הוספות - שיחות ט

א. אויף אַ יום תענית, זאָגט ישעי'^א הנביא, דער נביא הגאולה

— ווי מרומז בשמו „ישעי'" — „ישע י"ה"^ב: (א) ענינו איז ישועה^ג, און דערצו (ב) אַ ישועה וואָס קומט פון דעם אויבערשטן, וואָס דעמולט איז דאָס אַ ישועה אמיתית —

ב. נוסף אויף הנ"ל, דעם צד השווה וואָס איז דאָ אין אַלע צומות, וואָס זיי זיינען „מדרכי התשובה כו'", האָט דאָך יעדער תענית אַן ענין מיוחד — פאַרבונדן מיט דעם מאורע וואָס האָט געטראָפן אין דעם טאָג, וואָס אַלס זכר צו דעם מאורע האָט מען קובע געווען דעם תענית.

און דורך דעם וואָס מען דערמאָנט זיך אויף אים בכל שנה ושנה ווען עס קומט דער טאָג^יז, און בזכרון ע"פ תורה — וואָס תורה זאָגט אַז המעשה הוא העיקר^יח — ווערט עס אַן אמת'ער זכרון לויט תורת אמת, אַז ער לעבט איבער די זאַך, ובמילא ווערט פון דעם „נזכרים" — „ונעשים"^יט, אַז דאָס ברענגט גלייך החלטות טובות (קבלה על להבא) ביז מעשים טובים בפועל.

בנוגע שבעה עשר בתמוז זאָגן חז"ל^כ „חמשה דברים אירעו את אבותינו בשבעה עשר בתמוז" — און די ערשטע (וי"ל — עיקר) זאַך איז, וואָס „נשתברו הלוחות".

[אייגענטלעך האָט דער ענין פון „נשתברו הלוחות" אַ שייכות צו אַלע תעניות, וכמובן אויך פון דעם וואָס אויך אין די אַנדערע תעניות לייענט מען פרשת^כא „ויחל"^כב וואו עס רעדט זיך וועגן די לוחות שניות (לוחות האחרונות), וועלכע זיינען געקומען בסיבת שבירת לוחות הראשונות,

אָבער בגלוי איז דאָס פאַרבונדן מיט שבעה עשר בתמוז, ווען נשתברו הלוחות בפועל].

דערפון איז פאַרשטאַנדיק, אַז די התבוננות (און אין אַן אופן וואָס ברענגט צו מעשה בפועל) דאַרף זיין אין דעם ענין פון „נשתברו הלוחות".

ג. אין דעם ענין פון „נשתברו הלוחות" איז דאָ אַ פלא, וואָס איז דורש אַ התבוננות מיוחדת:

אידן האָבן געהאַט תורה שבכתב נאָך פאַר מ"ת, ווי עס ווערט דערציילט אין חומש^כג (און רש"י איז דאָס מפרש בפירושו על התורה על אתר)^כד: „ויכתוב משה" — משה האָט אָנגעשריבן אין אַ ספר (ווי רש"י טייטשט אָפּ) אַלע פרשיות „מבראשית ועד מ"ת", וואָס אין די פרשיות זיינען אויך נכלל כמה הוראות ומצוות;

289און נאָך מער: דער פסוק רופט אָן^כה אָט דעם ספר — „ספר הברית", אַז דורך דעם ספר איז געוואָרן אַ ברית צווישן אידן מיטן אויבערשטן.

נוסף לזה: במשך די ארבעים יום וואָס נאָך ששה בסיון (זמן מתן תורתנו) האָבן אידן זיכער געלערנט און גע'חזר'ט אויך די עשה"ד (וועלכע זיינען ניט געווען פאַרשריבן אין דעם ספר). וואָרום וויבאַלד זיי האָבן אַלע געהערט די עשה"ד בשעת מ"ת און אַזאַ טיפער הערן ביז אַז על כל דיבור ודיבור פרחה נשמתן^כו, איז פאַרשטאַנדיק אויף וויפל דאָס איז איינגעקריצט געוואָרן בנפשם, איז זיכער אַז אין די ארבעים יום האָבן זיי זיי (די עשה"ד) געלערנט און גע'חזר'ט,

וקרוב לומר אַז מ'האָט זיך ניט באַגנוגנט מיט רעדן און לערנען בע"פ, נאָר זיי האָבן דאָס אויך פאַרשריבן^כז — אַלס אַ סגולה צו זכרון^כח און מצד חביבות הענין (ובפרט אַז דערנאָך איז דאָס געוואָרן אַ חלק פון תושב"כ).

אעפ"כ זעט מען, אַז ניט קוקנדיק אויף דעם וואָס מ'האָט שוין געהאַט דעם „ספר הברית", און אויך די עשה"ד ווי זיי זיינען איינגעקריצט אין דער נשמה און אין אַן אופן וואָס דאָס פועל'ט אויך אויפן גוף, און דערצו נאָך (את"ל כנ"ל) זיינען זיי אויך געווען פאַרשריבן,

פונדעסטוועגן, איז צוליב דעם^כט וואָס „נשתברו הלוחות" (וואו די עשה"ד זיינען געווען אויסגעקריצט) האָט מען קובע געווען אַ תענית עד סוף ימי הגלות (און דערנאָך אויך, וועט דאָס ווערן (אויסגעטיילט מסתם ימים) „לששון ולשמחה" און „לשמחה ולששון", כנ"ל).

