הוספות - שיחות ומכתבים יט

522בחוקותי

ב"ה, אין די טעג פון ספירה, ה'תשל"ח

ברוקלין, נ. י.

צו דער 23טער יערלעכער קאָנווענשאָן

פון נשי ובנות חב"ד

ה' עליהן תחיינה

ברכה ושלום:

עס האָט מיר געפרייט צו באַקומען די ידיעה וועגן דער קומענדיגער יערלעכער קאָנווענשאַן ענדע וואָך פון שבת פ' בחוקותי. ויהי רצון אַז עס זאָל זיין געבענטשט מיט הצלחה אין אַלע הינזיכטן.

אין אַלע ענינים, ובפרט אַזאַ וויכטיגע געשעעניש, דאַרף מען זוכן אָנווייזונגען אין תורה — מלשון הוראה, און ספּעציעל אין דער סדרה פון דער וואָך.

די סדרה בחוקותי הייבט זיך אָן מיט דער ג־טלעכער הבטחה: „אויב איר וועט גיין אין מיינע געזעצן און וועט היטן מיינע מצוות און טאָן זיי" — דאַן איז דער אויבערשטער מבטיח אַלע ברכות וועלכע ווערן אויסגערעכנט ווייטער אין דער פרשה.

שטעלט זיך באַלד די פראַגע: אייגנטלעך דאַרף מען דאָך מקיים זיין דעם אויבערשטנ'ס מצוות ניט כדי צו באַקומען מאַטעריעלע פאַרדינסטן, נאָר צוליב די מצוות אַליין וואָס דער אויבערשטער האָט אָנגעזאָגט, [כאָטש דער שכר וועט קומען במילא, וויבאַלד די מצוות זיינען געגעבן געוואָרן לטובת די וואָס זיינען זיי מקיים, סיי דעם שכר אויף דער וועלט, סיי שפּעטער אין דער אייביגער וועלט].

איז איינע פון די דערקלערונגען אין דעם, ווי דערקלערט באריכות אויך אין רמב"ם:

כאָטש מ'דאַרף טאַקע מקיים זיין די מצוות אָן קיינע באַדינגונגען, און אויך ניט צוליב זייער שכר, זיינען דאָך אָבער פאַראַן פאַרשידענע שטערונגען און שוועריקייטן וועלכע זיינען פאַרבונדן מיט די מאַטעריעלע אומשטענדן פון טא־טעגלעכן לעבן. בשעת די שטערונגען זיינען מינימאַלע, פאָדערט זיך ניט אַ ספּעציעלע אָנשטרענגונג מקיים זיין די מצוות בשלימות. אָבער בשעת די אומשטענדן זיינען ניט אינגאַנצן צופרידנשטעלנד, איז כאָטש אויך דאַן ווערט דערוואַרטעט פון אַ אידן מקיים צו זיין די מצוות בשלימות, קומט עס אָן שווערער, וואָרום ס'איז דאָך ניט אַזוי לייכט צו קאַנצענטרירן זיך אין ענינים פון תורה און מצוות בשעת מ'דאַרף זיך אַָנשטרענגען איבערצוקומען די זייטיגע שטערונגען.

523דעריבער איז די דערמאָנטע טלעכע הבטחה בעיקר — ניט דער טעם פאַרוואָס מ'דאַרף מקיים זיין די תורה און מצוות, נאָר ס'איז אַ צוזאָג, אַז ווען אַ איד באַשליסט מיט דער גאַנצער שטאַרקייט צו גיין אין ג־טלעכן וועג און מקיים זיין זיינע מצוות — דאַן פאַרזיכערט דער אויבערשטער, אַז ער וועט דאָס מאַכן לייכטער דורך באַזאָרגן אַלע מאַטעריעלע נויטווענדיקייטן און פאַרקלענערן ביז אַ מינימום אַלע זייטיקע שטערונגען.

דערמיט ווערט אויך באַלד אָנגעדייטעט די וויכטיקייט פון דער איינשטעלונג פון דער אידישער היים, וואָס דאָס איז הויפּטזעכלעך די אויפגאַבע פון דער פרוי און מוטער, די עקרת־הבית. וואָרום ווען עס ווייזט זיך אויס, אָדער ס'איז באמת אַזוי חס ושלום, אַז עס פעלט עפּעס אין די מאַטעריעלע נייטיקייטן, איז עס די אויפגאַבע פון דער עקרת־הבית צו זען אַז דאָס זאָל ניט אָנרירן די איינשטעלונג פון דער הויז, און אַז די אַטמאָספער זאָל שטענדיג זיין דורכגעדרונגען מיט דער ליכטיקייט פון תורה און מצוות און מיט בטחון, פרייד און פריידן; וואָרום דאָס איז נוגע יעדן איינעם און אַלעמען אין הויז, וואו דער מאַן און די קינדער זאָלן געזונד זיין שעפּן דערמוטיקונג און שטאַרקייט אָנצוגיין מיט זייערע ענינים אויך אויסערהאַלב דער הויז, דער מאַן — אין עניני פּרנסה, און די קינדער — אין די מוסדות חינוך.

