנס־פראַגע היינט־צו־טאָג ניט ווייניגער ווי אין דער צייט פון מרדכי און אסתר. און אַזוי ווי י־יאָר איז אַ יאָר פון הקהל, איז די דערמאָנונג אַ דאָפּעלטע, וואָרום ביידע — די מצוה פון הקהל, און די געשעענישן פון פורים — אונטערשטרייכן די לעבנס־וויכטיקייט פון חינוך־על־טהרת־הקודש, ספּעציעל פון דער פריסטער יוגנד אָן. און דאָס איז די אמת'ע באַוואָרעניש קעגן אַלע פאַרשידענע גזירות ח"ו, אַז עס זאָל לכתחילה ניט קומען צו אַ געפאַר און מען זאָל ניט דאַרפן אָנקומען צו נסים . . .
. . חנוכת בנין החדש של מרכז ליובאוויטש והמשך טקס החגיגה הנערכים בשבוע של ימי הפורים הבע"ל, בודאי שיהיו חדורים אצילות רוח והתעוררות של ימי סגולה אלה.
נקודת פרשת ימי הפורים היא, אשר כל עם בני ישראל, וכלשון הכתוב מנער ועד זקן טף ונשים, היו בסכנת הגזירה, עד שבא מרדכי היהודי ואסף כ"ב אלף ילדי ישראל והלהיב את לבבם בדברים ובחינוך עד שהיו מוכנים385למסור נפשם על יהדותם, ואז בטלה הגזירה, כמסופר בדברי רבותינו חכמינו זכרונם לברכה.
ידוע פתגם מורנו הבעל שם טוב, מייסד תורת החסידות הכללית, אשר רבנו הזקן בעל התניא והשלחן־ערוך ואבי שיטת חב"ד־ליובאוויטש הי' תלמיד תלמידו, שביאר בדרך רמז דבר המשנה (מגילה יז, א); הקורא את המגילה למפרע — פירוש; שסובר שאז הי' הנס ולא עתה — לא יצא.
וההוראה שבזה היא, שכל עניני פרשת ימי הפורים בתקפם עתה כמו בתקפם אז. ואף שאין עתה סכנת גזירה כהאמורה ח"ו, ואדרבה הצליח השם יתברך ויהודים יכולים לחיות במנוחה ואפילו בהרחבה, אין זה משנה סוד קיום עם בני ישראל — הוא חינוך הכשר של בני ובנות ישראל עד כדי מסירת נפש בעד היהדות.
והרי זהו תפקידו היסודי של מרכז ליובאוויטש . . לאסוף ילדי ישראל — ילדים כפשוטם, ו"ילדים" בדיעה את ה' ותורתו ומצותיו — כדי לגלות בהם פנימיות נפשם ומהותם ועצמותם שיכירו במוחש שהם — כלשון הכתוב „בנים אתם לה' אלקיכם", וימשיכו את שרשרת הזהב של מסורת אבותיהם, עד כדי מסירת נפש בעד חיי יהדות התורה והמצות.
שמסירת נפש זו כוללת כמובן גם מסירת נפש בעד הזולת, לבוא לעזרתו בצרכיו הרוחניים והגשמיים גם יחד.
וכמו שנבלטו קוים אלו בדמותו של כ"ק מו"ח אדמו"ר, נשיא חב"דליובאוויטש של דורנו, כידוע מדברי ימי חייו (ולדוגמא; כשהי' עדיין בן אחת עשרה נאסר והוטל לבית האסורים על שבא לעזרת יהודי מן השוק שהתעולל בו גוי) . . .
. . . שטייענדיג אונטערן איינדרוק פון די טעג פון פורים, וועלן די אַנטיילנעמער זיכער געדענקען דעם ספּעציעלן אָנטייל וואָס אַ אידישע פרוי — אסתר — האָט געהאַט אין דעם נס פון פורים. דאָס ווערט אויך אונטערשטראָכן דערמיט וואָס די מגילה ווערט אָנגערופן מגילת אסתר, און אויך דער תענית פאַר פורים ווערט אָנגערופן תענית אסתר.
