קדושים א

א. אין פסוק^א „וכי תבואו אל הארץ ונטעתם גו' וערלתם גו' פריו שלש שנים יהי' לכם ערלים לא יאכל", שטעלט זיך רש"י אויף די ווערטער „שלש שנים יהי' לכם ערלים" און איז מפרש: „מאימתי מונה לו משעת נטיעתו".

לערנען מפרשים^ב, אַז דערמיט מיינט רש"י באַוואָרענען, אַז דער מנין פון די „שלש שנים" איז ניט „משעה שעושה פרי", נאָר „משעת נטיעתו"; און דאָס לערנט מען אָפּ פון דעם וואָרט „ונטעתם"^ג — „לומר דמשעת נטיעה מונין".

ב. דער ביאור אין דעם:

רש"י'ן בפשטות אָרט דאָ די אריכות הלשון אין פסוק „שלש שנים יהי' לכם ערלים": עס שטייט דאָך שוין פריער „וערלתם ערלתו את פריו", היינט פאַרוואָס חזר'ט איבער דער פסוק נאָכאַמאָל די ווערטער „יהי' לכם ערלים", און זאָגט ניט בקיצור: „וערלתם ערלתו את פריו שלש שנים"?

104נעמט רש"י דערפון אַרויס, אַז אין ערלה זיינען פאַראַן צוויי ענינים: (א) דער איסור פון ערלה אויף'ן (עץ ו)הפירות („חפצא") — וערלתם ערלתו את פריו", ובלשון רש"י^ח: „יהא אטום ונסתם מליהנות ממנו"; (ב) דער מנין פון די „שלש שנים" — אַ דין אויפ'ן אדם („גברא") — „(שלש שנים) יהי' לכם ערלים"^ט.

און דאָס מיינט רש"י מיט זיין אריכות הלשון „מאימתי מונה לו משעת נטיעתו": עס דאַרף זיין „מונה לו" — דער אדם ציילט די „שלש שנים"; און וויבאַלד דער מנין איז „לכם", איז מסתבר אַז די „שלש שנים" רעכענען זיך (ניט פון ווען דער עץ איז עושה פירות, נאָר) פון פעולת האדם (גברא) — „ונטעתם"^י — פון ווען ער האָט איינגעפלאַנצט דעם עץ.

ועפ"ז קומט אַרויס נאָך אַ נפק"מ: וויבאַלד אַז דאָס וואָס „מונה לו משעת נטיעתו" איז מצד דעם וואָס דער מנין דאַרף זיין „לכם", דאַרף אויסקומען, אַז די שלש שנים (פון נטיעה) ווערן גערעכנט ניט לויט'ן עץ, נאָר לויט'ן אדם („לכם").

דער חילוק צווישן די צוויי אופנים — צי מ'רעכנט די „שלש שנים" לויטן „עץ" אָדער לויט נטיעת האדם — איז אין פאַל ווען מ'פלאַנצט איין אַ צווייג פון אַ בוים וואָס איז שוין אַלט „שלש שנים":

אויב מ'זאָל רעכענען לויטן עץ, האָט אַן אָרט צו זאָגן, אַז וויבאַלד דער צווייג האָט שוין פריער דורכגעמאַכט די שני ערלה, זיינען די פירות וואָס וואַקסן אויס פון דעם צווייג מותר מיד;

*) אויב אָבער מ'זאָל רעכענען די „שלש שנים" לויט דעם אדם הנוטע — „לכם" — דאַרף אויסקומען, אַז מ'דאַרף נאָכאַמאָל אָנהויבן ציילן „שלש שנים" פון זינט דער אדם האָט געמאַכט זיין נטיעה (חדשה).

[ולפ"ז איז שיטת רש"י בפירושו על התורה — ע"ד הפשט — מתאים מיט חלק ההלכה שבתורה, וואָס דער דין איז^יא, אַז „אחד הנוטע ואחד המבריך כו'" איז חייב בערלה^יב].

ג. עפ"ז וועט מען אויך פאַרשטיין נאָך אַן ענין אין דעם פירוש רש"י:

105נאָך די ווערטער „מאימתי מונה לו משעת נטיעתו", איז רש"י ממשיך — אין דעם זעלבן דיבור־המתחיל — „יכול אם הצניעו לאחר שלש שנים יהא מותר ת"ל יהי' בהוייתו יהא".