און וויבאַלד אַז דער דאָזיקער גרויסער זכות, און אחריות, איז געגעבן געוואָרן צו דער עקרת־הבית, איז זיכער אַז ס'איז איר אויך געגעבן געוואָרן די נויטיגע כוחות דורכצופירן דאָס אין דער פולסטער מאָס; אַזוי אויך בנוגע אידישע טעכטער וועלכע גרייטן זיך צו פאַרנעמען זייער אָרט אַלס עקרת־הבית.

און דאָס איז דאָך איינע פון די אויפגאַבען פון דער יערלעכער קאָנווענשאָן צו באַגייסטערן אַלע באַטייליגטע, ווי אויך אַלע אַנדערע אידישע פרויען און טעכטער, צו פאַרשטאַרקען זייער טעטיקייט אין דער אויבנדערמאָנטער ריכטונג, וואָס דערביי ברייטערט מען אויך אויס די צנורות צו באַקומען דעם אויבערשטנ'ס ברכות אין דער פולסטער מאָס, סיי בגשמיות און סיי ברוחניות.

אַזוי ווי מ'דערנעענטערט זיך צו שבועות, זמן מתן תורתנו, שיק איך אויך מיין אינערלעכע ברכה צו יעדע איינע און אַלע אַנטיילנעמער פאַר אַ פריילעכן און לעבעדיגען יום־טוב און די טראַדיציאָנעלע ברכה צו מקבל זיין די תורה בשמחה ובפנימיות.

בברכה להצלחה ולבשורות טובות

בכל האמור

524. . . העיר זה מכבר במה שמסופר בס' תורת שלום שאדה"ז חידש אופן הצלה להר"פ בעל ההפלאה „בהיות כי הרמב"ם פוסק את ההלכה דגוסס חשיב כמת, ואם יהי' גוסס ואח"כ יתרפא, הרי כבר נתקיים הפס"ד. והסכימו החברייא והה"מ בראשם לפסק הרמב"ם וכן הי'" — וכתבתי שם (ע' 1332)) שלא מצאתי זה ברמב"ם ואדרבא — ולכן נ"ל דצ"ל רש"י (קדושין עח, סע"ב) וכ"ה גם דעת הר"ח והב"ש באה"ע סקכ"א.

ורוצה לומר דמ"ש בתו"ש אינו שייך למחלוקת הפוסקים אם גוסס יכול לפעול, אלא לענין חשיבותו בפ"ע. וא"כ מפורש הוא בדברי הרמב"ם (ערכין א, יג) שכ' הגוסס אין לו . . . דמים הואיל ורוב גוססין למיתה ה"ה כמת. — וא"כ אין צריך להגי' ההנחה. אבל אאפ"ל כן: א) כל סגנון הספור הוא שאדה"ז חיפש ומצא דעה שיש בה איזה חידוש, ואח"כ הי' צ"ל הסכמת הה"מ והחברייא על דעת פוסק זה שהלכה כדבריו — (עיי"ש ע' 196)) — ורק עיכ"ז ניצול הר"פ.

ואת"ל שהכוונה לדין דערכין הנ"ל — הנה סתם משנה היא ומוסכם בכל מקום, ומה לנו להזכיר את הרמב"ם או פוסק אחר ולהזקק להכרעת הה"מ וכו'!

ב) גם לולא סגנון הסיפור, הנה גופא דעובדא מוכח דאאפ"ל כן, כי הנה על הר"פ נפסק בב"ד של מעלה דין מיתה, והה"מ ביקש עצה איך להצילו. והנה היוצא ליהרג ע"פ ד"ת אין לו חשיבות וה"ה כמת, כי התורה ממיתה אותו (וכל' פיה"מ ערכין פ"א מ"ג) — וי"ל שהוא עוד יותר מגוסס, אשר רק רוב גוססין למיתה, משא"כ בנפס"ד למיתה שהוא מת ודאי בכח. וא"כ מה יתוסף עי"ז שיחלה ויהי' גוסס. כי סו"ס גם הוא אינו מת בפועל לדיעה ז^* . אתמהה.

