Made by a machine and not yet checked by a person - the segments nobody has checked are marked.
286בהר
א.ביי דער מצוה פון שביתת הארץ אין שביעית, זאָגט דער רמב"םא: „מ"ע לשבות מעבודת הארץ ועבודת האילן בשנה שביעית שנאמרב ושבתה הארץ שבת לה' ונאמרג בחריש ובקציר תשבות" — איז ידוע אין דעם די חקירהד: צי די מצוה איז אַז די ערד זאָל שובת זיין, ווי ס'איז משמע פון לשון הכתובים בפרשתנו „ושבתה הארץ שבת לה' . . שבת שבתון יהי' לארץ . . שנת שבתון יהי' לארץ"ה, און ווי דער רמב"ם זאָגט (אין אַן אַנדער אָרטו) אַז די מצוה איז „שתשבות הארץ בשביעית ממלאכתה"ז; אָדער די מצוה איז אַז דער מענטש דאַרף רוען מעבודת הארץ, ווי דער לשון הכתוב „בחריש ובקציר תשבות", און ווי דער לשון הרמב"ם הנ"לח „לשבות מעבודת הארץ ועבודת האילן"ט.
[בנוגע צו די לאווין וואָס זיינען דאָ אין דעם: שדך לא תזרע וכרמך לא תזמור"י, איז פּשוט אַז דער איסור ל"ת איז נאָר אויפן גברא „שלא יעבוד עבודת הארץ בשנה זו כו'"יא].
פון די נפק"מ בזה: אויב די מצוה איז אַז די קרקע פונעם אידן דאַרף האָבן שביתה, איז דעמאָלט קיין חילוק ניט ווער עס איז שולל די שביתה און טוט די אַרבעט אין זיין קרקע, אפילו אויב דאָס טוט אַ גוייב, איז דער בעל הקרקע עובר287אויף דער עשה; אויב אָבער דאָס איז אַ חובת גברא איז בשעת אַ גוי באַאַרבעט די פעלד איז ער ניט עובר.
ב. עד"ז איז דאָ די חקירה און אַ פּלוגתא ביי נאָך אַ מ"ע אין שביעית — „והשביעית תשמטנה ונטשתה"יג, צי די מצוה פון שמיטת הפּירות איז אַז דאָס וואָס די ערד גיט אַרויס בשביעית דאַרף דער בעה"ב משמיט [מפקיר] זיין *יג, ווי דער לשון הרמב"ם (אין ספר המצותיד) „שצונו להפקיר כל מה שתצמח" און (אין ספר הידטו) „להשמיט כל מה שתוציא הארץ בשביעית"; אָדער די שמיטה איז אין אַן אופן פון „אפקעתא דמלכא"טז — די תורה האָט מפקיר געוועןיז די פּירותיח שביעית און דער בעה"ב טוט גאָרניט אויף אין דעםיט.
וואָס דער חילוק בפּשטות איז אין פאַלכ ווען ער איז זיי בפירוש ניט מפקיר (גודר שדהו ונועל כרמו)כא: אויב ס'איז אַ חובת גברא אויפן בעה"ב צו מפקיר זייןכב איז (כאָטש ער איז עובר אויף דער מ"ע, פונדעסטוועגן) טאָר עס אַ צווייטער ניט נעמען, און אויב ער נעמט איז ער עובר אויף איסור גזילה. אויב אָבער דאָס איז אפקעתא דמלכא, קען מען נעמען און זוכה זיין די פּירות אפילו בע"כ פון די בעלים.
נאָך אַ נפק"מ פּשוטה זאָגט מען אין דעם: וויבאַלד אַז שביעית איז פּטור פון מעשר מצד דעם וואָס די פּירות זיינען הפקר — איז אויב דער חיוב איז אַז דער מענטש זאָל זיי מפקיר זיין, דעמאָלט דאַרף אויסקומען אַז די פּירות שביעית וואָס ער איז זיי ניט מפקיר (גודר שדהו כו') זיינען חייב במעשרות; אויב אָבער זיי זיינען הפקר מצד „אפקעתא דמלכא" איז מובן, אַז זיין ניט מפקיר זיין ענדערט גאָרניט און די פּירות זיינען פּטור פון מעשרות.