ד. די ערקלערונג אין דעם — י"ל:

דער חילוק צווישן אַ זאַך ווי זי איז פאַרשריבן און ווי זי איז איינגעקריצט אין אַ זאַך (ווי אַן אבן) איז^ל:

בשעת מ'פאַרשרייבט אַ זאַך בדיו על הקלף (אָדער על הנייר) — זיינען די טינט און די זאַך אויף וועלכער מ'שרייבט צוויי באַזונדערע זאַכן וואָס מ'פאַרבינדט צוזאַמען; און דערפאַר האָט מען די מעגלעכקייט אָפּצוטיילן דעם דיו פון דער זאַך אויף וועלכער ס'איז אָנגעשריבן געוואָרן;

משא"כ ווען מ'קריצט אויס אותיות וכיו"ב אין אַ שטיין — ווערן די אותיות מיט דעם שטיין אַן איין און איינציקע זאַך; מען קען ניט פאַנאַנדערטיילן צווישן דעם שטיין און די איינגעקריצטע אותיות — מ'קען ניט אָנרירן עפּעס פון די אותיות סיידן מ'רירט אָן דעם שטיין אַליין — און אַזוי בלייבט דאָס לעד ולעולמי עולמים.

ה. דאָס איז אויך די ערקלערונג אין דעם אויפטו פון די עשרת הדברות ווי290זיי זיינען איינגעקריצט אין די לוחות לגבי ווי זיי זיינען בעלפּה און אויך בכתב^לא, ובהקדם:

די עשרת הדברות זיינען כולל כל התורה כולה, וואָרום „כל תרי"ג מצוות בכלל עשרת הדברות"^לב (און די תר"כ אותיות אין די עשרת הדברות זיינען כנגד די תרי"ג מצוות מן התורה ושבע מצוות דרבנן^לג); נאָכמער: עס שטייט אין ירושלמי^לד עה"פ^לה „מזה ומזה הם כתובים" אַז די לוחות האָבן כולל געווען אין זיך כל התורה כולה, ביז אפילו מה שתלמיד ותיק עתיד לחדש בסוף כל הדורות^לו —

און די לוחות האָבן אויפגעטאָן די מעלה פון „חקיקה" אין אַלע ענינים וועלכע זיינען פאַרבונדן מיט זיי — כל התורה כולה.

דורך דעם זיינען אַלע ענינים פון אידישקייט — אָנהויבנדיק פון די עשרת הדברות, און די תרי"ג מצות דאורייתא וז' מצות דרבנן, אַלע דקדוקים של דברי סופרים, אַלע חומרות, און אפילו מנהגי ישראל (וואָס מנהג ישראל תורה היא^לז) — געוואָרן אויסגעקריצט און איינגעקריצט באַ יעדן אידן עד סוף כל הדורות: דאָס אַלעס איז געוואָרן איין זאַך מיט דער עצם מציאות פון אַ אידן, דאָס איז איינגעקריצט אין עם במשך פון יעדן טאָג טעגליכן לעבן פון יעדן אידן און מען קען ניט פאַנאַנדערטיילן צווישן זרי

ו. דאָס איז אויך די הוראה (ביז אין מעשה בפועל) וואָס מען נעמט אַרויס פון דעם ענין פון „נשתברו הלוחות":

בשעת דער יצר הרע קומט און טענה'ט: עס איז גענוג אַז די ענינים פון אידישקייט זאָלן באַ דיר זיין ווי אַ „געשריבענע" זאַך — ס'איז אַ צווייטע (באַזונדער) זאַך וואָס איז (בלויז) „אַנגעשריבן" באַ דיר אויפן האַרצן און אויפן מוח,

דאַרף מען וויסן, אַז דאָס רירט אָן אין דעם עצם מציאות פון אַ אידן.

דער ענין פון „חקיקה" (אַז אַלע ענינים פון אידישקייט דאַרפן זיין איינגעקריצט ביי אַ אידן) איז ניט אַן ענין פון „הידור", וואָס אַ איד וויל שטייגן נאָך העכער בעבודתו ית' — נאָר דאָס איז אַ יסוד, דער גרונד פון אידישקייט, אַז אידישקייט און אידן זיינען איין זאַך, מ'קען זיי ניט אָפּטיילן; דאָס איז איינגעקריצט געוואָרן אין אים און געוואָרן אַ טייל פון זיין עצם מציאות וואָס ער (און קיינער) קען ניט ענדערן.

אַ אידן האָט מען געגעבן בחירה חפשית, ובמילא קען ער פּרואוון עס פאַרדעקן ח"ו, דורך צוהערן זיך ח"ו צו. די דברי סכלות פון דעם יצה"ר („מלך זקן וכסיל"^לח),

291[וואָס יעדער איד, זייענדיק פון דעם „עם חכם ונבון"^לט, ווייס אַז דאָס איז נאַרעשקייט, כסילות],

וואָס וויל אים איינריידן אַז מ'קען אָפּטיילן אַ אידן פון אידישקייט, ווייל דאָס איז בלויז ווי אַ געשריבענע זאַך און ניט איינגעקריצט אין אים אין זיין יעדן טאָג טעגליכן לעבן.

