Pirkei Avos 7

א. „בן הא הא אומר לפום צערא אגרא"^א. איז מפרש דער ברטנורא: „כפי רוב הצער שאתה סובל בלימוד התורה ועשיית המצוה יהי' שכרך מרובה".

דער ענין פון באַקומען שכר פאַר מצות איז אַ חיוב ע"פ הלכה [ווי ס'איז מוכח אויך פון דעם וואָס דער רמב"ם ברענגט עס אין זיין (הלכה) ספר ה"יד"^ב; און נאָכמער: ער איז אין דעם מאריך און מבאר כמה פרטי דינים^*2]. ד.ה. אַז לויט די דינים פון תורה איז דער אויבערשטער כביכול „מחוייב" צו געבן שכר דעם מענטשן פאַר זיין עבודה, בדוגמא^ג צום חיוב פונעם בעה"ב צו באַצאָלן אַ פועל פאַר זיין אַרבעט^ד.

און דער חידוש פונעם מאמר „לפום צערא אגרא" (אין פשטות) באַשטייט אין דעם וואָס דער שכר ווערט גערעכענט לויט דעם צער, ניט לויט דער פעולה והתועלת והשבח. ועפ"ז — ווען דעם מענטשנ'ס עבודה ברענגט ווייניק תועלת, ביז אַז „ההוצאה והצער והטורח יתרים על השבח"^ה (זיין האָרעוואַניע און צער כו' זיינען מער ווי זייער תוצאה און אויפטו), רעכנט מען דעם שכר ניט לויט דעם שבח נאָר ער באַקומט דעם פולן שכר פאַר זיין אַרבעט און זיין צער.

389ב. אין די אויבנדערמאָנטע דינים איז די טירחא און מלאכה (די „הוצאה") פון דעם פועל אַ באַזונדער זאַך פון דער תועלת (ו"שבח"), וואָס דער בעה"ב וועט האָבן אַלס תוצאה פון זיין מלאכה; און אפילו ווען „עביד שליח שליחותי'" איז דאָס בלויז וואָס ער האָט געטאָן זיין פעולה בשלימות, אָבער דורך דעם האָט זיך ניט (אַלעמאָל) אויפגעטאָן דער מכוון צוליב וואָס דער בעה"ב האָט אים געדונגען.

אָבער בנדו"ד איז דער „צערא" פון קיום התומ"צ ניט קיין באַזונדער זאַך פון דעם ריוח ושבח; און ווי דער רמב"ם זאָגט אין „שמונה פרקים"^יח: „שהמתאוה לעבירות ונכסף אליהם הוא יותר חשוב ויותר שלם מאשר לא יתאוה אליהם ולא יצטער בהנחתם כו' ולא דים זה עד שיאמר ששכר המושל בנפשו^יט גדול לפי רוב צערו במשלו בנפשו ואמרו לפום צערא אגרא ויותר מזה שהם ציוו להיות האדם מתאוה לעבירות^כ כו' לא יאמר אדם אי אפשי כו' אלא אפשי ומה אעשה אבי בשמים גזר עלי".

ולפ"ז איז נאָכמער ניט פאַרשטאַנדיק וואָס איז דער חידוש אין לפום צערא אגרא: די הוצאה און צער גופא איז אַן ענין פון שבח, ביז אַז אויף דעם איז ער גאָר נצטווה^כא געוואָרן^כב — היינט וואָס איז דער חידוש אַז ער באַקומט שכר פאַר „צערא"?

ודוחק גדול לומר אַז דאָס איז טאַקע דער אויפטו פון דער משנה און זי איז דער מקור אויף דעם, וכפשטות לשון הרמב"ם וואָס בריינגט איר בנדו"ז — וויבאַלד אַז עס זיינען דאָ אַ ריבוי מחז"ל בזה, כנ"ל.