ג. מען קען אָבער זאָגן, אַז אויך ווען איינער איז בפירוש ניט מפקיר די פּירות פון שביעית זיינען זיי פּטור פון מעשרות אפילו לויט די סברא אַז ס'איז אַ חובת גבראכג, וואָרום י"ל אַז דאָס288וואָס פּירות שביעית זיינען פּטור פון מעשרות מטעם הפקר, איז דאָס ניט דערפאַר ווייל זיי זיינען הפקר בפּועל, נאָר מצד דעם חיוב זיי צו מפקיר זיין.
און די הסברה אין דעם: ע"ד ווי אין די פריערדיקע זעקס יאָר איז דאָ אַ חילוק אינעם חיוב פון די מעשרות — אַז שנה ראשונה שני' רביעית וחמישית איז מען מפריש מעשר שני און שלישית וששית איז מען (אַנשטאָט מעשר שני) מפריש מעשר עני, וואָס בפּשטות י"ל דעם טעם בכדי מ'זאָל ניט דאַרפן געבן אין איין יאָר אַלע מעשרותכד, פונדעסטוועגן לא אשתמיט בשום מקום צו זאָגן אַז אויב ער האָט ניט געגעבן, לדוגמא, מע"ש דעם ערשטן יאָר, זאָל ער געבן מעשר עני — והטעם ווייל די תבואה פון דעם יאָר האָט ניט קיין חיוב פון מעשר עני.
עד"ז בנוגע די תבואה און פּירות פון שנת השביעית, אַז וויבאַלד די תורה האָט מחייב געווען אַז מ'זאָל מפקיר זיין די תבואה ופּירות פון דעם יאָר, איז במילא ניטאָ דעם יאָר קיין חיוב מעשרותכה, אפילו ווען מ'האָט בפּועל ניט מפקיר געוועןכו.
ד. לכאורה קען מען בריינגען אַ ראי', אַז דער הפקר פון שביעית איז אפקעתא דמלכא, פוןכז לשון המדרשכח289אויפן פּסוק29) „גבורי כח עושי דברו לשמוע בקול דברו" — „אלו שומרי שביעית, ולמה נקרא שמם גבורי כח רואה ששדהו מופקרת ואילנותיו מופקרים והסייגים מופרצים ורואה פּירותיו נאכלים וכובש את יצרו ואינו מדבר" וואָס פון לשון „רואה ששדהו מופקרת ואילנותיו מופקרים" איז משמע אַז זי ווערט הפקר פון זיך אַליין — היינו מצד אפקעתא דמלכא, ניט דורך דעם וואָס ער האָט דאָס מפקיר געווען.
מ'קען אָבער דוחק זיין, אַז דער מדרש איז מתאר דעם מצב פון דער שדה ואילן ווי זיי זיינען בפּועל — „שדהו מופקרת ואילנותיו מופקרים כו'", ניט ריידנדיק וועגן דער סיבה דערפון; אָבער אויך דער מדרש האַלט, אַז זיי זיינען געוואָרן הפקר נאָר דורך דעם וואָס דער מענטש האָט זיי מפקיר געווען30). און דער חידוש בשעת „רואה" — כאָטש ער אַליין האָט עס מפקיר געווען — איז ווייל ער זעט ווי עס זעט אויס בפּועל, ע"ד אינו דומה ראי' לשמיעה.
ה. וי"ל אַ מקור והוכחה צו דער דיעה וסברא, אַז שמיטת קרקעות איז
29) תהלים קג, כ.
30) גם צע"ק את"ל דהוי אפקעתא דמלכא ואינו שייך לפעולת האדם כלל — מדוע נקרא „שומרי שביעית" עי"ז ש"כובש את יצרו ואינו מדבר", ובויק"ר שם „בנוהג שבעולם אדם עושה מצוה ליום א' לשבת א' לחודש א' שמא לשאר ימות השנה", דמשמע שהעדר דיבורו בכל ימות השנה הוי מצוה. ניט אפקעתא דמלכא נאָר חובת גברא, פון דעם וואָס מען פאַרגלייכט שמיטת קרקעות צו שמיטת כספיםלא: „וזה דבר השמיטה שמוטלב בשתי שמיטות הכתוב מדבר אחת שמיטת קרקע ואחת שמיטת כספים. בזמן שאתה משמט קרקע כו'"לג [און הגם אַז דאָס איז נאָר דעת רבי און ניט דעת רבנןלד — איז אָבער זייער פּלוגתא נאָר אויף דעם וואָס רבי זאָגט „בזמן שאתה משמט קרקע כו'", אָבער ניט אויף דעם צוגלייכן השמטת קרקע און השמטת כספיםלה].