אפילו מיט זיין כח הבחירה קען אַ איד ניט ענדערן זיין עצם מציאות.

זינט מתן תורה, ווען דער אויבערשטער האָט געמאַכט יעדן אידן און אַלע אידן עד סוף כל הדורות אַ (טייל פון) „ממלכת כהנים וגוי קדוש"^מ, און „סגולה מכל העמים"^מא —

איז די עצם מציאות פון יעדער אידן געוואָרן אַזאַ, אַז אַלע פּרטים ופרטי פרטים פון אידישקייט זיינען ביי אים איינגעקריצט אין זיין האַרצן, און דורך דעם^מב — אין זיין גאַנצן גוף, באופן אַז דאָס איז איין זאַך מיט אים וואָס מען קען פון אים ניט אָפּטיילן.

ז. דערמיט וועט מען אויך פאַרשטיין די שייכות פון דעם ענין פון „נשתברו הלוחות" צום צווייטן ענין עיקרי אין שבעה עשר בתמוז — „הובקעה העיר"^כ:

„הובקעה העיר" — מען האָט געמאַכט אַ דורכבראָך אין דער חומה וואָס האָט אַרומגערינגלט ירושלים. אויך דערנאָך איז (כנהוג בכיו"ב) דער רוב החומה געבליבן גאַנץ (ס'איז בלויז געווען אַ בקיעה אין דער חומה); און ירושלים לפנים מן החומה ועאכו"כ דער מקדש מיט'ן קדש הקדשים און אַלע ענינים וואָס זיינען דאָרט געווען האָט מען נאָך ניט אָנגערירט.

„הובקעה העיר" ברוחניות איז — וואָס מען רירט אָן אַ זאַך וואָס איז בלויז ווי אַ „חומה" אויף אידישקייט, און ס'איז זיכער ניט פון די ענינים עיקריים פון אידישקייט (בדוגמא צו ירושלים לפנים מן החומה והמקדש), נאָר אַ זאַך וואָס באַשיצט זיי און רינגלט זיי אַרום — סייגים, הידור מצוה וכיו"ב.

טענה'ט דער יצה"ר, דער „כסיל": וואָס איז אַזוי דער שטורעם אין דעם ענין פון „הובקעה העיר"? ס'איז דאָך בלויז (א) אַ שפּאַלט (ב) אין דער חומה — אָבער אַלע ענינים וואָס זיינען בפנים זיינען דאָך גאַנץ.

לערנט דער צום פון שבעה עשר בתמוז, אַז יעדער פרט פון אידישקייט רירט אָן די עצם מציאות פון אַ אידן. אויב מ'לאָזט צו אַ שפּאַלט אין אידישקייט (וחומתה), וועט דאָס מיטשלעפּן אַ צווייטע זאַך וכו', כמחז"ל^מג „מצוה גוררת מצוה ועבירה כו'".

ווי ס'איז געווען בפועל דאַמאָלס בשבעה עשר בתמוז: וויבאַלד מ'האָט ניט תשובה געטאָן גלייך —

וואָס אויב מ'וואָלט תשובה געטאָן, וואָלט דאָס גלייך איבערגעקערט געוואָרן „לששון ולשמחה"^מד (וואָרום זדונות נעשו לו כזכיות^מה) —

292איז דאָס געגאַנגען ווייטער ר"ל: אַלע זאַכן וועלכע האָבן געטראָפן אין די בין המצרים, ביז די ענדע פון בין המצרים.

ח. ענין הנ"ל קען מען אויך פאַרבינדן מיט דער קביעות פון שבעה עשר בתמוז היינטיקן יאָר — יום ראשון פון פרשת מטות —

וואָס לויט דער אָנווייזונג פון (בעש"ט^מו, און ווי ס'איז די הוראה גלוי' פון) דעם אַלטן רבי'ן, וועלכע ס'איז נתפרסם געוואָרן דורך כ"ק מו"ח אדמו"ר, נשיא דורנו^מז, אַז „מען באַדאַרף לעבן מיט דער צייט", מיט דער חלק הסדרה וואָס געהערט צו דעם טאָג, דאַרף מען היינט לייענען און לערנען, סיי מיט זיך און סיי מיט אַ צווייטן, די פרשה אין תורה —

וואו עס רעדט זיך וועגן ענין הנדרים.

נדרים זיינען, ווי די משנה זאָגט אין אבות^מח — „נדרים סייג לפרישות". דער ענין פון פרישות איז (ווי נדרים) — ער איז פורש, ער שיידט זיך אָפּ פון אַ זאַך וואָס איז מותר ע"פ תורה, דערפאַר וואָס ס'איז דאָ אַ חשש אַז דאָס וועט אים בריינגען צו פאַרלירן פון זיין איידלקייט. דורך דער הנאה פון דער זאַך, וועט ער פאַרלירן פון זיין רוחניות, ובמילא — פון זיין אידישקייט.

