לקוטי שיחות
הוספות - שיחות ומכתבים יד
319ל"ג בעומר
ועש"ק פ' בחוקותי
שנת הקהל, ה'תשמ"א.
ברוקלין, נ. י.
מכתבו נתקבל ות"ח.
ובעמדינו ביום שמחתו גדולה של הרשב"י, אשר בתר רישא גופא אזיל, ובלשון הידוע „מצוה לשמוח שמחת רשב"י"
וכיון שציווי זה הוא בתורת אמת ובחלק דפנימיות התורה — בודאי אשר גם השמחה היא פנימית (הבאה בגלוי — ועד ש"נוהגין קצת להרבות בשמחה") וגם אמיתית, היינו שהקב"ה מעמיד את כאו"א במצב המשמח את הנפש ואת הגוף גם יחד
וגם מצד מצב העולם, שלכאורה זקוק הוא ומוכרח לתשועה והצלה — פועל ישועות בקרב הארץ
320והרי בעל ההילולא — מלומד בנסים הוא, ומקשר עצמו עם כל העולם כולו, לפוטרו מן הדין וכו',
וידוע הרמז ע"ז במחז"ל הידוע: כדאי הוא ר"ש לסמוך עליו בשעת הדחק — דוחק וחושך הגלות, ובפרט בשנים הכי אחרונות דעקבתא דמשיחא
ומוסיפין בכ"ז — ע"י גל וריבוי פעולות טובות ומשמחות ובפרט אלו הנלמדות מרמזי יום זה המיוחדים בהקביעות שלו בשנה זו:
יום ועש"ק — שאז כאו"א רץ לדבר מצוה אפילו ברה"ר;
פרשת אם בחוקותי תלכו (שתהיו עמלים בתורה) ואת מצוותי תשמרו ועשיתם אותם;
שנת הקהל את העם האנשים והנשים והטף שכולם יעשו את כהנ"ל, ועד אשר ישמרו „לעשות את כל דברי התורה הזאת".
וכ"ז יזרז עוד יותר קיום תפלת כאו"א: ה' אלקים צבאות השיבנו האר פניך ונושעה, ובאופן דעד מהרה ירוץ דברו — זה הקץ,
גאולה האמיתית והשלימה ע"י משיח צדקנו.
בברכה321ב"ה, יום א' פ' בחוקותי,
י"ג אייר, שנת הקהל,
ה'תשמ"א. ברוקלין, נ. י.
אל בני ובנות ישראל
בכל מקום שהם
ה' עליהם יחיו
מצב הרוחני והגשמי — בעולם כולו, בנוגע ליהודים ובנוגע ליהדות,
הלא יציב בכלל וההולך ומתדרדר ר"ל, השם ירחם ברחמיו הרבים,
בודאי אין דורש ביאור באריכות ואפילו — לא בקיצור, כי גלוי הוא עתה לכל, אפילו לאלו שעד עתה הרי מסיבות שונות ומשונות עצמו עיניהם ואטמו אזניהם משמוע ומראות את הנעשה סביבם — כולל בסביבתם ממש.
ואפילו לאלו, שע"ד לשון הרמב"ם (מורה הנבוכים בדורו ובכל הדורות) בספרו יד החזקה היו נרדמים בתרדמתם ושכחו האמת בהבלי הזמן,
ואין צורך ולא זה המקום לכתוב אודות זה, שהרי, אדרבא, חובת כל אחד ואחת וזכותם לשמח את לב כאו"א והלוך והוסיף בזה —
בכ"ז בודאי גם זה, מצב זה, לטובה בטוב הנראה והנגלה — ע"י שנתעורר ונוסיף בכל השייך לטוב האמיתי, אין טוב אלא תורה ומצוותי' ובמעשה בפועל כי המעשה הוא העיקר,
ואם בכל זמן ובכל מקום תורתנו הנצחית היא תורה אור ותורת חיים, המאירה322לאדם דרכו בחיי יום יום ע"י הוראות (תורה — הוראה) כלליות ופרטיות, על אחת כו"כ במצב בלתי רגיל ביותר וביותר. ויפה שעה אחת קודם.