ג. והביאור בזה י"ל: מיט „לפום צערא אגרא" מיינט די משנה מחדש זיין: צערא סתם, יעדער צער, וביותר ובמיוחד אַ צער אמתי (אָן דעם צומיש פון דעם תענוג וואָס ער איז מקיים אַ ציווי, וואָרום עס רעדט זיך וועגן) אַזאַ צער אין תומ"צ וואָס דער אדם איז אין דעם ניט מחויב, נאָר ער אַליין נעמט דאָס אויף זיך —

[ועפ"ז יומתק וואָס די משנה „לפום צערא אגרא" שטייט אין מס' אבות ובסיומא וחותמה — וועלכע רעדט וועגן „מילי דחסידותא"^כג, ענינים וואָס זיינען לפנים משורת הדין, כדלקמן סעיף ה',

און ווי ס'איז אויך מרומז אין דעם וואָס די משנה רופט אָן דעם בעל המאמר (פון „לפום צערא אגרא") ניט מיט זיין פרטיות'דיקן נאָמען, נאָר מיטן כינוי „בן הא הא", וואָס איז מדגיש אַז390ער איז אַ גר („בן אברהם ושרה שנתוסף ה"א בשמם")^כד — צו אָנדייטן^כה, אַז דאָ רעדט זיך ווען ער איז מקבל אויף זיך אַ צער אין וועלכן ער איז כלל ניט מחויב, בדוגמא צו דער גאַנצער מציאות (כקטן שנולד) פון אַ גר: ער איז זיך מגייר^כו, וואָס איז ניטאָ כלל קיין חיוב בזה, ולאידך נעמט ער אויף זיך די שוועריקייט און צער פון קיום כל התומ"צ] —

און דעריבער וואָלט געווען אַ הוה אמינא, אַז פאַר אַזאַ צער *^כו באַקומט ער ניט קיין שכר, נאָר לויט זיין אויפטו און שבח — ווי ס'איז דער דין פון דעם וואָס באַאַרבעט שדה חברו על דעת עצמו, וואָס ער באַקומט שכר (ניט פאַר זיין פולער „יציאה") נאָר לויטן שיעור פון דער „שבח" — זאָגט די משנה „לפום צערא אגרא", אַז מ'גיט אים שכר אויך פאַר זיין טירחא און צער (הגם ער איז אויף דעם ניט אָנגעזאָגט געוואָרן).

ולהעיר — באַ אַ גר איז דאָס זיין גאַנצע מציאות — עס איז אָבער דאָ דוגמתו באַ יעדערן: באַ אַ הידור מצוה, אָדער הנהגה טובה, אָדער אַ מינוי לדבר שבקדושה וכו' — וואָס ער נעמט מעצמו^כז אויף זיך *^כז.

ד. מ'קען אָבער פרעגן: ווען איינער באַאַרבעט דעם חבר'ס פעלד, אויב דער בעה"ב האָט מגלה דעתו געווען, אַז עס איז אים ניחא, דאַרף ער באַצאָלן דעם פועל פאַר דער גאַנצער הוצאה (אפילו ווען די הוצאה איז מער ווי דער שבח)^כח, ולפי"ז איז הדרא קושי' לדוכתא: וויבאַלד דעם אויבערשטן איז „ניחא"^כט דאָס וואָס דער אדם טוט לפנים משורת הדין, דאָס וואָס ער איז ניט נצטווה געוואָרן — איז וואָס איז דער חידוש אַז „לפום צערא אגרא" [ביז אַז דאָס איז (כנ"ל ס"ג) אַן ענין פון מדת חסידות]?

ה. און הגם אַז דער דין („מצוה היא לעשות לו לפנים משורת הדין וליתן לו שכרו") איז געזאָגט געוואָרן דוקא ווען דער בעה"ב האָט געדונגען דעם פּועל איבערצופירן די חביות — און בנדו"ד טוט ער דאָך דעם גיור וההידור והנהגה טובה מדעת עצמו — וויבאַלד אָבער דעם בעה"ב איז ניחא דעם פּועל'ס אַרבעט בכלל, איז אויך ווען ער האָט פּושע געווען אין איין פּרט