דאַרף מען פאַרשטיין: די צוויי ענינים אין פירוש רש"י — (א) „מונה לו משעת נטיעתו", (ב) „יכול אם הצניעו כו'" — האָבן לכאורה קיין שייכות ניט צווישן זיך: „מאימתי מונה לו כו'" איז אַ פירוש אויף די ווערטער „שלש שנים"^יג, און „יכול אם הצניעו כו'" — אויף די ווערטער „יהי' לכם ערלים";

האָט דאָך רש"י געדאַרפט מחלק זיין די צוויי ענינים אין צוויי באַזונדערע דיבו־המתחיל'ס (כדרכו בכ"מ) — פאַרוואָס ברענגט זיי רש"י בהמשך אחד אין דעם זעלבן דיבור־המתחיל^יד

די תמי' אין דעם איז נאָך שטאַרקער: אויך דער מקור פון דעם ענין („יכול אם הצניעו כו'") אין פירוש רש"י איז פון תורת כהנים^טו, אָבער דאָרט קומט עס טאַקע ניט בהמשך צום לימוד „מאימתי מונה כו'"^טז, נאָר עס איז אַ לימוד פאַר זיך — היינט פאַרוואָס איז רש"י משנה פון תו"כ און איז מצרף די צוויי לימודים צוזאַמען?

ד. ע"פ הנ"ל (סעיף ב) איז עס מובן בפשטות:

וויבאַלד דער פסוק איז מדגיש „יהי' לכם ערלים" — אַז עס איז אַ דין אין „גברא" (כנ"ל) — קען מען דאָך מיינען אַז עס איז ניט נאָר בשייכות צום פרט פון „שלש שנים" (אַז דער מנין דאַרף זיין „לכם", כנ"ל), נאָר אַז כללות איסור ערלה איז בלויז „לכם", אַן איסור גברא^יז,

(און די ווערטער „יהי' לכם ערלים" זיינען ניט אַ הוספה אויף די ווערטער „וערלתם ערלתו את פריו" (און אַ דין בלויז אין מנין ג' שנים), נאָר זיי זיינען דער פירוש און אויסטייטש פון „וערלתם ערלתו את פריו" — אַז עס מיינט בלויז „יהי' לכם ערלים", אַן איסור גברא);

און אויב מ'זאָל אָננעמען אַז דער איסור ערלה איז ניט חל אויף די פירות גופא (נאָר עס איז בלויז אַן איסור על האדם ניט צו עסן די פירות די ערשטע דריי יאָר) — איז דאָ אַן אָרט צו זאָגן, אַז נאָך די ג' שנים איז ניטאָ דער איסור ערלה, אפילו ניט אויף די פירות וואָס זיינען געוואָקסן אין די ג' שני ערלה.

מ'וואָלט געלערנט, אַז ערלה איז אַן איסור גברא („יהי' לכם ערלים") התלוי בזמן („שלש שנים")^יח — אַזוי ווי דער איסור אכילת חמץ בפסח^יט וכיו"ב — אַ געוויסן זמן טאָר עס דער אדם ניט עסן^כ; ובמילא, „אם הצניעו לאחר שלש106שנים" איז עס מותר (וויבאַלד דער זמן איסורו איז שוין אַריבער).

לערנט מען אָפּ פון וואָרט „יהי'" — „בהוייתו יהא" — אַז דער איסור ערלה בלייבט שטענדיק אויף די פירות, אויך נאָך די שלש שנים^כא.

ה. דער טעם פנימי פון דעם חילוק צווישן איסורי גברא ואיסורי חפצא — י"ל אַז דאָס היינגט אָפּ פון וואַנעט עס קומט דער חיות פון דעם דבר הנאסר:

איסורי חפצא (אַז דער חפץ פאַר זיך איז אסור), איז ווען דער חפץ איז מקבל אַ חיות אסור, פון ג' קליפות הטמאות לגמרי^כב וואָס קענען ניט נתעלה ווערן אין קדושה, און דערפאַר איז דאָס אַ חפצא של איסור ואסור לעולם;

איסורי גברא איז ווען די זאַך איז מקבל אַ חיות סתם, פון קליפת נוגה^כב וואָס קען נתעלה ווערן אין קדושה, און דערפאַר איז ער אַ חפצא של היתר (נאָר דער גברא טאָר עס ניט עסן וכיו"ב).