והוראה ברורה ומאירה בתורה בפרשת היום, היום יום ראשון בשבת פ' בחוקותי: אם בחוקותי תלכו (שתהיו עמלים בתורה) ואת מצותי תשמרו ועשיתם אותם ונתתי גשמיכם גו' ונתתי שלום בארץ גו' והתהלכתי בתוככם גו' ואולך אתכם קוממיות,
ויום השלשה עשר (בחודש) הרי מדגיש הוא עוד יותר זכות שלש עשרה מדות שנאמרו בציבור בתפלת הבוקר ובתפלת המנחה,
והשנה שנת הקהל — מדגישה ההכרח להקהל את העם האנשים והנשים והטף ושמרו לעשות את כל דברי התורה הזאת, ובזעקך יצילוך קיבוציך.
והצעה למעשה בפועל — להקהיל לעתים תכופות, וימי סגולה בזה ה"ה ימי הקריאה בתורה, שהם גם ימי כניסה, ובפרט — כהוראות הרב מרא דאתרא או המדריך הרוחני וכו', כינוסי תורה שתהי' בתחלתם או בהמשך שלהם תפלה בציבור ונתינת צדקה ברבים — שלשה דברים שעליהם העולם (כפשוטו, וגם העולם קטן זה האדם) עומד וקיים,
בכל אסיפות או כינוסים באיזו תכנית ולאיזו מטרה שתהי' — להכניס בסדר היום אמירת דברי תורה, תפלה בציבור ונתינה לצדקה, וכמובן — בתור עיקר, שהרי המדובר בתומ"צ, שבשבילם נברא העולם והאדם וכל צבאיהם ועניניהם.
323וכ"ז שייך גם בטף באופן המתאים להם, ובלשון הכתוב „על פי דרכו", ולכן גם מוכרח בנוגע לטף, עליהם נאמר אל תגעו במשיחי, הבל שאין בו חטא שבשבילם העולם מתקיים,
וברוב המקומות בטח בקל יותר לערוך זה בשבילם בבתי הספר בם לומדים.
ובקשה נפשית, בכל לשון של בקשה — לאַחד את כבנ"י ועד — לאיחוד אמיתי מיוסד במצות תורת אמת ואהבת לרעך כמוך, ע"י קיום מצוה זו במעשה בפועל, וכל המרבה ה"ז משובח.
ובעמדנו ימים ספורים לפני יום הל"ג בעומר, יום שמחתו של ר' שמעון בן יוחאי שאמר יכול אני לפטור את כל העולם כולו מן הדין, ובכל שנה ושנה ביום ההילולא כ"עת פטירתו כו' מאיר חסד ה' כו' ופועל ישועות בקרב הארץ" — מתעורר זכותו ביתר שאת וביתר עז לפעול ישועות,
ועד לישועה השלימה — ה' אלקים צבאות השיבנו האר פניך ונושעה, בגאולה האמיתית והשלימה ע"י משיח צדקנו.
בכבוד ובברכה* *
ובלשון הכתוב: משלי כב, ו.
עליהם נאמר: דה"א טז, כב. שבת קיט, ב.
העולם מתקיים: ויתירה מזו בהקדמת הזהר בתחלתה: ר"ש פתח הנצנים נראו בארץ כו' מאן מקיים עלמא כו' קל ינוקי דלען באורייתא ובגין אינון רביין דעלמא עלמא אשתזיב. ולהעיר ממחז"ל עה"פ הקול קול יעקב כו' בזמן שקולו של יעקב מצוי בבתי כנסיות אין הידים ידי עשו (ב"ר פס"ה, כ. זח"א קעא, א. ועוד).