[לדוגמא, אַז איבערפירנדיק די חביות „במקום רעוע"^*37 האָט זיך צעבראָכן נאָר איין חבית און דער ריוח פון די איבערגעפירטע חביות איז מער פונעם הפסד פון דער איינציקער צעבראָכענער חבית, וואָס דאַן איז דעם בעה"ב ניחא די פעולה פון איבערפירן די חביות (ער איז נאָר ניט צופרידן פון דעם אופן ווי ער האָט דאָס געטאָן)],

דאַרף דער בעה"ב מצד מדת חסידות אים געבן דעם פולן שכר פאַר זיין אַרבעט (אויך פאַרן איבערפירן די חבית וועלכע האָט זיך צעבראָכן). וואָרום היות דעם בעה"ב איז ניחא די פּעולה בכלל איז עס כאילו ער וואָלט אים געדונגען אויף דעם^לח.

און דעריבער איז אויך אַזוי בנדו"ד, אַז וויבאַלד דעם בעה"ב (דעם אויבערשטן) איז ניחא וואָס דער אדם נעמט אויף זיך^לט די טירחא און צער פון אַ הידור מצוה וכו' (ס'איז נאָר וואָס דער אופן פון זיין אָננעמען אויף זיך איז ניט כראוי. אָן צו מתנה זיין „בלי נדר")^מ, גיט ער דעם גאַנצן שכר פאַר דעם צער — „לפום צערא אגרא".

און עד"ז איז ביי גר שנתגייר: היות אַז דער עצם גיור איז אַ דבר הרצוי ביים בעה"ב (ביים אויבערשטן)^מא, איז הגם אַז ס'איז דערנאָך געווען ביי אים אַ „פּשיעה" אין דעם וואָס ער איז ניט מקיים די מצות מיט אַלע דקדוקים, באַקומט ער שכר פאַר זיין גיור^מב (כאָטש דאָס האָט גורם געווען אַ הפסד)^מג.

393ו. ויש לומר, אַז דאָס וואָס דער בעל המאמר פון „לפום צערא אגרא" ווערט דאָ אָנגערופן מיטן כינוי „בן הא הא" אויף צו מדגיש זיין אַז ער איז אַ גר, כנ"ל — הגם אויך ביי אַ (געבוירענעם) איד איז שייך אַזאַ ענין אַז ער זאָל אויף זיך אָננעמען אַ צער וטורח (בתומ"צ) וואָס ער איז ניט מחויב על פי דין — איז עס דערפאַר ווייל דווקא ביי גירות איז דאָ אַ קבלת צער אין וועלכן מ'איז אינגאַנצן ניט מחויב^מד.

ז. והנה, אויף דעם וואָס האָט זיך פריער גערעדט (סעיף א'), אַז דער שכר פון מצות איז אַ חיוב ע"פ הלכה (אַז על פי דין תורה דאַרף אַ איד קריגן שכר פאַר זיין עבודה פון תומ"צ), קען מען פרעגן:

דער גדר החיוב ביי מענטשן צו באַצאָלן אַ פועל פאַר זיין אַרבעט (אַ שכיר יום, אַ קבלן וכיו"ב) איז דוקא ביי אַזאַ וואָס האָט ניט אויף זיך קיין חיוב צו אַרבעטן פאַרן בעה"ב און זיין מלאכה איז צוליבן שכר. משא"כ אַן עבד וואָס האָט אויף זיך די התחייבות לשמש את רבו דערפאַר וואָס ער איז קנוי צו אים; און עד"ז ביי אַ בן וואָס איז מחויב צו באַדינען זיין פאָטער צוליב דער מצוה וחיוב פון כבוד אב^נב — איז ביי זיי ניטאָ דער גדר פון באַצאָלן שכר פאַר זייער שימוש און עבודה^נג.

