משיחות ש"פ נח, ב' דר"ח מרחשון ה'תשמ"ח

איז לעצטנס איינגעפירס געוואָרן^א אין — שבת פ' נח פון אַ שנת הקהל.

אא א מ אא א ז אז אא אא ר

פאנאנדערגעטיילט אויף דרי" פרקים 8 דרך נציון הרי זה עובר בלא תעשה

טאו^ב, אזוי אז במשך פון 8ַ יאָר לערך כו'"^ז. ובהלכה שלאחרי זה^ד: „אפילו

זאל מען פאַרענדיקן דעם גאַנצן ספר' להגבי' ידו על חבירו אסור, וכל המגבי'

וועלכער איז „מקבץ לתורה שבעל פה ידו על חבירו אע"פ שלא הכהו הרי זה)

רשע"^י.

דערפאר וועט מען מבאר זיין לפענ"ד דער מקור פון (די צווייטע הלכה אין)

אַז ענין אין הינסיקן שיעור רמב"ם: און רמב"ם איז אין גמרא^יא: „אמר ריש לקיש

לויט דעם וואס דער רמב"ם שרייבט^ד' המגבי' ידו על חבירו אע"פ שלא הכהו

אדח רזר 7 מט — א"ד א" אאר ארר רז מה

בש א מו מד ' אז ר ה אעז רא ר א מ

המעשים" (אין צוגאָב כפשוט צו מקיים זיין דעם דין בפשטות).

און וויבאַלד אַז יעדער זאַך איז בהשגחה פרסית, און זיכער בנוגע צו אַ שיעור אין תורה פון כמה וכמה מישראל — דאַרף מען זאָגן, אַז אין און פון דעם שיעור קען מען אויך אַרויסנעמען אַ לימוד פאַרבונדן מיט דער צייט ווען ווי דער רמב"ם ברענגט אראָפ אויך אין ספר המצוות שלו^יד: „וכבר הזהירנו

32במפרשים^כ, אַז דערפאַר איז ער פסול

לעדות ולשבועה.

א) אין דיני התורה איז דאָ אַ כלל אַז

מ'איז ניט מעניש און מ'איז ניט דן אָן ווערט די שאלה כנ"ל: ווי קען מען אדם אויף אַ מחשבה וכוונה בלתי רצוי', אים מאַכן פאַר אַ רשע הפסול לעדות נאָר דוקא בשעת דאָס קומט אַרויס אין ולשבועה — בשעת ער האָט נאָר מגבי'

געווען ידו און „לא הכהו" בפועל? ווערט די שאלה אין דער הלכה: וואָס ב) ווי איז אַ ראי' פון פסוק „ויאמר איז דער טעם אויף זאָגן אַז „כל המגבי', לרשע למה תכה רעך" אַז „המגבי' ידו ידו על חבירו אע"פ שלא הכהו הרי זה על חבירו כו' הרי זה רשע" — אין פסוק רשע" — ער האָט דאָך אים בפועל ניט ווערט אינגאַנצן ניט דערמאָנט „יד" און מזיק געווען, ניט בגופו און ניט בממונו. פשיטא ניט „הגבהת יד"?

אמת טאַקע, ער האָט בפועל (ניט נאָרג) וואָס איז דער דיוק „המגבי' ידו על במחשבה וכוונה) אויפגעהויבן אַ האַנט, חבירו" — צי דען איז דער דין אַנאָבער די הכאה איז געבליבן אין מחשבה דערש באַ הבועטו ברגלו?! ובפרט אַז וכוונה און ניט אַרויס בפועל [וואָס דער־ אין פסוק („ויאמר לרשע למה תכה פאַר איז ער ניט מחוייב במלקות^טו, ווייל רעך") ווערט ניט דערמאָנט יד. פון

פסוק האָט מען נאָר אַ ראי' אַז „אע"פ [נאָכמער: אין אדם יודע מה בלבו של שלא הכהו נקרא רשע", צי דאָס איז ביד חבירו^טז — איז כל זמן וואָס די הכאה אָדער ברגל וכיו"ב — האָט דאָך לויט איז ניט אַרויס בפועל, קען מען דאָך ניט דעם געדאַרפט שטיין אין דער הלכה וויסן בודאות זיין כוונה אמתית^יז. ועוד: סתם „כל המכוון להכות את חבירו אמחז"ל אין אדם משים עצמו רשע^יח, אע"פ שלא הכהו הרי זה רשע".