ואהבת לרעך כמוך: קדושים יט, יח. וראה קונטרס אהבת ישראל.
יום שמחתו: ראה פע"ח שער ספה"ע פ"ז. מ"ח מס' אייר סיון פ"ו מ"ו. ושם מ"ז: שמחה גדולה.
ר' שמעון בן יוחאי: ראה המשך והחרים תרל"א ע' מט ואילך.
שאמר: סוכה מה, ב. וראה לקוטי לוי"צ לפסוקי תנ"ך ומחז"ל (ע' ק ואילך).
עת פטירתו . . הארץ: אגה"ק סכ"ח. וראה סידור שער הל"* ג בעומר דש, סע"ב ואילך. שז, ב.
ה' אלקים צבאות השיבנו האר פניך ונושעה: תהלים פ, כ. וראה מכתב כללי די"א ניסן שנה זו בסופ ובהערות שם.
בגאולה האמיתית והשלימה: הבאה ע"י דישראל „טועמים" „מהאי חיבורא דילך דאיהו ספר הזהר" (ר"מ זח"ג קכד, ב. וראה אגה"ק סכ"ו).324ב"ה, ראש־חודש אייר, ה'תשמ"א
ברוקלין, נ. י.
צו דער 26טער יערלעכער קאנווענשאָן
פון נשי ובנות חב"ד
ה' עליהן תחיינה
אין ענטפער אויף דער מיטטיילונג, אַז די יערלעכע קאָנווענשאָן וועט אי"ה אָפּגעהאַלטן ווערן פון עש"ק ח"י אייר, ל"ג בעומר ביז כ"א אייר — יהי רצון אַז עס זאָל זיין מיט גרויס הצלחה אין אַלע הינזיכטן.
שטייענדיג אונטערן צייכן פון ל"ג בעומר וועט די קאָנווענשאָן זיכער אויסדריקן דעם גייסט פון דעם דאָזיגען ליכטיגען טאָג וואָס איז פאַרבונדן מיט רבי שמעון בן יוחאי, און — וויבאַלד אַז המעשה הוא העיקר — פאַרווירקלעכן אין מעשים בפועל.
און כאָטש ווער קען זיך גלייכן צו רשב"י, וואָס איז געווען איינער פון די גרעסטע תנאים און גרעסטע תלמידים פון רבי עקיבא; אָבער וויבאַלד אַז די תורה, תורת חיים, דערציילט וועגן זיינע מעשים, איז דאָס אַ הוראה אַז ס'האָט אַ שייכות צו יעדן אידן און אידישע פרוי, צו טאָן אין דעם גייסט און אין דער ריכטונג, עכ"פ.
דערציילט די גמרא, אַז ווען רשב"י איז אַרויס אויף דער פריי נאָך אויסבאַהאַלטן זיך אין אַ מערה צוועלף־דרייצן יאָר אין דער צייט פון די רוימישע פאַרפאָלגונגען, האָט ער באַלד גענומען נאָכפרעגן זיך: איכא מילתא דבעי לתקוני — „איז דאָ עפּעס אַ זאַך וואָס מ'דאַרף מתקן זיין?" און ווען ער דערוויסט זיך, אַז אין אַ געוויסן אָרט איז פאַראַן אַן ענין פון צער פאַר אידן, טוט ער זיך אַריין אין דער זאַך און גיט אָפּ צייט און מי ביז ער איז מתקן די זאַך בפועל, כאָטש עס האָט זיך געהאַנדלט נאָר וועגן איינשפּאָרן אידן צו מאַכן אַן אומוועג!
די הוראה דערפון איז אַ קלאָרע: אויב מ'דאַרף זיך אָפּגעבן אַזוי פיל צו העלפן אידן אין גשמיות, אפילו אין אַן ענין וואָס איז לכאורה ניט זייער ערנסט — על אחת כמה וכמה אין רוחניות, און — ענינים וואָס זיינען נוגע לדורי דורות.