וא"ת שזה בא בתור עונש ויסורי כפרה, א"כ אינו ענין לגוסס שיכול להיות גם בלא יסורים. והול"ל שיסתמא ויתפקח אח"כ שחשוב כמת (נדרים סד, ב) ולד"

ואין לחלק ולומר דדוקא ביוצא ליהרג בדיני אדם ה"ה כמת, מפני שאין שייך חזרה, משא"כ בנפס"ד בב"ד של מעלה דתשובה מועלת, שאז חוזר המלך, מלכו של עולם, מדיבורו — (עיי"ש בפיה"מ) — דאם היתה תשובה מועלת לבטל הפס"ד דהר"פ, א"כ למה הוצרך להיות חולה וגוסס הו"ל להפטר ע"י תשובה. וק"ל.

עוד האריך במכתבו הראשון ליישב לשונות הרמב"ם בכ"מ גם את"ל שס"ל525כדעת רש"י דגוסס ה"ה כמת, ואף דשטחיות לשונו ל"מ כן וההגמי"י^ב ועוד כתבו דהרמב"ם ס"ל דהוי כחי, אבל עי"ז אפשר יהי' ליישב מ"ש בלח"מ^ג בדרך אפשר כדי לתרץ קושיא ודיוק בדברי הרמב"ם.

והנה איני יודע מה מכריחו ליכנס לכל הדוחק הזה. ושערי תירוצים לא ננעלו. וגם אם הי' צודק בכל מ"ש במכתבו, הרי גם אז, לפענ"ד, צריך להגי' בתו"ש. והגע עצמך:

אדה"ז יכול הי' לתמוך עצתו ודינו על מ"ש רש"י והר"ח (והב"ש שהוא מאחרוני הפוסקים) בפירוש, ובמקום זה הביא את הרמב"ם, ונשען ע"ז אשר ע"י כמה דוחקים ודחיית פי' ההגמי"י ועוד י"ל אשר גם הרמב"ם ס"ל כרש"י. אין לך תמי' גדולה מזו.

(ממכתב כז ניסן תש"ח)

2) הלכות גירושין פ"ב הי"ג. המו"ל.

3) הלכות ערכין פ"א הי"ד. וראה בס' גט פשוט סי' קכ"א ס"ק ל"ב. המו"ל.

. . . א) אין^א הנידון דומה, כי ערכין ודמים מסרה תורה כל הלכותיהם לב"ד דלמטה ולכן י"ל אשר במילא גם הם בכלל הגדר שאין לו לדיין אלא בנגלות ולא מה שבמחשבה והנסתרות. וכמבואר (בשו"ת נוב"י חאו"ח מהדו"ק סל"ה שו"ת חיים שאל ח"ב ס"ב. פתח השער לשו"ת טו"ט ודעת מהד"ת הל' טריפות. ועייג"כ רמב"ם הל' ע"ז פ"ד ה"ו. ומ"ש בשו"ת שם משמעון לר"ש פאלאק מהדו"ק חחו"מ ס"ב בפי' ש"ס ב"ב קנט, א, דמשה פסול להעיד לחותנו ובשבת קיח, ב, יודע אני בעצמי שאיני כהן ובמהרש"א זבחים ק"א מפ"מ פנחס אינו רואה נגעי מרים שהוא מטעם גלגולי נשמות — צע"ג) לענין תשובה שאינה מועלת לעונשי ב"ד, משא"כ בנדו"ד שאינו שייך אלא לב"ד של מעלה. וא"כ בזה האופן שבא חיובו, פשיטא שיכול לבוא גם הפטור.

ולהעיר אשר ישנו ממוצע בין ב' סוגים הנ"ל והם הענינים שהפס"ד הוא בתורה הנגלית שעונשו עונש מיוחד בידי שמים, ובזה מועילים תשובה שבלב וענינים שבנסתר (מכות יג, ב. ועייג"כ תוס' כתובות ל, רע"ב במשנה סוטה פ"ג, ואכ"מ).

526ב) צע"ק^ב מדברים לא, כח (והוא ע"פ תוס' ע"ז י"ז סע"א) ומפסיקתא הובאה ביל"ש רמז קצא: וקרא למיכאל וגבריאל כו' ע"י זקן וע"י עדים.

ג) בענין^ג לא בשמים שקו"ט וש"נ בשה"ג לחיד"א ח"א אות יו"ד רכ"ד. שד"ח כללים אות א ס"ק צד, קא, קיב. שו"ת חת"ס ח"ו סצ"ח. פי' חיד"א אבות רפ"ו. הקדמת קסת הסופר לשו"ת מן השמים. ובכ"מ. ולהעיר מביאוה"ז פ' וישלח.