די קשיא ווערט נאָך שטאַרקער: אין בשלמא אין גמרא, קען מען זאָגן דער הלכה שלפני זה שרייבט דער (בדוחק) אַז „נקרא רשע" איז ניט רמב"ם סתם „כל המכה כו'" (ניט „כל להלכה^יט, און לויט דעם קען מען איינ־ המכה בידו כו'"). און דער טעם לזה קען לערנען, אַז „נקרא רשע", ווייל „הזהירנו מען זאָגן אויף צוויי אופנים: א) דער דין

איז ניט דוקא באַ המכה בידו, נאָר אויך

באַ המכה ברגלו וכיו"ב. ב) תורה על

הרוב תדבר^כא — וע"פ רוב איז הכאה^יז ואף שאין לדיין אלא מה שעיניו רואות (כ"ב

קלא, רע"א. וש"נ) — הרי כאן לא רואיז שום הכאה,

20) ראב"ז לסנהדריז נח, ב הובא בהגהות

מיימוניוח לרמב"ם כאן. מרדכי ב"ק פרק ח סי' קב.^יט וכן בהראי' מהכתוכ ויאמר לרשע למה וכז הובא להלכה ברמ"א חו"מ סל"ד ס"ד: פסול תכה רעך" — אפשר לומר שאף שנקרא רשע, אי"ז לעדות מדרבנן.

להלכה בפועל. וגס הי' לפני מ"ת.

33פאַרשטאנדיק פון דעם לשון „המגבי' דער יד האדם איז באשאפן געווארן

את ידו":

ביי אַ בן אדם זעט מען אַ חילוק עיקרי צווישן די ידים און די רגלים (ושאר חלקי הגוף): רוב ועיקר פעולות האדם אין תיקון עשיית מלאכה ובנין וכו' — איז דורך די ידים. עד"ז אין פאַרקערטן קצה — היזק והיפך התיקון איז בעיקר דורך די ידים^כב (כנ"ל אַז הכאה ע"פ רוב איז מיט די ידים). משא"כ די רגלים — זיינען (בעיקר) צוליב הליכה, גיין פון איין אָרט צום צווייטן, ניט צוליב תיקון ובנין אָדער היזק והכאה. און דער אונטערשייד צווישן זיי איז מצד דעם חילוק אין זייער צורה און מקומם בהגוף: די ידים זיינען באמצע הגוף (סמוך להראש), און האָבן ה' אצבעות צוגעפּאָסס אויף טאָן פאַרשידענע מלאכות^כג: משא"כ די רגלים זיינען בסוף הגוף, און זיי (און די אצבעות זייערע) זיינען להליכה^כד. צוליב מקיים זיין (מיטן יד) מצוות, בלשון פון דעם אַלטן רבי'ן^כז — „היד המחלקת צדקה או עושה מצוה אחרת". ווי מ'זעט בפשטות — אַז רוב המצוות (גשמיים) ווערן געטאָן דורך די ידים [ועד"ז איז אויך אין דעם פאַרקערטן קצה — אַז רוב העבירות ועניני היזק ר"ל ווערן געטאן דורך די ידים]^כח. משא"כ די רגלים זיינען בעיקר צוליב הליכה — זיי ווערן ניט (אַזוי) גענוצט אויף קיום המצוות (והפכם). בסגנון אחר — די רגלים זיינען בדרגת רשות. ויתרה מזה — הכנה והכשר מצוה או להפכה: „רגלים מהלכות לדבר מצוה"^כט, ובלשון המשנה^ל „הוי רץ למצוה קלה ובורח מן העבירה" — מ'קען זיי נוצן אויף גיין לדבר מצוה אָדער לדבר עבירה ח"ו; משא"כ די ידים גיבן צדקה און טוען כו"כ מצוות.34בהגוף צוליב אַ טובה טאָן אַ אידן, שבועה — ווייל דער פסול איז ניט ובדרך ממילא מסובב — איז ער צוליב זיין מחשבה וכוונה אויף הכאת דעמולט מחוייב ומקיים אַנדערע מצוות. חבירו, נאָר צוליב דעם עצם ענין פון און מ'זעט בפשטות, אַז טאָן אַ טובה „מגבי' ידו על חבירו", אויסנוצן זיין יד הכי גדולה אַ אידן, החיית נפשו, איז אויף אַ פאַרקערטע זאַך פון דעם צוליב

וועלכער דער יד איז באַשאַפן געוואָרן. עפכ"ז קומט אויס, אַז די ידים דריקן דערמיט איז אויך מובן דער תואר אויס תכלית בריאת האדם לשמש את „הרי זה רשע"^*:

קונו מער ווי דורך רגלים און אנדערע„רשע' איז אַזאַ וואָס איז מהפך, גייט

אנטקעגן, זיין אייגענעם טבע (פון ועד"ז איז פאַרשטאַנדיק לאידך גיסא: תכלית בריאתו^לב). ער איז באַשאַפן געאע"פ אַז בשעת אַ איד איז עובר אויף וואָרן לשמש את קונו, און ער טוט פאַראיזה עבירה שתהי' און מיט וועלכן טייל קערט. וואָס דערפאַר זאָגן חז"ל^כג אַז גוף עס זאָל זיין ר"ל, רירט עס אָן און „אין אדם עובר עבירה אלא אם כן נכנס דאָס איז אַנטקעגן תכלית בריאתו בו רוח שטות" — דאָס איז היפך השכל, „לשמש את קוני" בכלל — איז דער ענין היפך טבע האדם.

נאָך שטאַרקער בהדגשה ווען דאָס איז אַ [דאָס איז אויך מתאים מיט דעם פעולה וואָס ער טוט מיט זיינע ידיס, אין וואָרט „רשע", וואָס ווערט אַמאָל געוועלכע עס שטייט מער בגלוי דער נוצט בלשון הצלחה ונצחון — אַן ענין

פון שינוי הטבע והרגילות, ווי „ובכל ד. דערמיס וועט מען פארשטיין די אשר יפנה ירשיע"^כד — „ינצח"^לה, האַרבקייט פון „המגבי' ידו על חבירו": „יצליח"^לו].

דער איסור אין „המגבי' ידו על

חבירו" איז ניט (נאָר) ווייל דאָס קען

ברענגעז צו (א צווייסע זאד —) הכאה, מאל ראה (עשות כר מות למרחק ז נאָר מצד דעם ענין אַליין פון „המגבי' העבירות כו'".

ידו על חבירו אע"פ שלא הכהו": בשעת^לג סוטה ג, א. וראה חדא"ג מהרש"א שם. איינער נעמט זיין יד, וועלכער איז באַ־ קונסרס ומעין מאמר אַ רפ"א. ועוד.

שאפו געווארו בכדי אז מצוות, ארויס־^לה משא ד"י ' ודש מב — בואאות

באבער). במדב"ר פי"א, ג.

31) „היום יוס" ה אייר. לקו"ד ח"ג תקסג, ב^לו ראה סנהדרין צג, ב (ובחדא"ג מהרש"א שם

ד"ה לא אמרו). מפרשים לשמואל א שם.

35מער בגלוי דעם ענין פון „רשע" — ווי זיך בנוגע צו זיך אַליין ובין אדם למקום,

ער איז משנה ומהפך תכלית בריאת אַז ער האָט גענומען זיין האנס וועלכע

הידים (וועלכע זיינען באשאפן געווארן איז באַשאָפן געוואָרן צו טאַן מצוות און

צו טאַן מצוות און אַ סובה צו אַ צווייטן טאן אַ טובה אַ אידן, און ער איז דאָס

אידן).

37נתגלה למטה בעולם ווי דער ענין איז ווערן רע (היפך הטוב)^נג. ובפרט לויט

דעם ביאור בכ"מ, אַז טוב איז רצונו של

הקב"ה און רע איז היפך רצונו^נו — איז

פירשם רז מא" ל א ר 7ז ז וז ז ו ' ורז הד

רחמנא שרא לן כוותי'" — בכדי באווייזן אַז יעדער איסור למטה איז סוב וקדושה במקורו, ביז אַז דאָס קומט אויך אַרויס למטה אַז „שרא לן כוותי'". דוגמא לדבר: „לא תבערו אש בכל מושבותיכם ביום השבת"^נא, אָבער אין משכן ומקדש איז הבערת אש (ניט נאָר רשות, נאָר) אַ חיוב (בכל יום, אויך) בשבת.