בחסדי השי"ת לעבן מיר אין אַ לאַנד וואו מ'דאַרף זיך ניט אויסבאַהאַלטן אין מערות און אויך ניט אין חדרי־חדרים צו אָפּהיטן אידישקייט און טאָן פאַר אידישקייט. גלייכצייטיק אָבער הערשט אין גאַס אַ גייסטיגע פינצטערניש, און עס בושעווען ווינטן פון געפערלעכע השפּעות, ניט נאָר פאַר אידישע קינדער צו בלייבן ערלעכע אידן, נאָר פאַר יוגנט בכלל צו בלייבן ערלעכע מענטשן.
דעריבער איז דער ענין פון חינוך נאָך קיינמאָל ניט געווען וויכטיגער ווי אין דער איצטיגער צייט; ניט נאָר דער חינוך וואָס אַ קינד באַקומט אין דעם ריכטיגען מוסד חינוך על טהרת הקודש, נאָר אויך דער חינוך וואָס אַ קינד זאַפּט אַריין אין זיך325פון דער גאַנצער הנהגה און אַטמאָספערע אין שטוב. און דאָס איז דאָך אָפּהענגיק אין גאָר אַ גרויסער מאָס פון דער עקרת הבית און אם הבנים.
עס איז אָפט אונטערשטראָכן געוואָרן, אַז דער בעסטער מיטל צו באַקעמפן אַ ניטגעוואונשענע דערשיינונג איז צו באַוואָרענען אַז די דערשיינונג זאָל לכתחילה ניט האָבן קיין אָרט. דאָס מיינט, אַז מ'מוז באַוואָרענען אַז יעדער און אַלע אידישע קינדער, אינגלעך און אויך מיידלעך, זאָל באַקומען דעם מאַקסימום חינוך על טהרת הקודש, סיי אין מוסד חינוך און סיי אין דער היים. און בנוגע דער היים איז דאָך די בע־הבית'טע די עקרת הבית, וועמען דער אויבערשטער האָט געגעבן דעם זכות און די אחריות, און במילא אויך די נויטיגע כוחות, אָנצופילן די היים מיט נר מצוה ותורה אור, אין דער פולסטער מאָס, אַזוי אַז די אידישע ליכטיקייט און וואַרעמקייט זאָל אַרויסשפּאַרן אין דרויסן און מאַכן ליכטיגער און וואַרעמער אויך אין די אַרומיגע אידישע הייזער און אין דער גאַנצער שכונה, אין איינקלאַנג מיט דעם אָנזאָג, בקשה און הבטחה פון דעם אויבערשטן: ועשו לי מקדש ושכנתי בתוכם — בתוך כל אחד ואחת מהם.
ויהי רצון אַז די קאָנווענשאָן זאָל טאָן, און מעורר זיין צו טאָן, אין אַלעס אויבנגעזאָגטע, אין אַן אופן פון הלוך ומוסיף ואור, און דער אויבערשטער וועט מצליח זיין אין דעם און אין אַלץ וואָס מ'נויטיגט זיך, מיט אַלע בני־בית שיחיו, בגשמיות וברוחניות גם יחד.
בברכה להצלחה מרובה
ולבשורות טובות
בכל האמור
ברוקלין, נ.י.
צו דער 28טער יערלעכער קאָנווענשאָן
פון נשי ובנות חב"ד
ה' עליהן תחיינה
אַזוי ווי די קאָנווענשאָן קומט פאַר אין דער וואָך וואָס הויבט זיך אָן מיט ל"ג בעומר, וועט מען דאָך זיכער נאָך שטיין אונטער דער פרישער באַגייסטערונג וואָס ל"ג בעומר בריינגט.
326איינע פון די הויפּט באַדייטונגען פון ל"ג בעומר, וואָס טיילן אויס דעם טאָג אַלס אַ פריילעכן טאָג אין די טעג פון ספירה, איז פאַרבונדן מיטן לעבן און שאַפן פון דעם גרויסן תנא רבי שמעון בר יוחאי (רשב"י).