היינט וויבאַלד אַז די שייכות פון אידן צום אויבערשטן איז „אם כבנים אם כעבדים"; און נאָכמער: די מטרה פון דעם אידנ'ס באַשאַף איז „לשמש את קונו", איז דאָך מובן, אַז דאָס וואָס אַ איד איז קנוי ומחויב „לשמש את קונו" איז דאָס (ע"פ הלכה) אין אַ פיל גרעסערער מאָס ווי דער קנין און חיוב פון אַן עבד לאדונו — און אַוודאי מער ווי דער חיוב פון דעם בן צו זיין פאָטער^נד — טאָ ווי קען מען זאָגן אַז395דעם אידן קומט (ע"פ דין) אַ שכר^נה פאַר זיין דינען דעם אויבערשטן^נו?

ח. איז דער ביאור אין דעם:

וויבאַלד תורה ומצות זיינען געגעבן געוואָרן פון דעם אויבערשטן צו אידן, איז מובן אַז אין זיי זיינען פאַראַן גדרים מצד דעם נותן (דעם אויבערשטן), און גדרים מצד דעם מקבל (אידן)^נז.

און דעריבער געפינט מען אין דער תורה צוויי קצוות: „אין דברי תורה מקבלין טומאה" — ווען עס לערנט זיי אַ איד וואָס איז ניט טהור — ווייל זיי זיינען „דברי (כאש)"^נח: דעם אויבערשטנ'ס רייד; און פונדעסטוועגן איז „רב שמחל על כבודו כבודו מחול", דערפאַר וואָס די „תורה דילי' היא"^נט (ס'איז (ווי) דעם רב'ס תורה). ד.ה. אין געוויסע ענינים איז די תורה געבליבן אין דער „בעלות" פון דעם אויבערשטן, און אין אַנדערע פּרטים איז זי איבערגעגעבן געוואָרן צו דעם מקבל, צום אידן.

און אַזוי ווי דאָס איז בנוגע תורה ומצות גופא, עד"ז איז עס אויך בשייכות דעם חיוב צו לערנען תורה און מקיים זיין מצות, אַז אין דעם זיינען פאַראַן די צוויי גדרים:

מצד דעם גדר הנותן איז דאָ אויפן אידן אַ חיוב צו מקיים זיין תומ"צ אינעם אופן ווי דער חיוב השימוש פון אַ בן לאביו און אַן עבד לרבו; און מצד דעם גדר המקבל איז זיין עסק אין תורה ומצות אין אַזאַ סוג חיוב וואָס איז (ע"פ תורה)^נו פאַרבונדן מיט קבלת שכר^ס, אַזוי ווי אַ קבלן ושכיר^סא.

[די צוויי היפך'דיקע גדרים אין דעם חיוב פון קיום התומ"צ, זאָגן זיך אַרויס (אויך) אין דעם חילוק צווישן די צוויי סוגי מצוות — די מצות (ע"ז ג"ע ושפ"ד) וואָס ביי זיי איז „יהרג ואל יעבור" און די אַנדערע מצות, אויף וועלכע ס'ווערט געזאָגט „אשר יעשה אותם האדם וחי בהם, וחי בהם ולא שימות בהם"^סב:

ביי די מצות איז מודגש זייער גדר החיוב מצד דעם מקבל, און דעריבער איז ביי זיי נוגע דער מקבל — ויתרה מזו — זיי מאַכן אויף דעם מקבל — כמחז"ל אַז בכדי עס זאָל זיין „לשמש את קוני" איז „נבראתי" — „וחי בהם"^סג; משא"כ אין די דריי ענינים (מצות) הנ"ל, איז זייער עיקר^סד גדר החיוב מצד הנותן, דערפאַר^סה איז ביי זיי ניטאָ די396זאַך פון „יעבור" — „יהרג ואל יעבור"].

ט. דער ענין הנ"ל אינעם שכר פון תומ"צ, אַז דאָס איז מצד די גדרים פון מקבל, איז נאָכמער מודגש אין דעם, וואָס דער אופן השכר איז „לפום צערא", אויף וויפל דער מקבל האָט אין דעם געהאַט צער און טרחא.