ביי שמיטת כספים זאָגט די משנה אין מס' שביעיתלו: „המחזיר חוב בשביעית (נאָכן זמן השמיטה)לז יאמר לו משמט אני, אמר לו אעפ"כ, יקבל ממנו שנאמר וזה דבר השמיטה" — אויב שמיטה איז אפקעתא דמלכא און ס'ווערט אויס חוב, איז ניט גלאַט לשון המשנה „המחזיר חוב", „משמט אני", און פי' המפרשים290פון דעם לווה'ס זאָגן „אעפ"כ", אַז ער וויל „לפרוע" דעם חובלח?
נאָכמער: וויבאַלד אַז די תורה זאָגט אַז שביעית איז משמט ומבטל דעם חוב, האָט לכאורה גאָר געדאַרפט זיין אַן איסור פאַר דעם לוה צו טאָן אַ פּעולה הפכית — אומצוקערן די געלט אַלס חוב — און די משנה זאָגט גאָר אַז (ניט נאָר מעג דאָס דער לוה טאָן, נאָר) „רוח חכמים נוחה ממנו" (ווי עס שטייט אין דער צווייטער משנהלט) ?
איז משמע פון דעם אַלעם, אַז שמיטת כספים בשביעית איז ניט אין גדר פון אפקעתא דמלכא — אַז דער חוב ווערט לגמרי נפקע ונתבטל בדרך ממילאמ — נאָר (א) ס'איז אַ חובת גברא אויפן מלוה צו משמט זיין דעם חובמא און (ב) אַז דער גדר החיוב איז ניט צו מפקיע ומבטל זיין דעם חוב לגמרי, נאָר ער לאָזט אָפּ (משמט) דעם חוב: ער מאָנט אים ניט (לא יגוש).
און לויט דעם איז מוסבר וואָס דער רמב"םמד זאָגט: „וצריך המלוה לומר למחזיר משמיט אני וכבר נפטרת ממני, אמר לו אעפ"כ רצוני שתקבל, יקבל ממנו שנאמר לא יגוש והרי לא נגש", ד. ה. אַז דער חיוב ומצוה אויפן מלוה („משמיט אני") איז מוגדר אין דעם וואָס ער איז מקיים דעם „לא יגוש" — ס'איז ניט אַ באַזונדער לאו און איסור אין שמיטת כספיםמה, נאָר (אויך) דער קיום פון חיוב השמטה (אַלס מ"ע); און ווי291דער לשון החינוךמו: „לעזוב החובות" — אָפּלאָזן ד. ה. ניט מאָנען; און ווי ס'איז די משמעות פון לשון הכתובים: „שמוט כל בעל משה ידו אשר ישה ברעהו לא יגוש את רעהו ואת אחיו גו' ואשר יהי' לך את אחיך תשמט ידך"מז.
און וויבאַלד אַז דער „לא יגוש" איז מחייב און מכריח דעם מלוה אָפּצולאַזן און ניט מאָנען דעם חוב, איז מובן, אַז בדרך ממילא פאַלט אָפּ דער שעבוד וחובת גברא פון דעם לוה צו פּורע זיין דעם חוב (ווייל ס'איז הא בהא תליא)מח — ווי דער לשון הרמב"ם: „משמיט אני וכבר נפטרת ממני", אַז דער לוה ווערט נפטר פון זיין שעבוד צום מלוהמט; אָבער דאָס איז נאָר ביטול השעבוד אין דעם יחס (פון גדר גברא) צווישן מלוה און לוה, עס בלייבט אָבער דער שעבוד אויף די נכסי הלוהנ, ווייל דער עצם חוב כשלעצמו איז ניט נפקע געוואָרןנא.
און דערפאַר איז פאַרשטאַנדיק וואָס לדעת רוב הפּוסקים (אויסער די דעה יחידאה פון יראיםנב) איז ניטאָ קיין גדר דמצוה אויפן לוה צוריקצוצאָלן דעם חוב צום מלוה (אויך פאַר דעם ווי דער מלוה האָט געזאָגט „משמיט אני"); און פונדעסטוועגן ווערט ער אָנגערופןנג „מחזיר חובו" — ווייל הגם דער לוה איז פּטור פון צוריקצאָלן די הלוואה, איז נאָך אַלץ דאָ דער חוב, ער איז ניט נפקע292געוואָרןנד; בסגנון אחר: ווען ער האָט געליען — איז אויף אַ טייל פון זיינע נכסים (בסכום דההלואה) — חל מעין בעלות פון מלוה.