ווי באַוואוסט, איז רשב"י געווען פאַרפאָלגט פון דער רוימישער ממשלה צוליב זיין טעטיקייט צו פאַרשפּרייטן תורה און אידישקייט. האָט ער געמוזט אויסבאַהאַלטן זיך אין אַ הייל יאָר. דערציילט די גמרא, אַז ווען ער איז ענדלעך אַרויס פון זיין באַהעלטעניש, האָט ער באַלד געפרעגט אויב עס איז פאַראַן עפּעס אַ זאַך וואָס ער קען פאַרלייכטערן אָדער באַפרייען אידן פון אַ שוועריקייט. האָט מען אים אָנגעוויזן אַ באַשטימטן אָרט, וואו כהנים דאַרפן מאַכן אַן אומוועג צוליב אַ ספק אויב דער אָרט איז ריין פון טומאה. רשב"י האָט זיך תיכף אַריינגעלייגט אין דער זאַך, האָט פּערזענלעך געטאָן אין דעם, ביז ער האָט פעסטגעשטעלט, אַז די כהנים מעגן גיין אין יענעם אָרט.
אין דער דאזיגער, לכאורה גאָר פשוטע געשיכטע וואָס די תורה, תורת־חיים, הוראה בחיים, דערציילט, ליגט אַ טיפע הוראה —
אין צוגאָב צום עצם ענין, וואָס ווייזט די גרויסע אהבת־ישראל און מסירותנפש פון רשב"י, וואָס נאָכדעם ווי ער איז געווען אָפּגעזונדערט פון זיין משפחה און זיינע תלמידים במשך פון צוועלף־דרייצן יאָר, איז די ערשטע זאַך באַלד נאָך זיין באַפרייאונג פרעגט ער אויב ער קען עפּעס אַרויסהעלפן אידן אין אַ שוועריקייט, און ער רוט ניט ביז ער פירט דורך די זאַך בפועל.
דערביי שטעלט זיך אַרויס אויך די נקודה, וואָס בשעת, נאָך די אַלע יאָרן, איז רשב"י גרייט צו באַנייען זיין לעבן און שאַפן פאַר כלל ישראל — זוכט ער ניט, און וואָרט ניט אויף עפּעס אַ געוואַלדיגען אויפטו פון אַ וועלט־פאַרנעם, נאָר פאַרנעמט זיך תיכף אַרויסצוהעלפן אַ טייל אידן (בלויז כהנים, און ניט אַלע כהנים, נאָר די וואָס האָבן דאָרט געדאַרפט דורכגיין), כדי צו פאַרשפּאָרן זיי אַביסל צייט און מי!
איז די הוראה אין דעם: פאַראַן מענטשן וואָס האַלטן אין איין טראַכטן וועגן עפּעס אַ קאָלאָסאַלע דערגרייכונג, און אין ענינים וואָס זיינען ניט אָפּהענגיק פון עם און ער קאָן אין זיי גאָרניט אויפטאָן; און דערוויילע לאָזט ער דורך געלעגנהייטן צו טאָן אַ מעשה בפועל אין ענינים וואו ער קען אויפטאָן, צו העלפן אפילו איין איינציגן אידן, אָדער איין אידיש קינד, בגשמיות אָדער ברוחניות, אָדער אין ביידע געביטן. און ווען ער גיט אַמאָל יאָ אַ טראַכט צו טאָן עפּעס, זאָגט אים דער יצרהרע: וואָס וועסטו שוין אויפטאָן אַז דו וועסט העלפן אַ אידן טאָן אַ מצוה? — און טאָמער וועט עס ניט פועלן, רוימט אים דער בעל־דבר אַיין אין אויער, אַז אַזאַ „איינפאַכע" זאַך קען דאָך אפילו אַן אַנדערער, ניט אַזאַ גדול ווי ער, טאָן, און ער דאַרף טראַכטן וועגן גרעסערע זאַכן, וכו' וכו'.