און דערפאַר, אע"פ אַז ע"פ דין מעג ער דערפון הנאה האָבן, וויסנדיק אָבער אַז דאָס קען ח"ו אַראָפּנעמען (אָדער שטעלן אין אַ ספק) אַ טייל פון זיין איידלקייט, רוחניות, אידישקייט און הייליקייט — שיידט ער זיך אָפּ פון דעם, ווייל ער וויל זיין אין אַ מעמד ומצב פון קדושה פרישות והבדלה^מט.

ט. קומט צוגיין דער „כסיל" און הויבט אָן טענה'ן די זעלבע טענה (ע"ד ווי ער טענה'ט, כנ"ל, בשייכות צו „נשתברו הלוחות" און „הובקעה העיר"): וואָס איז אַזוי דער שטורעם אין דעם — תורה זאָגט^נ „דייך מה שאסרה לך התורה"!

ס'איז גענוג דאָס וואָס תורה האָט דיר גע'אסר'ט, וואָס אין דעם פירסט זיך דאָך כדבעי — דו ביסט ניט נהנה פון דברים האסורים און טוסט ניט זאַכן וואָס זיינען אסור ע"פ התורה;

נאָך וואָס דאַרפסטו נעמען אויף זיך אַ נדר און אַ פרישה, אַ הוספה פון „קדש עצמך במותר לך"^נא, אַ הוספה אין קדושה?

זאָגט די פרשה פון היינטיקן טאָג, אַז אויף דעם איז געזאָגט געוואָרן צו משה, און דורך משה — „אל ראשי המטות לבני ישראל", און — „לאמר"^נב, מ'זאָל איבערגעבן אַלע אידן עד סוף כל הדורות — וועגן דער וויכטיקייט פון נדרים.

און דאָס איז געוואָרן אַ גאַנצע פרשה און חלק אין תורה, וואָס זי איז —293מלשון הוראה^נג, זי ווייזט אָן דעם וועג, און תורת חיים — אַן אָנווייזונג, אַ וועג אין טאָג טעגליכן לעבן, און תורה אור — זי באַלייכט דעם טאָג טעגלעכן לעבן אַז מ'זאָל וויסן אַז מ'טוט אַ ליכטיקע זאַך [ניט, ח"ו, נאָכפאָלגן דעם „כסיל" וואָס „בחושך הולך"^נד, ובמילא גייט מען — הולך — אַלץ מער און מער אין פינסטערניש (וואָס דערפאַר געפינט מען זיך אין דעם חושך כפול ומכופל פון דעם גלות)], און תורת אמת, אַ הוראה וועלכע איז אמת ונצחי — אין אַלע צייטן און אין אַלע ערטער, אָן קיין אונטערשייד אין וועלכן מעמד ומצב מען געפינט זיך.

און דורך דעם וואָס מען פירט זיך אין אַן אופן פון פרישות — מען ווייס אַז אויך אַ הוספה אין קדושה און אידישקייט רירט אָן דעם עצם מציאות פון אַ אידן — ווערט (ווי דער סיום הברייתא פון ר'^* פינחס בן יאיר^נה) „פרישות מביאה לידי קדושה", און דערנאָך צו די אַלע ענינים טובים וואָס ער רעכנט אויס,

ביז צו „אליהו הנביא זכור לטוב", דער מבשר טוב אַז אָט קומט משיח צדקנו^נו (גלייך אויף מאָרגן^נז נאָך זיין אָנזאָגן), און נעמט אַרויס אידן פון גלות און ברענגט זיי די גאולה האמיתית והשלימה.

יו"ד. און דאָס איז אויך דער קשר פון די דריי ענינים הנ"ל וואָס זיינען פאַרבונדן מיט דעם טאָג (נדרים; הובקעה העיר; נשתברו הלוחות):

נדרים איז דער ענין הפרישות — אַז אפילו אַ זאַך וואָס איז מותר ע"פ תורה, דאַרף מען זיך דערפון אָפּשיידן אויב עס קען אפשר אָנרירן זיין רוחניות וקדושה;

„הובקעה העיר" דערמאָנט ומעורר אויף דער זהירות אַלאַרם און דעם צער ווען ער זעט, ער אַנטפּלעקט באַ זיך (אפילו נאָר) אַ „שפּאַלט" אין דער „חומה" פון יהדות, אין דער „וואַנט" וואָס באַשיצט זיין אידישקייט;

„נשתברו הלוחות" — אַן אזהרה חמורה און צער גדול ווען ביי אים זעט זיך ניט אָן אַז אַלע ענינים פון אידישקייט זיינען אויסגעקריצט אין אים (זיי זיינען ביי אים בלויז אין אַן אופן פון „כתיבה").

יא. וואָס מ'האָט פריער גערעדט, וואָס עס איז, כאמור, ענינים גענומען פון תורת אמת און תורת חיים — איז אויך פאַרבונדן מיט דעם ענין הספר תורה וואָס מ'שרייבט אין ירושלים לפנים מן החומה פאַר אַלע ילדי ישראל:

מען טאָר זיך ניט באַנוגענען דערמיט וואָס תורה איז איינגעקריצט געוואָרן אין זיין עצם מציאות, נאָר די „חקיקה" דאַרף אים דורכנעמען אין אַלע זיינע ענינים, און מען דאַרף (און דאָס איז „קרוב מאד"^נח צו יעדער אידן) אויף דעם נוצן אַלע זיינע מעגליכקייטן — אַלע דריי זאַכן „בפיך ובלבבך לעשותו"^נח:

„בפיך" — דיבור, „ובלבבך" — מחשבה, און אויך ובפרט „לעשותו" —294מעשה [כולל כתב ועאכו"כ חקיקה וואָס איז מעשה גדול].