ו. עפּ"י הסברה הנ"ל אין דעם ענין פון שמיטת כספים, איז מסתבר אַז עד"ז איז אויך שמיטת קרקעות, וואָרום דער זעלבער גדר פון שמיטה (בשנה השביעית) איז סיי ביי קרקעות און סיי ביי כספים; ובפרט אַז מ'פאַרבינדט זיי צוזאַמען אין „וזה דבר השמיטה" [און ווי דער רמב"ם ברענגט דאָס אַראָפּ אין ספר המצות ביי דער מ"ע פון שמיטת כספים „ולשון התוספתא בשתי שמיטות הכתוב מדבר אחת שמיטת קרקעות ואחת שמיטת כספים"]ס, וואָס „וזה דבר השמיטה" מיינט כפּשוטו, אַז דאָס (וואָס ער איז מפרש ווייטער) איז מצות שמיטה, ד. ה. אַז ס'איז אַ מצוה אויפן גברא צו דבר'ן, מפקיר זיין די פעלדסא.
293דער חילוק איז נאָר, וואָס ביי שמיטת כספים, וויבאַלד אַז די מצוה איז „שמוט כל בעל משה ידו גו' לא יגוש את רעהו" — ער טאָר בלויז ניט מאָנען, בלייבט אַ שעבוד חפצא פונעם חוב, כנ"ל; אָבער ביי שמיטת קרקע, וואָס דאָרט שטייט „והשביעית תשמטנה ונטשתה", ווערן די פּירות און די תבואה הפקר לגמרי.
ז. עפּ"י הנ"ל אין דעם ענין השמטת כספים און דער הסברה פון „המחזיר חוב בשביעית רוח חכמים נוחה ממנו", וועט מען אויך פאַרשטיין דעם המשך המשנה אין סיום מס' שביעית: „הלוה מן הגר שנתגיירו בניו עמו לא יחזיר לבניו ואם החזיר רוח חכמים נוחה ממנו, כל המטלטלין נקנין במשיכה וכל המקיים את דברו רוח חכמים נוחה ממנו" —
די שייכות פון די צוויי ווייטערדיקע פאַלן צו דעם ערשטן פאַל [„המחזיר חוב בשביעית"] איז ניט נאָר אין דעם וואָס אין די אַלע דריי איז „רוח חכמים נוחה ממנו", נאָר אויך אין דעם טעם פאַרוואָס „רוח חכמים נוחה ממנו":
כשם ווי ביי „המחזיר חוב בשביעית" איז ניטאָ קיין חיוב ושעבוד גברא צו באַצאָלן דעם חוב, נאָר בלויז אַ שעבוד חפצא און מהאי טעמא איז דער פּרעון החוב נאָר אַן ענין פון „רוח חכמים וכו'" — אַזוי איז עס אויך אין די אַנדערע צוויי פאַלן, אַז ס'איז ניטאָ קיין שעבוד גברא פונעם לוה צו די „בניו" פון גר און פון דעם מוכר צום לוקח, נאָר בלויז אַ שעבוד חפצא — און דערפאַר איז עס אויך ביי זיי נאָר אַן ענין פון „רוח חכמים וכו'".
ולהוסיף: לויטן כלל אַז דער סדר הבבות אין משנה איז (עפּ"י רובסב) בדרך „לא זו אף זו", דאַרף מען זאָגן, אַז די דריי פאַלן אין דער משנה זיינען אויסגעשטעלט אַזוי, אַז אין יעדער ווייטערדיקער בבא איז דאָ אַ חידוש אינעם ענין פון „רוח חכמים נוחה ממנו" לגבי דער פריערדיקער בבא.
ח. וועט מען דאָס פאַרשטיין בהקדים הדיוק בהמשנה:
אין דער צווייטער בבא: צוליב וואָס דאַרף די משנה זאָגן „לא יחזיר לבניו" — ווען ס'שטייט נאָר „הלוה מן הגר שנתגיירו בניו עמו אם החזיר לבניו רוח חכמים נוחה ממנו", וואָלט מען פאַרשטאַנען אַז ס'איז ניטאָ קיין חיוב אָפּגעבן דעם חוב די קינדער.