ולהעיר: נישואי אשה ואחותה — וואָס לאחרי מתן תורה איז איסורו בכרת^נב. נשא יעקב ב' אחיות (לאה ורחל) — מצד די מעלה נפלאה בזה למעלה בקדושה^נג. ועד"ז מצינו בכמה איסורים, אַז בשרשם (בתורה) זיינען זיי טוב וקדושה, אָבער לאחרי ריבוי השתלשלות ווערן זיי איסורים גמורים. איז דער ענטפער אויף דעם: דאָס גופא איז רצונו ית' (וואָס איז תכלית הסוב) אַז עס זאָל ווערן (לאחרי ריבוי השתלשלות) כביכול אַן ענין פון היפך רצונו (רע)^נח, און דורך תשובה זאָל מען מגלה זיין רצונו וכוונהו ית' (דער ניצוץ קדושה) אין דעם רע — אַז זיין גאַנצע חיות ומציאות איז כדי אַז ער זאָל נתהפך ווערן לטוב און נתעלה ווערן לקדושה, ביז אַז „זדונות נעשו לו כזכיות"^נט, אַז אויך די ניצוצות קדושה [דער רצון וכוונה עליונה] וועלכע געפינען זיך אין די זדונות^ס — זאָלן38פרטים^סב: א) דחיית ושבירת הרע. וואָס נאָכמער: שלימות התשובה באשטייט „שבירתן זהו תקנתן" — דורך דעם איז אין דעם, אַז נוסף לזה וואָס ער טוט מען מגלה ווי דער ציור הרע איז אַ תשובה בכללות, און דאָס ברענגט אַז מציאות פון „העדר" (ווייל דאָס קומט ער זאָל האָבן „נייע" זכיות און אַ פאַרפון העדר והיפך הרצון). ב) מגלה זיין שטאַרקטע אהבה לה' בכלל — איז ער ומעלה זיין דער ניצוץ קדושה וועלכער זיך מתחרס אויף דער עבירה פרטית איז מחי' דעם רע. וואָס דורך דעם איז, וועלכע ער האָט עובר געווען^סו, און די מען מגלה רצונו ית' אין בריאת הרע^מג. זכיות וואָס קומען דערפון אַרויס — און אין דער עבודה זיינען פאַראַן דאַרפן זיין אין דער קדושה פון דעם צוויי אופנים: א) אדם ישר הולך (עבודת ענין גופא אויף וועלכע ער האָט עובר צדיק) — איז דוחה את הרע, וואָס דורך געווען^סז. ע"ד — „אם הי' רגיל לקרות דעם איז ער מגלה ווי כל מציאות הרע דף אחד יקרא ב' דסים, לשנות פרק א' איז („העדר" —) בכדי מ'זאָל אים ניט ישנה ב' פרקים וכו'"^ח.

מקיים זיין. און דורך דעם איז ער אויךויש לומר אַז דאָס איז דער ענין הנ"ל מעלה דעם ניצוץ קדושה שבו^סד. ב) פון „כל דאסר לן רחמנא שרא לן עבודת התשובה ובפרט אַזאַ וואָס האָט כוותי'": יעדער זאַך וואָס איז דאָ אין עובר געווען ר"ל אויף אַן עבירה — טוט לעו"ז — איז אויך דאָ אין קדושה. נאָכאויף דורך זיין תשובה וחרטה על מער: דער דבר שבקדושה איז דער הזדונות — שבירת הרע, און ער איז שרש ומקור כביכול של החיות פון דער אויך מברר ומגלה דער ניצוץ קדושה דבר שבלעו"ז, נאָר לאחרי ריבוי שבו, אַז דאָס זאָל ווערן זכיות. וואָס השתלשלות כו' — ווערט די קדושה

(ניצוץ קדושה) נתלבש אין אַ דבר וואָס

ציורו איז רע. אָבער מיט די כוונה — אַז

דורך תשובה זאָל מען אין אים מגלה זיין דה ר מורה ח) (ד חירה עה בלה ד"ה שרשו בקדושה.

39כוונה פנימית (רצונו ית' וניצוץ קדושה בשרשו בקדושה — איז די הנהגה פון

שבו).

און אין דעם זיינען פאַראַן דרגות: א) פאַר אדם ישר הולך — איז בריאת הרע בכדי ער זאָל האָבן בחירה, און באַווייזן אַז ער האָט שכל און כחות צו אויסקלייבן דעם דרך הטוב, און דוחה זיין דעם דרך הפכי. און דער כח לזה נעמט ער פון תורה: תורה איז מגלה און שטעלט אַוועק יעדער זאַך במקומו האמיתי — „להבדיל בין גו' ובין הטהור"^סט.

ב) נאָכמער; אויך לאחרי ווי דאָס ווערט נשתלשל אַלס אַ דבר רע בעולם, און מ'איז עובר אויף דעם ח"ו — איז די כוונה אין דעם, אַז דורך תשובה זאָל זיין שבירת הרע, און בירור הניצוץ קדושה שבו לזכיות, ביז צו שלימות התשובה — דורך מקיים זיין דעם ענין ווי ער איז אין תכלית הטוב והקדושה (בשרשו).

77) פרש"י פרשתנו יא, ט.

78) ראה ב"ר ריש פרשתנו.

א) ארז פרשחו כר ג) זררדה א אירד.

המשך וככה תרל"ז פצ"ה.

81) ישעי' יא, ס.