און דערמיט קומט צו אַ ביאור נוסף אין דער שייכות פונעם מאמר „לפום צערא אגרא" צו מסכת אבות — מילי דחסידותא:

דער מושג פון „מילי דחסידותא" (לפנים משורת הדין) איז מתאים נאָר מצד המקבל. משא"כ מצד הנותן אַז כל תכליתו פון דעם אדם איז נאָר „לשמש את קונו", איז ניטאָ קיין הגבלה אין זיין חיוב צו דינען דעם אויבערשטן (ביז, כנ"ל סוף ס"ז, אַז ער איז דערפאַר מחויב זיך מוסר נפש זיין) און במילא איז אויך ניט שייך די הגדרה פון „לפנים משורת הדין"^סו.

און דאָס גיט (נאָך^סז) אַ הסברה וואָס מס' אבות הויבט זיך אָן מיטן לשון „משה קבל תורה מסיני" (און ניט אַז „הקב"ה נתן תורה למשה בסיני" וכיו"ב), וואָרום דער ענין פון „מילי דחסידותא" (דער תוכן פון מס' אבות) איז שייך נאָר אין פאַרבינדונג מיט „קבל", מיט גדר המקבל פון תומ"צ;

און נעוץ תחילתה בסופה^סח — דערפאַר איז אויך דער סיום פון (די משניות פון) מס' אבות בענין השכר^סט — און אין דעם גופא דער ענין פון „לפום צערא אגרא" — וואָס דאָס איז מצד גדר המקבל, כנ"ל.

יו"ד. דאָס וואָס אין „לפום צערא אגרא" דריקט זיך אויס „גדר המקבל" איז דאָס ניט נאָר אין דעם, וואָס דער שכר („אגרא") איז לויטן ערך פונעם צער וטרחא („לפום צערא"), נאָר אויך אין דעם „צערא" גופא, אין דעם אופן הצער והטרחא.

וויבאַלד אַז דאָ רעדט זיך (כנ"ל ס"ג) וועגן אַ צער אין עבודת התומ"צ וואָס דער מענטש איז אין דעם ניט מחויב ע"פ דין, נאָר ער איז דאָס אויף זיך מקבל אינגאַנצן מיט זיין אייגענעם ווילן — אין דער דוגמא ווי די קבלת המצות (צער) פון אַ גר, וואָס קומט אינגאַנצן פון זיין אייגענער בחירה און רצון (ניט האָבנדיק קיין חיוב מגייר זיין זיך, כנ"ל) — קומט אויס, אַז דער „צערא" בעבודת התומ"צ (צי ביים אָננעמען כללות המצות ביי אַ גר, אָדער^ע אַ מילתא דחסידותא וכיו"ב ביי אַ אידן) *^ע געהערט אינגאַנצן צו דעם אדם^עא.

397דערמיט קומט צו אַ הסברה נוספת אין דעם קישור פון סיום מס' אבות מיט איר אָנהויב^סח (אין צוגאָב צו דעם וואָס ס'האָט זיך גערעדט אין סעיף ט'), ווייל אויך ביי קבלת התורה, ווען „משה קבל תורה מסיני" (וואָס אינעם לשון „קבל" איז מודגש דער גדר המקבל וענינו, כנ"ל שם), זיינען אַלע אידן געווען גרים^עב.

יא. ע"פ כהנ"ל וועט אויך פאַרשטאַנדיק ווערן די שייכות פון דעם מאמר „בן הא הא אומר לפום צערא אגרא" צום מאמר וואָס שטייט גלייך פאַר דעם: „בן בג בג אומר הפך בה והפך בה כו'" [ביז אַז לויט כמה גירסאות^עג זיינען ביידע מאמרים איין משנה]:

אויך בן בג בג איז געווען אַ גר (אָדער אַ בן גרים^עד). און כשם ווי דער כינוי „בן הא הא" איז מרמז (כנ"ל ס"ג) אַז ער איז געווען אַ גר — „בן אברהם ושרה שנתוספו ה"א בשמם", אַזוי איז אויף דעם מרמז אויך דער כינוי „בן בג בג", ווייל „בג בג" איז בגימטריא ה' ה'^עה [און אויך איז עס מרומז אין נוטריקון פון „בג בג"^עו: „בן גר בן גיורת"^עז].