אין דער דריטער בבא: כל המטלטלין נקנין במשיכה וכל המקיים את דברו רוח חכמים נוחה ממנו — איז ניט מובן — כקושיית המפרשים: די משנה איז דאָ אויסן צו זאָגן די מעלה פון „המקיים את דברו", וואָרעם דיני קנינים — איז ניט דאָ דער אָרט מבאר זיין זיי, און לאידך גיסא, קיום דברו איז דאָך לאו דוקא בקנית מטלטליןסג, איז מאי שייך הכי די הקדמה אַז „כל המטלטלין נקנין במשיכה".
דער ביאור בזה:
פּשטות הפּירוש פון „רוח חכמים נוחה ממנו" איז, אַז דאָס וואָס „חכמים אוהבים אותו ע"ז וישר בעיניהם מה שעשה"סד איז ניט נאָר מחמת דעם וואָס ער איז דאָ294מקיים אַ זייטיקע מצוה, אָדער ער איז ניט עובר קיין איסור צדדי (כאָטש ער איז ניט מחוייב בזה) — נאָר צוליב דעם וואָס ער ברענגט דערמיט טוב אין דער זאַך גופא וואָס ער האָט געטאָן.
ובנדו"ד — ביים ענין פון הלואה: „רוח חכמים נוחה ממנו" איז צוליב זיין טאָן אַ גוטע זאַך (הגם ער איז דערין ניט מחויב), וואָס איר מעלה וטוב איז אין דער הלואה גופא — (ניט אין אַ זייטיקן ענין).
פּעולת ההלואה (ועד"ז בהקנין) איז צוזאַמענגעשטעלט פון (א) דעם מלוה, (ב) לוה, און (ג) די געלט, וואָס שאַפט די שייכות צווישן מלוה ולוה.
משא"כ לגבי דעם מלוה איז דאָ ניט שייך קיין ענין של טוב, ווייל מת המלוה (דער גר) און „בניו" זיינען ניט יורש דעם גדר פון מלוה.
און דערמיט איז מובן וואָס די משנה איז מוסיף: „לא יחזיר לבניו" — כאָטש עס איז מובן פון דעם וואָס „החזיר (איז נאָר) רוח חכמים נוחה ממנו" — בכדי צו מדגיש זיין, אַז דער לוה מיט בניו — האָט קיין שייכות ניט — ניט נאָר מדינא ניט (ווייל זיי זיינען ניט בגדר מלוה און דער לוה האָט צו זיי קיין שום שעבוד ניט), נאָר אויך ניט מטעם רוח חכמים.
ועפּי"ז איז פאַרשטאַנדיק דער חידוש אינעם צווייטן פאַל (הלוה מן הגר) לגבי דעם ערשטן פאַל (המחזיר חוב בשביעית) בדרך „לא זו אף זו": דער ענין פון „רוח חכמים נוחה ממנו" איז ניט נאָר ווען דער טוב פון זיין מעשה איז אין אַלע דריי פּרטים פון דעם ענין הנדון (ביי המחזיר חוב בשביעית), נאָר אויך אין פאַל ווען דער טוב איז נוגע נאָר צו צוויי פּרטים.
יוד. „כל המטלטלין נקנין במשיכה וכל המקיים את דברו רוח חכמים נוחה ממנו": אויך דאָ איז „רוח חכמים נוחה ממנו" ניט נאָר מצד דעם ענין (צדדי) וואָס ער איז „מקיים דברו" נאָר (אויך) מצד דעם חפצא — המיטלטלין,
אָבער ניט מצד די אַנדערע צוויי: דער מוכר און לוקח:
נאָכמער: דורך „מקיים דברו" ווערט ניט באַוואָרנט אַ טובה בשייכות דעם מוכר אָדער בשייכות צום קונה, עס פעלט גאָרניט ביי דעם לוקח (אין אַ פאַל אַז דער לוקח האָט אים געגעבן געלט, באַקומט ער דאָס צוריק); עס איז בלויז אַן ענין בשייכות דעם פּרט פון חפצא: די מיטלטלין האָבן באַקומען אַ שייכות צום קונה אין און דורך דעם דבור פון מוכר (אָדער אויך מצד דער נתינת דמים פון לוקח), און אויף דעם זאָגט די משנה אַז אויך אין דעם פאַל, ווען ס'איז דאָ נאָר אַ טוב מצד איינעם פון די דריי פּרטים, איז אויך „רוח חכמים נוחה ממנו"עא.