386אָפּשטעלענדיג זיך אויף דעם ענין פון תענית אסתר, איז פון ספּעציעלער באַדייטונג דאָס וואָס דער תענית וואָס מרדכי האָט גוזר געווען אויף אסתר'ס ווענדונג איז געווען אַנדערש פון אַלע אַנדערע תעניתים. אַנדערע תעניתים זיינען חל אויף מענער און פרויען וועלכע זיינען מחוייב אין מצוות, אָבער דער תענית אסתר האָט אַריינגענומען אויך קינדער, און ניט נאָר קינדער וועלכע האָבן דערגרייכט דעם עלטער פון חינוך צו פאַסטן און וואָס פאַר זיי איז גענוג צו פאַסטן עטלעכע שעה, נאָר אויך קליינע קינדער, און אויך זיי האָבן געפאַסט דריי טעג און דריי נעכט צוגלייך מיט דערוואַקסענע (מדרש רבה אסתר, ט, ד).
דאָס ווייזט, אַז עס זיינען פאַראַן צייטן און זאַכן וואָס פאָדערן, אַז מ'זאָל זיך פאַרלעגן אפילו אויף גאָר קליינע קינדער און מיט דער גאַנצער שטאַרקייט און אין דער פולסטער מאָס.
און אויב איינער וועט טראַכטן, ווי פּאַסט עס פאַר אים צו פאַרנעמען זיך מיט גאָר קליינע קינדער און זייערע ענינים, דערציילן אונז אונזערע חכמים זכרונם לברכה, אַז מרדכי, וועלכער איז געווען איינער פון די העכסטע קעניגלעכע באַאַמטע, פון די ערשטע אין קעניגלעכן פּאַלאַץ, און, צום אַלעם ערשטן — איינער פון די ראשי הסנהדרין, האָט זיך פּערזענליך פאַרנומען מיט די קליינע קינדער, און זיי זיינען אויך געווען די פאַסטער וועלכע זיינען געגאַנגען אויף מסירות נפש, און דורך זיי איז געקומען די ג־טלעכע ישועה פאַר דעם גאַנצן אידישן פאָלק . . .387ב"ה, ז' אדר, שנת כ"י תש"א את ראש בני ישראל.
. . . די נסים פון פורים, פאַר וועלכע מיר דאַנקען דעם אויבערשטן אין דער תפלה פון „ועל הנסים", זיינען געקומען אַלס פועל־יוצא דערפון וואָס די אידן זיינען בייגעשטאַנען דעם גרויסן נסיון ניט צו זוכן אַ „לייכטען" אויסוועג קעגן די גזירה פון המן הרשע דורך אויפגעבן אידישקייט ח"ו. וואָרום די גזירה פון המן הרשע איז געווען געווענדעט קעגן אידן אַלס אידן, און ס'איז געווען „לייכט" אויסצומיידן די גזירה דורך אַראָפּוואַרפן ח"ו פון זיך דעם עול תורה ומצוות. אפילו ניט מער ווי אויסערלעך. פונדעסטוועגן האָבן זיך די אידן ניט נאָר געהאַלטן פעסט באַ תורה־אידישקייט מיט גרויס מסירת נפש במשך פון דעם גאַנצן יאָר וואָס די גזירה איז געהאָנגען איבער זיי, נאָר האָבן פאַרשטאַרקט זייער צוגעבונדנקייט צו תורה און מצוות מיט אַ טיפן געפיל פון תשובה וואָס האָט דורכגעדרונגען אַלע אידן. אין יענע קריטישע טעג איז ספּעציעל אונטערגעשטראָכן געוואָרן די וויכטיקייט פון חינוך הכשר, ווי אונזערע חכמים זכרונם לברכה דערציילן, אַז מרדכי היהודי האָט פאַרזאַמלט אידישע קינדער און זיי געשטאַרקט אין לימוד התורה וקיום המצוות, ביז מסירת־נפש ממש. און דאָס האָט געבראַכט דעם נסים'דיגען „ונהפוך הוא" — די פולשטענדיגע איבערקערעניש פון טרויער צו שמחה און, ווי די מגלה דערציילט, ליהודים הייתה אורה ושמחה וששון ויקר.
ווי אַלע אָנווייזונגען אין תורה (מלשון הוראה), וואָס קומען פון תורה הנצחית, זיינען גילטיג אין אַלע צייטן און ערטער, לערנען אונז די געשעענישן פון פורים, ווי אַזוי אידן קענען זיך באַפרייען פון די המן'ס אין אַלע דורות, אַריינגערעכנט אונזער צייט; דאָס איז — צו פאַרשטאַרקן דעם צוזאַמענבונד פון אידן מיט דער תורה הנצחית, דורך קיום התורה והמצוות אין טאָגטעגלעכן לעבן, און בפרט צו פאַרשטאַרקן דעם תורה־חינוך פון אידישע קינדער וואָס זאָל זיי דורכנעמען ביז צו דער העכסטער מדריגה פון איבערגעבענהייט צו אמת'ע אידישקייט תורה ומצות — דורכגענומען מיט חסידישע וואַרימקייט און באַגייסטערונג . . .
ב"ה, ערש"ק מברכים חודש ניסן, ה'תשל"ב
. אין די דאָזיגע טעג וועלכע פאַרבינדן די חדשים אדר און ניסן, שטייען מיר אונטערן איינדרוק פון דער געמיינזאַמער נקודה פון ביידע חדשים — דער ענין פון גאולה, די גאולה פון פורים און די גאולה פון פסח.
388איינער פון די הויפּט שטריכן, וועלכע כאַראַקטעריזירן ביידע גאולות, איז די ראָלע פון חינוך פון אידישע קינדער.
די גאולה פון פורים איז — ווי אונזערע חכמים זכרונם לברכה דערציילן — געווען פאַרבונדן דערמיט וואָס מרדכי האָט פאַרזאַמלט אידישע קינדער און האָט מיט זיי געלערנט תורה, און אין אַן אופן וואָס האָט דערוועקט אין זיי די גרעסטע מסירת־נפש פאַר תורה און מצוות.
אויך די גאולה פון פסח איז געווען פאַרבונדן מיט אידישע קינדער, קעגן וועמען פרעה האָט ספּעציעל געצילט מיט זיין גזירה „כל הבן הילוד היאורה תשליכוהו". אָבער אַ דאַנק דער מסירת־נפש פון אידישע מאַמעס, איז אויפגעשטעלט געוואָרן אַ נייער דור קינדער, וועלכע זיינען געווען די ערשטע צו דערקענען דעם אויבערשטן, אויסרופנדיג זה א־לי — „דער איז מיין ג־ט"
אויב אין יענע צייטן, ווען דער חינוך פון אידישע קינדער איז געווען פאַרבונדן מיט די גרעסטע געפאַרן, האָבן אידישע פירער און עלטערן זיך מוסר־נפש געווען פאַר תורה־טרייען חינוך, וויסנדיג אַז דאָס עקזיסטענץ פון אידישן פאָלק איז אָפּהענגיג דערפון — על אחת כמה וכמה ווען מיר לעבן אין אומשטענדן וואָס פאָדערן ניט פון אַ אידן איינצושטעלן ח"ו זיין לעבן אויף דעם, נאָר בלויז אַ פעסטן ווילן און אַ גרייטקייט אָפּגעבן פאַר דעם אַ טייל פון זיין צייט, מי און געלט. ווי גערן און גליקלעך אַ איד דאַרף זיך פילן וואָס ער קען מיט אַ פאַרהעלטניסמעסיג ביסעלע — אויפטאָן אַזוי פיל!
און אַן עיקר איז, אַז דער חינוך זאָל זיין אין דעם גייסט פון פורים און פסח — אַ תורה־טרייער חינוך אין דער מאַקסימאַלסטער מאָס, אַזוי אַז דער יונגער דור זאָל מיט דער טיפסטער איבערצייגונג קענען זאָגן; זה א־ל וזאת התורה, און אלה החוקים והמשפטים, און באַאיינפלוסן און באַגייסטערן אויך די וועלכע זיינען נאָך ניט אין דעם צושטאַנד . . .
אין די קומנעדיגע טעג וועלכע פאַרבינדן פורים מיט פסח, דאַרף זיך יעדע אידישע פרוי און טאָכטער אַריינטראַכטן אין דעם וויכטיגען חלק וואָס די אידישע פרוי האָט געהאַט אין די דאָזיגע ימים טובים, און וואָס מען דאַרף זיך דערפון אָפּלערנען.
389דער יום־טוב פורים, ווי אויך דער יום־טוב פסח, זיינען מחייב די אידישע פרוי אָפּצוהיטן די ספּעציעלע מצוות וועלכע זיינען פאַרבונדן מיט די דאָזיגע ימים־טובים (ווי מגילה, הגדה וכו'), דערפאַר ווייל די אידישע פרוי האָט געהאַט אַ ספּעציעלן פאַרדינסט און חלק אין די נסים וועלכע האָבן פּאַסירט בימים ההם בזמן הזה.
די מגילה (מגילת אסתר) דערציילט אונז דייטלעך ווי אַזוי אסתר האָט געהאָלפן ברענגען דעם גרויסן נס פאַר כלל ישראל, און אויף איר נאָמען ווערט אָנגערופן דער תענית פאַר פורים און די מגילה.
וועגן די גרויסע פאַרדינסטן פון די אידישע פרויען אין צוזאַמענהאַנג מיט פסח, זמן חירותנו, ווערט דערציילט אויספירלעך אין מדרש. אין יענע שווערע צייטן פון גלות מצרים זיינען די אידישע פרויען געווען די וועלכע האָבן אויפגעהאַלטן דעם מוט און בטחון פון די מענער און האָבן אויפגעהאָדעוועט דורות פון טרייע אידן, וועלכע האָבן זוכה געווען צו באַקומען די תורה אויפן באַרג סיני און די אייביקע נחלה, ארצנו הקדושה תבנה ותכונן על ידי משיח צדקנו במהרה בימינו.
דער אופן ווי אַזוי די אידישע פרויען און טעכטער האָבן בייגעטראָגען צו די גרויסע נסים פון די דערמאָנטע ימים־טובים איז ניט געווען דער זעלבער
אין פאַל פון פסח — איז די השפעה און ווירקונג פון די פרויען געווען אָנגעווענדעט הויפּטזעכלעך אויף דעם היים, כל כבודה בת מלך פנימה, דורך צניעות און משפחה לעבן.
אין פאַל פון פורים — האָט זיך געפאָדערט אַז די אידישע פרוי זאָל לויט דער דרישה און גענויע אָנווייזונגען פון גדולי התורה והיראה אויסניצען אין פולער מאָס איר מצב און השפעה אינגאַנצען לטובת איר פאָלק, און זי האָט עס געטאָן מיט מסירות נפש בפועל, איינשטעלנדיק איר לעבן לטובת דעם קיום פון אונזער פאָלק.
די צוויי ימים־טובים — פורים און פסח — זיינען אייביקע צוויי עדות, אַז די אידישע פרוי, סיי אין דערהיים, סיי אין דרויסן ווען די אומשטענדן פאָדערן עס, איז איבערגעגעבן מיט לייב און לעבן פאַר תורה און מצוות, טהרת המשפחה, און חינוך הכשר פון די קינדער — די סאַמע יסודות פון דעם קיום און גאולה פון אונזער פאָלק.
אידישע פרויען און טעכטער! טוט נאָך דעם ביישפּיל פון די נשים צדקניות פון אַלע דורות, וואָרום אויף אייך און אין אייערע הענט ליגט, אין אַ גרויסער מאָס, דער גורל פון אונזער פאָלק.
390און אַז מ'גיט זיך אָפּ מיט אַן אמת צו דערפילן די ג־טלעכע פליכטן, העלפט דער אויבערשטער, ווי ער האָט געהאַלפן אסתר'ן, און אַלע שוועריקייטן פאַרשווינדן און ער שיקט זיינע ג־טלעכע ברכות בבני חיי ומזוני רויחי, ובכל טוב גשמי ורוחני.
תשא
. . . בנסוע המשכן מי מהלויים נשא הכיור וכנו?
מענה; לא נזכר שהיו לכיור וכנו בדים, ובלי בדים א"א לשאת אותם בכתף, כי אם בעגלה — וכן כתב בספר חזקוני (שמות ל, יח).
בברייתא דמלאכת המשכן פי"ג כתוב: משפחות הגרשוני . . היו ממונים על כל כלי המשכן [לבד אלו שנשאו בני קהת, שזכרם בברייתא לפ"ז] . . בני מררי . . היו ממונים על הקרסים וכו'. מזה משמע אשר בני גרשון נשאו הכיור וכנו.
מפני מה לא הודיע בפירוש בכתוב מי נשא אותם?
מענה; מפני כי כלים אלו לא הי' תכליתם בשביל עצמם, כי אם בשביל להכשיר את הכהנים לעבודה. [כמו שמטעם זה לא בא ציווי הקב"ה לעשות אותם בעת שציווה לעשות את שאר הכלים. ראה שם בחזקוני].
. . . במענה על ההערה במש"כ בד"ה כל המרחם סד"ה (נדפס בקונטרס יט"כ, תש"ט) דמדת ורב חסד ענינה שהחסד רבה על הדין ולכן מעביר העונות, אבל עצם העון לא נמחק.