און מצד דעם זעלבן טעם (ווי כנ"ל בנוגע „בן הא הא") ווערט דער בעלהמאמר אויך דאָ אָנגערופן (ניט מיט זיין398נאָמען, נאָר) מיטן כינוי „בן בג־ב^* (וואָס דייטעט אָן אויף זיין גירות) — צו מרמז זיין אַז דאָס וואָס דער בעל המאמר איז געווען אַ גר האָט אַ שייכות צו זיין מאמר^עח „הפך בה והפך בה"^עט:

וויבאַלד אַ בן־נח איז מחויב אין די שבע מצוות, איז מובן, אַז אויך זיין לערנען תורה (די דינים ופרטים פון די ז' מצוות) כאָטש דאָס איז אַן ענין נעלה — ביז אַז „נכרי ועוסק בתורה הרי הוא ככהן גדול"^פ — פונדעסטוועגן איז זיין עסק התורה ניט קיין מטרה פאַר זיך נאָר בלויז (ווי אַ „מיטל") צו וויסן ווי אַזוי צו מקיים זיין די מצוות, און ס'האָט ניט די מעלת הלימוד בתורה פון אַ אידן. דוקא ברגע ווען ער איז זיך מגייר און ווערט מחויב צו לערנען תורה אַלס אַ מצוה ותכלית פאַר זיך, דעמאָלט ווערט אין זיין לימוד התורה אויפגעטאָן אַ שינוי עיקרי, עס ווערט אין דעם דער עילוי און מעלה נפלאה פון — „הפך בה והפך בה דכולה בה".

און דאָס איז אויך די שייכות פון „בן בג בג" צום מאמר „הפך בה והפך בה" (ד. ה. אַז דאָס וואָס ס'האָט ביי אים אַרויסגערופן צו זאָגן דעם מאמר איז דאָס דערפאַר) ווייל דער ציווי ועילוי בתורה פון „הפך בה והפך בה" ווערט דערהערט ביי אַ גר באופן מיוחד.

ועפ"ז איז מובן דער קשר צווישן די צוויי מאמרים — „בן בג בג אומר הפך בה וכו'" און „בן הא הא אומר לפום צערא אגרא": דער תוכן פון ביידע מאמרים האָט אַ באַזונדערע שייכות צו אַ גר.

און ס'איז מדויק דער סדר פון די צוויי מאמרים — פריער דער מאמר „הפך בה כו'", וואָס רעדט זיך וועגן לימוד התורה (תלמוד), און דערנאָך דער מאמר „לפום צערא אגרא", וואָס דאָס איז דער צער וטרחא בנוגע מעשה המצות — וואָרום „תלמוד מביא לידי מעשה"^פא.

יב. אַלע ענינים אין תורה — אויך די נעמען פון די בעלי המאמרים — זיינען בתכלית הדיוק. איז דערפון פאַרשטאַנדיק, אַז די שייכות פון די צוויי מאמרים („הפך בה כו'" און „לפום צערא כו'") צו די צוויי חכמים (בן בג בג און בן הא הא) איז ניט נאָר אַ כללות'דיקע, מצד דעם וואָס זיי זיינען ביידע געווען גרים, נאָר אַז די צוויי באַזונדערע שמות זיינען מרמז אויף די ענינים שונים פון די צוויי מאמרים.

[אַ הוכחה אויף דעם: לויט איין דיעה^פב זיינען „בן בג בג" און „בן הא הא" צוויי נעמען פון דעמזעלבן תנא. איז וויבאַלד אַז ביים מאמר „הפך בה" ווערט ער אָנגערופן „בן בג בג" און ביי „לפום צערא" — „בן הא הא"^פג, מוז מען זאָגן, אַז דער אונטערשייד צווישן399די נעמען איז בהתאם צום חילוק בתוכן צווישן די צוויי מאמרים].