יא. אין דעם ענין פון שמיטת כספים הנ"ל געפינט מען אַ דבר והיפּוכו:
פון איין זייט איז דער תוכן פון שמיטת כספים — „שמוט כל בעל משה ידו . . לא יגוש את רעהו" — אַ שלילה והעדר (ומהאי טעמא איז „המחזיר חוב בשביעית רוח חכמים נוחה ממנו", כנ"ל);
עד"ז איז דער תוכן פון שמיטת קרקעות — „ושבתה הארץ שבת לה'", און „שדך לא תזרע וכרמך לא תזמור את ספיח קצירך לא תקצור ואת ענבי נזירך לא תבצור שנת שבתון יהי'296לארץ", אַז די ערד זאָל ניט באַאַרבעט ווערן — אויך אַן ענין פון שלילה.
לאידך, דאַרף אָט די שלילה פון שמיטה גופא אויסגעדריקט ווערן אין אַן אופן חיובי ופעולה — אין דיבור — וכנ"ל „המחזיר חוב בשביעית יאמר לו משמט אני כו' שנאמר וזה דבר השמיטה", וואָס לכמה דיעות איז דער דיבור („משמט אני") אַ מצוה (מדאורייתא)עב; [בהמשך המשנה „רוצח שגלה לעיר מקלט ורצו אנשי העיר לכבדו יאמר להם רוצח אני אמרו לו אעפ"כ יקבל מהם שנאמר וזה דבר הרוצח", איז עס אַ באַוואָרעניש מען זאָל אים ניט געבן קיין כבוד בטעות, ווי ער איז מפרש אין ירושלמיעג, ע"ד ווי בשעת מען גיט אים כבוד ווייל מען מיינט אַז ער ווייס צוויי מס' און ער ווייס נאָר איינע, דאַרף ער זיי דאָס מודיע זיין].
די הסברה אין דעם עפּ"י פּנימיות הענינים י"ל: שנת השביעית איז ענינה ספי' המלכותעד, און אין איר זיינען דאָ ביידע ענינים: דער ביטול פון ספי' המלכות לגבי די ספירות שלמעלה ממנה; ספירת המלכות איז עולם הדיבור
און דעריבער זיינען דאָ אין שביעית די ביידע ענינים: „ושבתה הארץ" — דער ביטול און שביתה אין ארץ — מלכות, און „לא תזרע גו'", און אַזוי אויך שמיטת כספים; און צוזאַמען דערמיט איז דאָ אַ מצוה בדבור „דבר השמיטה".
און ווי דער מדרש איז מכריח אַז עס רעדט זיך וועגן „שומרי שביעית" — „נאמר כאן עושי דברו ונאמר להלן וזה דבר השמיטה מה דבר שנאמר להלן בשומרי שביעית הכתוב מדבר אף דבר האמור כאן בשומרי שביעית הכתוב מדבר".
און עפּי"ז יומתק וואָס דער סיום וחותם פון מס' שביעית איז „כל המקיים את דברו רוח חכמים נוחה ממנו".
און דורך דעם לימוד ועסק אין הלכות שביעית (וואָס כל העוסק בתורת כו' כאילו עשהעה) איז מען ממהר דעם זמן וואָס „רצית ה' ארציך („ועשו את השמיטין") שבת שבית יעקב" („אתבת שבייתא דבית יעקב") און „גם ה' יתן הטוב וארצנו תתן יבולה"עו און מען וועט זיין „גבורי כח עושי דברו לשמוע בקול דברו", שומרי שביעית — מקיים זיין מצות שביעית כפּשוטה אין ארץ הקודש ומן התורה, בקרוב ממש ווען דער אויבערשטער וועט „מקיים" זיין „דברו" „דבר ה' זה הקץ"עז — „והיתה לה' המלוכה", בביאת משיח צדקנו ויוליכנו קוממיות לארצנו.
(משיחות חודש תשרי תשל"ג
— שנת השמיטה)
Suggest a fixSent for reviewReport a problemNo account neededEmbed on another site