ואדרבה — המעשה הוא העיקר, ווייל דער סימן אַז אַ זאַך איז ביי אים איינגעקריצט אין זיין עצם מציאות, איז ווען דאָס נעמט אים דורך ביז אין מעשה.

און דערפאַר באַוואָרנט כתיבת ס"ת דעם ענין פון „נשתברו הלוחות" און „הובקעה העיר" — אַ שפּאַלט אין „חומת היהדות".

יב. וויבאַלד אַז ישראל אורייתא וקוב"ה כולא חד^נט, אידן זיינען איין זאַך מיט תורה (והקב"ה),

איז פּונקט ווי אין די עשה"ד זיינען^* געווען איינגעקריצט אַלע פרטים פון תורה, אפילו מה שתלמיד ותיק עתיד לחדש — „שלימות התורה",

עד"ז מוז זיין די יגיעה והשתדלות אַז עס זאָל זיין „שלימות העם" — די גאַנצקייט פון (יעדן אידן און פון) אידישן פאָלק, ווי אונטערגעשטראָכן אין היינטיקן יאָר, שנת הקהל — „העם האנשים והנשים והטף"^ס (וואָס טף דאָ מיינט אַלע קינדער וועלכע זיינען ניט מחויב במצות מצ"ע און כולל אפילו גאָר קליינע קינדער^סא),

און זייער פאַראייניקונג איז כדי עס זאָל זיין — „לעשות את כל דברי התורה הזאת"^ס, שלימות התורה.

עס דאַרף זיין אַ השתדלות צו פאַראייניקן אַלע אידן אין און דורך תורה, מקרב זיין אַלע אידן און מאַכן פון זיי איין זאַך,

ע"ד ווי ס'איז געווען די הכנה צו קבלת התורה (ועשה"ד), אַז „ויחן שם ישראל נגד ההר"^סב — ויחן לשון יחיד — אַז אַלע אידן זיינען געוואָרן איין זאַך^סג, און דער „ויחן" איז „נגד ההר": די פאַראייניקונג איז געווען דורך (און כדי צו באַקומען תורה ב)הר (סיני) — תורה בשלימותה.

יג. און מען געפינט באַ מתן תורה — אַז עס איז געקומען דורך די ערבות פון די קינדער „בנינו עורבים אותנו"^סד: אידן האָבן מבטיח געווען אַז זייערע קינדער וועלן זיך פירן ווי תורה וויל, „לעשות אל כל דברי התורה הזאת",

וואָס דאָס („בנינו עורבים אותנו") איז (דאָך — אַלע שקודם חיובם במצות מצ"ע) כולל אויך טף, ואדרבה: אין דעם זכות פון די „טף" (שפירושו בציווי דהקהל — כל הקטנים) האָבן אויך די אנשים ונשים באַקומען תורה (ע"ד ווי מען געפינט באַ הקהל: שמיעת התורה דורך „טף" איז במיוחד באַ מצות הקהל און טיילט אויס שמיעת התורה פון די אנשים ונשים דאַמאָלס — פון זייער „ישמעו" אַלעמאָל^סה).

און דערפאַר, און יה"ר אַז דורך דער פאַראייניקונג אין דער ספר תורה הנ"ל, פון ילדי ישראל — „הבל שאין בו חטא"^סו — זאָל זיך פאַרשטאַרקען און295נשלם ווערן די פאַראייניקונג פון אַלע אידן און אויך „ישמעו גו' לעשות את כל דברי התורה הזאת".

מען דאַרף זיך משתדל זיין — מ'האָט זיך משתדל געווען און מ'וועט זיך משתדל זיין — צו פאַראייניקן די „טף" פון עם ישראל כולו, אין דער גאַנצער וועלט, אַלע אינגעלעך פאַר בר מצוה און אַלע מיידעלעך פאַר בת מצוה, אין דער ספר תורה,

דורך דעם וואָס זיי אַלע וועלן האָבן אַן אות אין דער ספר תורה —

און^*66 כדי אַז דאָס זאָל האָבן באַ זיי אַ חביבות און טייערקייט, איז כדאי אַז זיי זאָלן קויפן דעם אות מיט זייער אייגענע געלט —

וואָס דאָס פאַראיינציקט יעדער אידיש קינד מיט אַלע אידישע קינדער פון דער גאַנצער וועלט;

און וויבאַלד דאָס איז אַ פאַראייניקונג דורך און אין תורתנו תורת אמת (וועלכע איז מיוסד און תמיד פאַרבונדן מיט עשה"ד שבלוחות), איז דאָס פועל אַז דער יסוד איז אין אַן אופן פון „חקיקה", און עס ווערט אַן ענין נצחי אויף אַלעמאָל.

דאָס איז אויך שייך און דערפאַר האָט מען זיך משתדל געווען אַז די ס"ת זאָל געשריבן ווערן אין ירושלים לפנים מן החומה — הקהל את העם, „שלימות העם" (די התאחדות פון אַלע אידן) גייט צוזאַמען מיט „שלימות התורה" — מען מוז אָפּהיטן (אויך) די „חומת היהדות", חומת ירושלים, יראה שלם^סז שלימות היראה^סח, ניט צולאָזן אפילו בלויז אַ שפּאַלט אין איר.

ויה"ר אַז דאָס זאָל ברענגען אַז עס זאָל (זיין מיד נגאלין און עס וועט) אויפגעשטעלט ווערן די גאַנצע חומה כפּשוטה, גאָר אין גיכן.

יד. און דעריבער: געפינענדיק זיך אין אַן אָרט וואו מען דאַוונט און מען לערנט^סט, און אין אַ זמן וואָס איז אַן עת רצון און ווען מען דאַרף פאַרריכטן דעם ענין פון „נשתברו הלוחות" און „הובקעה העיר" דורך תשובה תפלה וצדקה, תורה תפלה וגמ"ח (מעשים טובים),

איז כאן המקום והזמן אויף נאָכאַמאָל דערמאָנען און מעורר זיין אויף דער השתדלות אַז צו יעדער אידישן קינד זאָל דערגיין די ידיעה וועגן דעם ענין, אַז צו אים געהערט אַן אות אין אַ ספר תורה וואָס ווערט געשריבן אין ירושלים לפנים מן החומה, און וואָס ווערט געשריבן (כהלכה) ווי דער אויבערשטער האָט געוואָלט,

און אע"פ אַז ער האָט שוין אַן אות^ע — דאַרף ער אָבער באַווייזן אַז דאָס איז ביי אים חביב און טייער, דורך דעם וואָס ער וועט געבן זיין נאָמען^*70 מיט זיין געלט אויף קויפן אַן אות.

296און די חלוקת האותיות אין דער ס"ת וועט זיין ע"פ הגורל דוקא, ע"ד ווי מ'האָט געלייענט אין דער סדרה פון פאָריקן שבת: „אך בגורל יחלק את הארץ"^עא.

טו. עס איז אין דעם אַן ענין פון אהבת ישראל און אחדות ישראל וואָס די ס"ת וועט בעז"ה אויפטאָן — ובפרט אַז זיכער וועלן די קינדער דערציילן זייערע פאַָטערס און מוטערס, באָבעס און זיידעס, און אויך זייערע חברים אָדער חבר'טעס (וואָס מאיזו סיבה שתהי' ווייסן זיי נאָך ניט) וועגן דער ספר תורה —

און נאָכמער: עס זיינען שוין געווען פאַלן, וואָס דאָס האָט געבראַכט צו אַ התחלה אין אידישקייט: דורך דעם ענין הס"ת האָט זיך דער קינד (און דורך אים זיין משפּחה) דערוואוסט וועגן דער מציאות פון אידישקייט, פון אידישן פאָלק, און פון דער אידישער תורה.

ובפרט באַ כו"כ קינדער וואָס געפינען זיך (ווי עס ווערט גערופן) „מאחורי מסך הברזל" [וואָס באמת „אפילו מחיצה של ברזל אינה מפסקת בין ישראל לאביהם שבשמים"^עב], וואָס האָבן פריער גאָרניט געוואוסט פון אידישקייט בכלל — ניט געוואוסט אַז זיי געהערן צום אידישן פאָלק, ניט געוואוסט וואָס איז אידישקייט, ועאכו"כ — פרטים אין אידישקייט,

בשעת מען איז צו זיי געקומען און גערעדט מיט זיי אויף זייער לשון וועגן קויפן אַן אות אין תורה — איז דאָס געווען דער ערשטער מאָל וואָס זיי האָבן געהערט אַז ס'איז דאָ אַ זאַך וואָס ווערט גערופן „ספר תורה", און נאָכמער אַז דאָס האָט אַ שייכות צו אים — זיינען זיי געקומען צו זייער טאַטע אָדער מאַמע, און געפרעגט: „שטאָ טאַקאָיע ספר תורה" (וואָס איז דאָס „ספר תורה")?

אַזוי ווי דער פאָטער און מוטער זיינען אויך געבאָרן (ערצויגן) געוואָרן נאָך דער גזירה פון ניט צולאָזן פאַרשפּרייטן אידישקייט, און האָבן געלעבט אין אַ קליין שטעטל אין רוסלאַנד, אָדער אין אַ מדינה דומה לה, און האָבן אויך ניט געוואוסט „שטאָ טאַקאָיע ספר תורה" —

האָבן זיי געזוכט אַ יודע (די באָבע, דער זיידע, אַן אַלטן אידן אָדער אַן אַלטע אידענע) וועלכער לעבט אין דער שטעטל, און מ'האָט באַ עם געפרעגט: „שטאָ טאַקאָיע ס"ת"?

האָט דער יודע אָנגעהויבן מסביר זיין מיט פרטים וכו'.

ס'איז דאָך אָבער אינה דומה שמיעה לראי'^עג — מ'האָט נאָך אַלץ ניט געוואוסט וואָס דאָס איז — האָט דער קינד אָנגעהויבן בעטן, אפשר קען מען אים באַווייזן ווי עס זעט אויס אַ ספר תורה, אָדער ווי מען האָט אים מסביר געווען אויף רוסיש „סוויטאָק טאָרי";

בשעת מען האָט עס אים באַוויזן ווי ס'ליגט אין אַ שול (און מסתם האָט מען זיך אַריינגע'גנב'עט אין דער שול כדי מען זאָל ניט זען אַז די משפּחה און די קינדער גייען אַריין אין אַ שול) — האָט ער (ווי אַ קינד, וואָס באַנוגנט זיך ניט מיט איין שאלה —) אַנגעהויבן פרעגן: „שטאָ עטא טאַקאיע" (וואָס איז דאָס)? ער זעט דאָס, אָבער וואָס איז דאָס?

297און נאָכמער: וואָס איז דאָס וואָס מ'זאָגט אים, אַז אַ „בוקוואַ" (אַן אות) אין דער ספר תורה האָט אַ שייכות צו אים, און אויב ער וועט וועלן וועט מען וואַרפן גורל כדי ער זאָל וויסן צו וועלכן אות ער האָט אַ שייכות.

און וואָס איז דער מיין פון „תורה"?

האָט מען אים געזאָגט, אַז דער אָפּטייטש פון תורה איז — „אָנווייזונג", אַן אָנווייזונג (אויך) פאַר עם, אָט דעם קינד, אע"פ וואָס סיי ער און סיי זיין פאָטער און מוטער האָבן קיינמאָל ניט געזען קיין ס"ת (אָדער קיינמאָל ניט געהערט אפילו וועגן אַ מציאות פון אַ ס"ת).

אָט די השתדלות הנ"ל אין דער ס"ת האָט געבראַכט אַז זיי זאָלן אָנהויבן טראַכטן און אָנהויבן נאָכפרעגן זיך וועגן תורה בכלל.

און מען דאַרף האָפן אַז דאָס איז דער אָנהויב. זיכער האָט אַן אות אין תורה דעם גוואַלדיקן כח, אַז דאָס וועט אים שלעפּן און ציען און אַריינברענגען אין כלל ישראל, צוזאַמען מיט אַלע אידישע קינדער, וועלכע וועלן זיך פאַראייניקן אין דער זעלבער ס"ת;

און דאָס וועט אים סוף סוף אויך ברענגען, אַז ביי אים וועט מקויים ווערן בגלוי דער „קרוב אליך הדבר מאד בפיך ובלבבך לעשותו"^נח, אַז ער וועט אָנהויבן לערנען תורה (אָנהויבנדיק פון דעם אל"ף בי"ת, וואָרום דערווייל ווייס ער עס נאָך ניט), און

„והשיב לב אבות על בנים"^עד — ער וועט טומלען און טורקען און נודזשען זיינע עלטערן, אַז זיי זאָלן זיך אויך אומקערן וואו זיי געהערן („והשיב לב אבות") — אויך זייער נשמה איז געשטאַנען באַ מתן תורה, באַם באַרג סיני („נגד ההר") און געהערט די עשרת הדברות, און דערנאָך גע'ירש'נט די תורה בשלימותה „מורשה קהלת יעקב"^עה.

טז. ויה"ר אַז מען זאָל אומעטום ממשיך זיין און פאָרזעצן אין דער השתדלות צו דערגרייכן בזה צו יעדן אידישן קינד

— ליידער זיינען דאָ אַזוינע קינדער ניט נאָר אין יענע לענדער, נאָר אויך אין כו"כ מדינות, כולל — דאָ בארצות הברית. אין „יונייטעד סטייט אָוו אַמעריקא", קען מען געפינען איצטער ר"ל אידישע קינדער וואָס האָבן קיינמאָל ניט געזען קיין ס"ת, און נאָכמער — אפילו זייערע עלטערן (מסיבות שאינן תלויות בהם) האָבן אויך קיינמאָל ניט געזען קיין ס"ת,

און דורך דעם וואָס מ'וועט קומען צו זיי אין שטעטל, און מען וועט זיי דערציילן וועגן אָט דער זאַך, און מסביר זיין און ערקלערן, אַז וואו אַ אידיש קינד געפינט זיך, ניט קוקנדיק ווער האָט אים אויפגעהאָדעוועט און ווי אַזוי מען האָט אים אויפגעהאָדעוועט, ניט קוקנדיק אפילו וואו זיין פאָטער און מוטער „באַלאַנגען" — האָט ער אַן אות אין דער אייביקער תורה, און דאָס פאַרבינדט אים מיט אַלע אידישע קינדער אין דער גאַנצער וועלט, און מאַכט פון זיי איין און איינציקע מציאות — וועט עס בריינגען אַז זיי זאָלן אָנהויבן טראַכטן און נאָכפרעגן זיך וועגן אידישקייט וכו'.