אַזוי קען פּאַסירן ניט נאָר מיט אַ יחיד, נאָר אויך מיט אַ גאַנצע גרופּע, אַ רבים, בפרט ווען מ'קומט זיך צוזאַמען אויף אַ קאָנווענשאָן, און מ'פאַרנעמט זיך מיט ענינים און פּלענער פון אַ וועלט־פאַרנעם, וועלכע ווערן דערנאָך, ר"ל, ליידער פאַרגליווערט אין עולם המחשבה, און קומען ניט אַראָפּ אין אַ מעשה בפועל.
327לערנט אונז רשב"י: לא זו הדרך. נאָר — יעדער איינער און איינע דאַרף און מוז טאָן וואָס ער (אָדער זי) קען טאָן, במעשה בפועל, אפילו ווען עס דוכט זיך אויס, אַז ס'איז ניט אַ גרויסער אויפטו; וואָרום דער אמת איז, אַז יעדע הילף צו אַ אידן, ווי גרויס אָדער קליין דאָס שיינט צו זיין, איז אַ גרויסער אויפטו, אין איינקלאַנג מיט דעם כלל גדול בתורה — ואהבת לרעך כמוך.
בפרט אין דער היינטיגער צייט, ווען פיל אידן, ליידער, האַלטן ניט נאָר אין מאַכן אַן „אומוועג", נאָר בלאָנדזשען און וואַרטן עמיצער זאָל רחמנות האָבן און קומען ווייזן זיי דעם ריכטיגען וועג.
ויהי רצון, אַז די קאָנווענשאָן זאָל טאָן, און מעורר זיין צו טאָן, אין אַלעס אויבנגעזאָגטע, אין אַן אופן פון לכתחילה אַריבער. און השי"ת וועט זיכער מצליח זיין אין דעם און אין אַלץ וואָס מ'נויטיגט זיך, מיט אַלע בני־בית שיחיו, אויך אין אַן אופן פון לכתחילה אַריבער, בגשמיות וברוחניות גם יחד.
בברכה להצלחה מרובה
ולבשורות טובות
בכל האמור
. . . במענה על שאלתו להספר זהר תורה, הנה ראיתיו פעם, וכפי שנרשם בזכרוני זהו העתקת הזהר ללה"ק, ולא פירוש על הזהר. ולכן תמיהני עליו, למה לו ללמוד בהעתקה, אם יכול ללמוד בפנים הזהר, כי אי אפשר הדבר אשר בהעתקה יוכללו כל הפירושים, ובמילא זהו ג"כ בהקדושה, כפי שישנה בהלשון שאמר רשב"י והחבריא שלו . . .
328להשאלה הנ"* י"ל דאדה"ז האָט באוואָרנט באגה"ק זו עצמה.
ובהקדם דלימוד הש"ס ע"י רב אשי ארך ס' שנה כל שנה ב' חדשים (ב"ב קנז, ב ברשב"ם) — ורק ב' „מהדורות"־פעמים
היינו עשר שנים רצופות.
ואז הי' שש סדרים, והלימוד הי' לאחרי ר' יוחנן — שלא בערך לדורו דרשב"י — ראשונים (עירובין נג, א)
עאכו"כ כשעסקו ב"שש מאות סדרי שהי' בימיהם", ב"פלפול הקושיות ותירוצים" — כד פירוקי וכו' [להעיר להנ"ל מקו"א בהל' ת"ת לאדה"ז רפ"ג ע' ,[1684
משאכ"ז ב"ס' הזהר והתיקונים", כי „פלפול . . דמסטרא דרע" ולית תמן ב"ס' הזהר והתיקונים" (כדלעיל)
אבל מוכרח הי' בלימודו דרשב"י בנגלה ובפרט במערה שעי"ז זכה לזה כו'.