און פירות ערלה זיינען אַן איסור חפצא (כנ"ל בארוכה) — ווייל זייער חיות איז פון ג' קליפות הטמאות (ווי דער אַלטער רבי ברענגט אַראָפּ אין תניא^כג).

עס פאָדערט זיך אָבער נאָך הסברה: וויבאַלד אַז דער אילן אַליין איז אַ דבר היתר^כד, און די פירות זיינען דאָך יונק חיותם פון דעם אילן — ווי קען זיין, אַז דער אילן אַליין זאָל זיין אַ דבר המותר און די פירות וואָס קומען פון אים אַרויס זאָלן זיין אַ חפצא של איסור?

ווען פירות האילן וואָלטן אַלעמאָל געווען אסור, וואָלט מען נאָך געקענט מסביר זיין, אַז אָט דער חלק החיות^כה פון דעם אילן פון וואַנען די פירות זיינען יונק זייער חיות איז פון ג' קליפות הטמאות;

וויבאַלד אָבער אַז נאָך ג' שנים זיינען די פירות מותר, קומט אויס, אַז אויך דער חלק (החיות של) האילן איז ניט פון ג' קליפות הטמאות — היינט ווי ווערן די פירות אַן איסור חפצא?

ו. וועט מען דאָס פאַרשטיין בהקדם הביאור אין דעם לשון פון אַלטן רבי'ן אין תניא^כו וועגן „מאכלות אסורות מהצומח כמו ערלה וכלאי הכרם כו'" — אַז זייער „קיום וחיות" איז פון ג' קליפות הטמאות; איז מדייק דער רבי (מהורש"ב) נ"ע^כז, אַז „בערלה וכלאי הכרם לא אמר וקיום גופם" — ניט ווי פריער, ביי „בעלי חיים הטמאים ואסורים באכילה", וואו דער אַלטער רבי107זאָגט אַז (ניט בלויז זייער „נפשות", נאָר) אויך „קיום גופם" איז פון ג' קליפות הטמאות — און איז מסביר: „שהרי גופם (פון ערלה כו') טהור כו'".

איז לכאורה ניט פאַרשטאַנדיק: פירות ערלה זיינען דאָך אסור לעולם — דאַרף דאָך דער „קיום גופם" פון די פירות זיין פון ג' קליפות הטמאות; און אויב ווייל די פירות נעמען זיך פון דעם אילן וואָס איז אַ דבר היתר — איז דאָך אויך דער חיות הפירות פון (און דורך) דעם אילן?

איז דער ביאור אין דעם: דער חילוק פון „קיום גופם" און „קיום וחיות" איז:

דער גוף וגשם פון אַ נברא איז באַשאַפן געוואָרן בלויז איין מאָל, און דערנאָך איז מען בלויז מקיים די פריערדיקע מציאות, און דערפאַר איז אין דעם ניט שייך אַ שינוי מזמן לזמן פון זיך אַליין^כח (אַז עס זאָל זיך בייטן דער אָרט פון וואַנעט עס קומט „קיום גופם");

דאַקעגן דער חיות פון צומח ודומם ווערט כסדר נתחדש פון־דאָס־ני (כמבואר בכמה מקומות^כט בפירוש „המחדש בטובו בכל יום תמיד מעשה בראשית", אַז „בכל יום" ווערט נמשך אַ חיות חדש), און דערפאַר קען ווערן אַ שינוי אין דעם חיות.

און דאָס איז אויך דער ביאור באיסור ערלה: דער גוף וגשם האילן וואָס איז אַ דבר טהור — בלייבט טהור, ווייל אין דעם קען קיין שינוי ניט ווערן (לגבי ווי עס איז געווען פריער);

משא"כ דער חיות וכח מיט וועלכן דער אילן איז מצמיח די פירות און זיי זיינען יונק (פון אילן), איז במשך די שלש שני ערלה איז עס אַ חיות פון ג' קליפות הטמאות^ל — און מצד דעם ווערן די פירות אַן איסור חפצא^לא (ואסורים לעולם);

און דערנאָך ווערט נשפע ונמשך אין דעם אילן^ל אַ חיות חדש^לב, וואָס די פירות שלו (בשנה הרביעית) זיינען ניט נאָר טהורים ומותרים, נאָר אדרבה — „קדש הלולים לה'"^לג.

(משיחות אחרון של פסזז

וש"פ קדושים תשל"ו)