298יז. און די אחדות און אהבת ישראל (ובפרט דורך תורה) וועט מבטל זיין דעם „(מפני) חטאינו"^עו וואָס האָט גורם געווען דעם חורבן ו"גלינו מארצנו" — שנאת חנם^עז,

און בפרט אַז מען באַנוגנט זיך ניט מיט אהבת ישראל, נאָר (מצוה גוררת מצוה —) מען פאַרבינדט דאָס מיט תורה — כולל אַז מען איז זיך משתדל אַז דער אינגעלע און מיידעלע זאָלן האָבן אַן אות אין דער ספר תורה,

און מסביר אַז זיי זאָלן וויסן אַז „מורשה קהלת יעקב": זיי האָבן גע'ירש'נט די תורה בשלימותה^עח, און זיי דאַרפן מקיים זיין די מצות וואָס שטייען אין תורה, און בכלל אויפפירן זיך ווי אידישע קינדער דאַרפן זיך אויפפירן,

כולל — באַווייזן אַ לעבעדיקן און ליכטיקן ביישפּיל, ביז אַז סיי דער פאָטער און סיי די מוטער, סיי די עלטערע ברידער און סיי די עלטערע שוועסטער, עאכו"כ דער זיידע און די באָבע (ניט קוקנדיק ווי עס איז געווען זייער אויפפירונג מיט אַ רגע פאַר דעם) זאָלן פירן זיך בהנהגה שלימה, לויט „שלימות התורה".

און דאָס מאַכט פון אַלע אידישע קינדער און פון אַלע אידן — „שלימות העם", פאַרבונדן מיט „שלימות התורה".

יח. דאָס אַלעס איז אויך פאַרבונדן מיט „שלימות הארץ" — „אך בגורל יחלק את הארץ", ווי יחזקאל איז מסיים אין סוף ספרו

— נאָך דעם ווי ער דערציילט מדות הבית, די מאָסן פון דעם בית המקדש, און ווי אַזוי ער האָט אויסגעזען בגשמיות, וואָס דאָס איז אויך מרמז ווי דער בית המקדש זעט אויס ברוחניות —

אַז ארץ ישראל לעת"ל וועט נאָכאַמאָל פאַנאַנדערגעטיילט ווערן (בגורל) צו יעדן אידן און צו אַלע אידן, אויך צו שבט לוי^עט; און דאָס וועט פאַנאַנדערגעטיילט ווערן ע"י הקב"ה^פ (דורך גורל — דער אויבערשטער אַליין טוט עם^פא).

יט. די הכנה צו דעם אַלעם איז — „מעשינו ועבודתינו כל זמן משך הגלות"^פב, די אויפפירונג פון אידן, פון יעדערן פון אונז און מיר אַלע צוזאַמען אין דעם זמן, אין די לעצטע טעג וואָס מען געפינט זיך אין גלות, אין די אַלע ענינים וואָס מען האָט גערעדט פריער, וכיו"ב,

„ואידך פירושה הוא זיל גמור"^פג — די אַלע ענינים וואָס יעדערער ווייס שוין וועגן זיי, און אין דעם וואָס עס וועט אים נאָך צוקומען כמה וכמה ווען299ער וועט זיך אַריינטראַכטן אין דעם תוכן פון שבעה עשר בתמוז.

וואָס דורך דעם איז מען ממהר, ווי דערמאָנט פריער, אַז גאָר שנעל זאָל קומען דער ענין פון יהפכו ימים אלו, אַז שבעה עשר בתמוז, און אַלע צומות, וועלן איבערגעמאַכט ווערן „לששון ולשמחה" און „לשמחה ולששון".

כ. ובפרט — אַז מען וועט מסיים זיין דעם איצטיקן צוזאַמענקלייבן זיך מיט צדקה,

— ס'איז געווען דער ענין פון תורה (קריאת התורה), און תפלה (געדאַוונט אַלע צוזאַמען מנחה, וואָס „לעולם יהא אדם זהיר בתפלת המנחה שהרי אליהו — וואָס ער איז מבשר הגאולה — לא נענה אלא בתפלת המנחה"^פד) — וועט מען מסיים זיין [בהוספה אויף דעם וואָס מ'האָט זיכער שוין געגעבן צדקה] מיט'ן דריטן ענין — גמ"ח, נתינת הצדקה^פה.

ובפרט אַז דערצו וועט מען נאָך נעמען אויף זיך (בל"נ) אַז אין די טעג פון די דריי וואָכן, „בין המצרים", וועט מען לערנען בכל יום אַן ענין אין תורה שבכתב און תורה שבעל־פּה פאַרבונדן מיט בנין בית המקדש, וואָס דאָס בויט דעם בית המקדש (ווי פאַרשטאַנדיק פון מדרש תנחומא^פו, ווי גערעדט מערערע מאָל^פז),

און אויך — השתדלות אַז בכל יום דהנ"ל זאָל זיין דער ענין הצדקה אין דעם אופן וואָס מ'מעג אין דעם טאָג, אָדער ווי צוגעפּאַסט פאַר דעם טאָג^פח.

און דאָס אַלעס וועט ברענגען בקרוב ממש, אַז ס'וועט מקויים ווערן דער יעוד פון „ציון במשפט תפדה ושבי' בצדקה"^פט כפשוטו — אַז בקרוב ממש וועט מען גיין מקבל זיין פני משיח צדקנו, „בנערינו ובזקנינו גו' בבנינו ובבנותינו"^צ, און אין אַן אופן פון „הקהל את העם האנשים והנשים והטף גו' לעשות את כל דברי התורה הזאת"^ס,