ד) החילוק^ד פשוט דלשיטת החולקים על רש"י גוסס אינו אלא מת בכח, כי הרי פעולתו פעולה, וגם נפסק דינו בב"ד מת בכח הוא, וא"כ אין במצב הגוסס הוספה על מצב מי שנפס"ד בב"ד. משא"כ לשיטת רש"י. במלים אחרות: הסבר פלוגתת רש"י והחולקים עליו בדין הגוסס, הוא אם הגוסס מת רק בכח או גם בפועל (עכ"פ לרוב הלכותיו). משא"כ נפס"ד בב"ד דלכ"ע אינו אלא מת בכח.

ודוחק לומר — דלשיטה הא' — צ"ל גוסס, כי מוסיף שנעשה מת בכח גם מצד הגוף. דסו"ס כיון שמיתה בכח אינה מספקת, גם מיתת הגוף בכח אינה מספקת.

ה) י"ל כוונת האו"ש^ה בלשונו (ולא ראיתי בפנים גופא) גברא שאין בנוגע לו הציווי דלא תרצח. ובזה מתורץ מה שמקשה על האו"ש.

ו) כבר^ו א"ל בע"פ, דיש כאן שתי שאלות^א מנ"ל דע"י פס"ד הב"ד עצמו נעשה גברא קטילא,^ב איך אפשר להסביר את זה. ובמענה לשאלה הב' — הסברא פשוטה: אנו דנין אודות מי שנפס"ד אם נשתנו הלכותיו ודיניו אשר ע"פ התורה. ולכן אין נוגע מה שלא נעשה מעשה, כיון שנעשה שינוי (אף שאינו ניכר) ע"פ פסק התורה ובמילא זה משנה דינו אשר ע"פ תורה.

ז) כלפי לייא^ז. אם ד"מ שגם בזה"ב לא אירע אלא לעתים רחוקות ביותר לא רצו לבטל, עאכו"כ שלא הי' מובן כלל אם היו מבטלים דין מלקות. וקושייתו מפני [מה] לא נאמר בפי' דדין מלקות לא בטל י"ל בכמה אופנים, ומהם: א) כשנשנה מרז"ל דדין ד"מ לא בטל דנו עדיין ב"ד דין מלקות. ואח"כ לא צריכא להודיענו כי אתיא במכש"כ, כנ"ל. ב) עונש המלקות הוא הענין דונקלה אחיך (מכות כב, ב, ושם). וא"כ אין חידוש להשמיענו שעונש המלקות לא בטל, כי מעשים בכל יום הוא דונקלה אחיך משא"כ בד"מ דלא ראינו קיומם באופן המתואר במס' סנה', לכן משמיענו דהנופל מן הגג כו' הוא במקום סקילה וכו'.

527ח) תמיהני^ח אם אפ"ל טעם זה כי הרי לדיעה זו הסוקל את המחוייב חנק ג"כ פטור ולהיפך. ואיך מקיים בזה דינו. ואם נחלק שמקיים עכ"פ פרט משותף שבכל ד"מ ושבזה הוא הציווי דלא תרצח, א"כ גם במלקות י"ל כן.

(ממכתב דשנת תש"ח)528ישמע לו, כ"א אומר לו עשה כך, היינו כשרואה שעושה מצות בא אליו ואומר „עשה כך טו אַזוי" גם אני מסכים, דו לערנסט יע טאַקע זייער גלייך וועט דער אויבערשטער מיט דער גאַנצער פמליא של מעלה האָבן הנאה, וואָרום אַז ניט, וואָס פאַר אַ פנים האָט דאָס אַז אַלע אבות מיט אַלע תנאים ואמוראים זיינען דאָרטן אָן דיר איז דאָך די שמחה ניט קיין שמחה שלימה, אָבער אַז דו וועסט דאָרטן אויך זיין יעמולט וועט די שמחה זיין אַ שמחה שלימה, מילא פאַר אים אַליין אָרט אים ניט, וואָרום ער וואו ער וועט נאָר ניט זיין אפילו אין גיהנם וועלן באַלד קומען דער אויבערשטער מיט דער גאַנצער פמליא הערן זיינע חידושים, אָבער אין ג"ע וועט ער דאָך אויס פעלן כנ"ל, אשר זהו הפי' דעשה כך, טו אַזוי, אשר זה שרש ללך ועבוד כו', שכ"ז אין צריך להיות, ולא יעשה כלל שום חשבונות, רק יעשה המוטל עליו שהטיל השליחות, וזהו ולא ימיר, אשר עי"ז קומט מען צו ווי ער פירט אויס אני הוי' כו'.

(משיחת ש"ק מבה"ח סיון, פ' בהו"ב, ה'שי"ת)