329ת"ח על הדו"חבזה, כן יוסיפו לדוו"ח, מהתקדמות דכהנ"ל — התקדמות ע"פ מחז"ל מי שיש לו מנה כו' מאתים רוצה כו' שהרי נאמר רצון יראיו יעשה, ובפרט בכיו"ב — שזכות הרבים מסייעת וזכות יום שמחתו דרשב"י.
אזכיר עוה"פ עה"צ.
330. . . הו"ל עתה קונ' חדש נוסף על הנמצא כבר בדפוס כנראה אין בא בחשבון ובפרט, שלע"ע, לא מצאתי בדא"ח בנוגע לתספורת כו' (לבד הנדפס בסי' מהרי"ד, אף שמובטחני שיסודתו בכתבי הצ"צ).
(ממכתב י"ז ניסן, תשט"ז) ב"ה, עשק"מ סיון, ה'תשמ"ג
ברוקלין, נ.י.
הוו"ח . . .
. . . ולשאלתו בהמדובר (בל"ג בעומר וכו') ע"ד הר"א הלוי:
א) הנה בשו"ע האריז"ל (וכן בנגיד ומצוה) איתא שאמר נחם בברהמ"ז, ובס' לחם מן השמים (להר"י צמח, מונקאטש, תרס"ה) שאמרו בברהמ"ז ובברכת תשכון, היינו ברכת ולירושלים כו' ותשכון כו',
ועפ"ז אמרו גם בשויו"ט (שהרי דוחק גדול לומר שאף שכתבו סתם הכוונה חוץ משויו"ט וחוה"מ (ור"ח וכל יום שאין אומרים בו תחנון) כיון דכאן לא נחית לדיני אמירת תחנון וכיו"ב דתחנון),
אבל בשעה"כ (ענין ספה"ע דרוש יב) ובפע"ח (ש' ספה"ע פ"ז) איתא שאמרו בברכת תשכון (וראה סי' האריז"ל (רש"ר): ואין לומר אז נחם בברכת תשכון) — וידוע שבכל כגון דא על שעה"כ (ופע"ח) סמכינן
וראה הגהת אדנ"ע לסידור (נדפסו בסי' תו"א, ברוקלין, תש"א ועוד) רל, ב בתחלתו: ידוע דהשמ"ש (דהשמונה שערים — בנדו"ד שער הכוונות) מוסמך יותר (אפילו מהפע"ח) ועליו סומכין.
ולפענ"ד לולא דמסתפינא — ה"ז טה"ד וכו' בשו"ע האריז"ל — דמה טעם לאמרו בברהמ"ז ולא לאמרו בתפלה ובהברכה שכולא עלמא אומרים נחם בט' באב.
ויש לברר בכת"י ודפוסים הראשונים דשו"ע האריז"ל.
331ב) בס' אור הישר (אור צדיקים — ראה שה"ג להחיד"א ערך זה) עמוד העבודה
פרק י* איתא שהאריז"ל אמר על הר"א הלוי שהי' גלגול ירמי' הנביא,
בס' הילולא דרשב"י להריא"ז מרגלית (ירושלים, תש"א — יד, ב) כתב „ניצוץ
ירמי'" — והוא פליטת הקולמוס דמוכח, שהרי כותב שם הישר הנ"ל.
ולכאורה כן מוכח גם מההמשך (— מהביאור) בס' ז כל ת"ח לקונן על החורבן לתקון חצות וכו' וראה את השם המסופר (יל"ש ירמי' רמז רצג) בנוגע לירמי' הנביא . .
בברכה
נ.ב. ז"ע העירני חכם א' אשר בשו"ע האריז"ל כת"י הי' נוהג לומר נחם בברכת תשכון. שהמקור לזה הוא ס' אור זה — שהוא הי' מעורר את וכינה בצורת אשה וכו' ע"ד הנמצא בספרי' מצא וז"ל: