Ki Sisa 3

א. אינעם פּסוק^א „ויחל משה את פּני ה' אלקיו ויאמר למה ה' יחרה אפּך בעמך וגו'", איז רש"י מפרש די ווערטער „למה ה' וגו'": „כלום מתקנא אלא חכם בחכם גבור בגבור".

בפּשטות איז דאָ רש"י אויסן צו באַוואָרענען בפּירושו — ווי מפרשים^ב זיינען מבאר: וויבאַלד אַז אידן זיינען באַגאַנגען אַזאַ האַרבן חטא — ע"ז (חטא העגל), איז דאָך מובן פאַרוואָס ס'איז געווען דער חרון אף — איז וואָס פרעגט משה רבינו „למה ה' יחרה אפּך בעמך"?

און צוליב דער תמי', זאָגן אַנדערע מפרשי התורה^ג, אַז דער מיין פון „למה" דאָ איז (ניט „פאַרוואָס", נאָר) „לא"; ד. ה. משה האָט געבעטן באַ דעם אויבערשטן „אל יחרה אפּך בעמך". רש"י אָבער, וואָס איז מפרש פּשש"מ, טייטשט אויך דאָ דעם וואָרט „למה" כפּשוטו: פאַרוואָס; דעריבער איז רש"י מפרש אַז דער טעם הטענה „למה ה' יחרה אפּך" איז ווייל „כלום מתקנא אלא חכם בחכם גבור בגבור".

מען דאַרף אָבער פאַרשטיין: רש"י האָט דאָך מסביר געווען אין פּ' יתרו^ד, אַז דער טעם וואָס דער אויבערשטער האָט געזאָגט „אנכי ה' אלקיך" — „לשון יחיד" — איז כדי „ליתן פּתחון פּה למשה ללמד סניגורי' במעשה העגל וזהו שאמר למה ה' יחרה אפּך בעמך לא להם צוית לא יהי' לכם אלקים אחרים אלא לי לבדי" — היינט פאַרוואָס זוכט רש"י דאָ אַן אַנדער הסברה אויף משה רבינו'ס טענה „למה ה' יחרה אפּך בעמך"?

מען קען ניט זאָגן, אַז רש"י מיינט צו מפרש זיין דעם פּסוק לויט ביידע הסברות^ה און ער ברענגט דאָ ניט די הסברה פון פּ' יתרו דערפאַר ווייל ער האָט עס שוין געזאָגט פריער — וואָרום עס איז ניט מסתבר אַז רש"י זאָל דאָ בפּרשתנו ביים מקור הענין אינגאַנצן ניט דערמאָנען דעם פּירוש (אפילו בקיצור בלשון „ד"א" וכיו"ב) און זיך פאַרלאָזן אויף דעם וואָס ער האָט עס מפרש געווען בדרך אגב ושלא במקומו אין פ' יתרו. ובפרט אַז יענע הסברה איז אַ שטאַרקערע — זי איז שולל אינגאַנצן אַ טענה צו אידן — ניט נאָר חרון אף וואָס קומט פון מתקנא.

מוז מען זאָגן אַז די צוויי פּירושים פון רש"י זיינען מבאר צוויי באַזונדערע ענינים, כדלקמן.

ב. אויך דאַרף מען פאַרשטיין:

פון פּשטות לשון רש"י „כלום מתקנא אלא חכם בחכם גבור בגבור" איז מובן, אַז דער ענין פון „מתקנא", איז בשייכות403צו דער ע"ז גופא — און אַזאַ טענה כלפּי דעם אויבערשטן איז דאָך היפּך הכבוד.

נאָכמער: די טענה „כלום מתקנא וכו'" איז די קשיא וואָס אגריפס (אַ גוי^ו) האָט געפרעגט ביי ר' גמליאל'ן^ז (אויף דעם וואָס דער אויבערשטער ווערט אָנגערופן „א־ל קנא"^ח) און ר"ג האָט דערויף געענטפערט (מיט אַ משל) אַז דער „מתקנא" איז ניט אין דער ע"ז, נאָר אין די עובדי ע"ז^ט.

ג. אויך איז ניט מובן, פאַרוואָס זאָגט רש"י די צוויי ענינים: „(כלום מתקנא אלא) חכם בחכם גבור בגבור"^יא?

מ'קען ניט זאָגן אַז דאָס איז דערפאַר וואָס אַזוי איז דער לשון אין פּסוק^יב („אל יתהלל חכם בחכמתו גו' הגבור בגבורתו") און אַזוי אויך אין דעם סיפּור הנ"ל — ווייל:

(א) אין פּסוק, און אין דעם סיפּור הנ"ל, איז דאָ אויך אַ דריטער ענין „עשיר בעשרו^יג (בעשיר)", און רש"י איז דאָס משמיט.

404(ב) כידוע באַנוצט רש"י אַ כפל (ואריכות — בכלל) דווקא ווען זיי ביידע (אָדער — די אריכות) זיינען נוגע צום פּירוש פון פּשוטן של כתובים — און ניט דערפאַר ווייל אַזוי איז דער לשון אין פּסוק און מאמרי רז"ל.

דאַרף מען פאַרשטיין: וואָס זיינען דאָ די צוויי ענינים נוגע אין פּשוטו של מקרא?

ד. דער ביאור בזה:

דער הכרח פון רש"י אויף זיין פּירוש „כלום מתקנא וכו'" איז פון דעם וואָס אויף די ווערטער „למה ה' וגו'" (אָדער, ווי אין אַנדערע דפוסים, „למה ה' יחרה אפּך"^יד) וואָס ער איז מעתיק איז ניט גלאַטיק: נאָכדעם אַז דער אויבערשטער האָט געזאָגט צו משה „ועתה הניחה לי ויחר אפּי בהם ואכלם גו'", האָט דאָך משה געדאַרפט צום אַלעם ערשטן באַוואָרענען דעם „ואכלם" און טענה'ן „למה ה' תכלה את עמך" (וכיו"ב) און ערשט דערנאָך „למה ה' יחרה אפּך", ובפּועל — האָט ער פריער געטענה'ט „למה ה' יחרה" און דערנאָך — געגען „לכלותם"?

ה. עפּ"ז איז מובן פאַרוואָס רש"י ברענגט דאָ ניט דעם פּירוש וואָס ער זאָגט אין פּ' יתרו „ליתן פּתחון פּה למשה . . וזהו שאמר למה ה' יחרה אפך בעמך לא להם צוית כו'":

דאָרטן איז רש"י מפרש די הדגשה פון משה'ס טענה (לויטן פּירוש וואָס איז נוגע דאָרט על אתר פון ציווי), אַז ס'איז דאָ אַ „פּתחון פּה" אפילו פאַר די עובדי העגל עצמם, אַז אויך זיי זיינען ניט מחוייב כלל קיין עונש צוליבן ציווי „לא יהי' לך אלקים אחרים גו'". אָבער לערנענדיק פּשוטו של מקרא דאָ — בסיפּור כל המאורע, איז מוכח פון דעם לשון „למה ה' יחרה אפּך גו'", אַז די טענה איז ניט אויפן עצם עונש פון די עובדי העגל, נאָר אויפן ענין פון „יחרה406אפּך" בשייכות צו דער ע"ז אַליין^כז, וכנ"ל בארוכה.

ו. עפּ"ז איז אויך מובן וואָס רש"י זאָגט דאָ די צוויי ענינים „חכם בחכם גבור בגבור": אין דעם אויבערשטנ'ס דיבור צו משה „לך רד כי שחת עמך גו'" האָט ער געזאָגט „סרו מהר מן הדרך אשר צויתם עשו להם עגל מסכה וישתחוו לו ויזבחו לו ויאמרו אלה אלקיך ישראל אשר העלוך מארץ מצרים" — וואָס הגם אַז די אידן^כח האָבן דאָס טאַקע געזאָגט, אָבער צוליב וואָס בריינגט עס דער פּסוק — וואָס איז נוגע צום גודל החטא פון „עשו להם עגל מסכה וישתחוו לו ויזבחו לו" אַז זיי האָבן דערביי געזאָגט „אלה אלקיך ישראל אשר העלוך מארץ מצרים"? און עד"ז געפינט מען אויך אין משה'ס טענה צום אויבערשטן „למה ה' יחרה אפּך בעמך" אַז ער פירט אויס „אשר הוצאת מארץ מצרים בכח גדול וביד חזקה".

נאָר פון דעם גופא איז אַ הוכחה, אַז דער חרון אף (דער ענין פון „מתקנא") האָט געהאַט אַ שייכות (אויך) מיט דעם וואָס זיי האָבן געזאָגט „אלה אלקיך ישראל אשר העלוך מארץ מצרים", און אַז אויף דעם איז געווען טענת משה „כלום מתקנא" אין ביידע פּרטים פון „חכם" און „גבור".

והביאור: אויף צו אַרויספירן די אידן פון מצרים און פירן זיי אין מדבר האָבן זיך געפאָדערט צוויי זאַכן — „חכמה" און „גבורה", אָבער ניט(אָ קיין הכרח פון) עשירות ווי ס'איז מובן, אַז די פּרטים פון יצי"מ וכו' מיט די נסים ונפלאות זיינען געווען פאַרבונדן מיט גרויס חכמה (ווי זיי דורכפירן)^כט און גבורה (ביים דורכפירן לפּועל).

ועוד: דאָס וואָס עובדי העגל האָבן געוואָלט הילף וכו' איז ניט בנוגע עשירות ווייל ווי רש"י האָט שוין מודיע געווען האָבן זיי שוין געהאַט אַן עשירות מופלגה פון ביזת מצרים און נאָכמער פון ביזת הים^ל.

און דאָס האָט משה רבינו געזאָגט: „למה ה' יחרה אפּך", דער „מתקנא" אין דעם עגל האָט דאָך קיין אָרט ניט, וואָרום „כלום מתקנא אלא חכם בחכם גבור בגבור" — דער אמת איז דאָך אַז דער אויבערשטער האָט זיי אַרויסגענומען פון „מצרים בכח גדול וביד חזקה", און ניט דער עגל ח"ו, די ע"ז האָט דאָך ניט קיין חכמה אָדער גבורה, טאָ ווי איז שייך צו „מתקנא" זיין אין דער ע"ז!

ז. מ"יינה של תורה" בפרש"י:

לכאורה דאַרף מען נאָך אַלץ פאַרשטיין: כאָטש אַז בנוגע דער ע"ז האָט קיין אָרט ניט צו זיך „מתקנא" זיין, וואָרום „כלום מתקנא אלא חכם בחכם גבור בגבור", אָבער מצד די וואָס האָבן געדינט דעם עגל און געזאָגט „אלה אלקיך ישראל אשר העלוך מארץ מצרים", איז דאָך לכאורה דאָ אַן אָרט407ח"ו פאַרן ענין פון „מתקנא" — „אקנא" — אין די עובדי העגל, וויבאַלד אַז זיי האָבן דאָך געמיינט אַז דער עגל איז אַ „חכם" און אַ „גבור".