בלק א

א. מ'האָט שוין גערעדט פיל מאָל^א וועגן די שמות הסדרות, אַז וויבאַלד די נעמען זיינען באַשטימט געוואָרן ע"פ מנהג ישראל, ומנהג ישראל תורה היא, זיינען זיי תורה'דיקע נעמען.

לפ"ז איז שווער צו פאַרשטיין בפרשתנו: די גמרא זאָגט^ב, אַז אַ מענטש זאָל ניט אָנרופן זיין זון מיט אַ נאָמען פון אַ רשע („שם רשעים ירקב^ג . . דלא מסקינן בשמייהו") — איז ניט גלאַטיק: ווי האָט מען קובע געווען צו אַנרופן אַ סדרה בתורה מיטן נאָמען „בלק"^ד, וואָס ער איז געווען אַ רשע, ביז אַז חז"ל זאָגן^ה אַז ער האָט פיינט געהאַט אידן „יותר מכל שונאים"?

מען קען ניט פאַרענטפערן אַז „ס'ניטאָ קיין ברירה" ווייל שם הסדרה דאַרף זיין לויט התחלת „הסדרה" — וואָרום אדרבא לויט דעם ווערט אַן עיקר'דיקע קשיא פאַרוואָס רופט מען ניט די סדרה מיטן ערשטן וואָרט פון דער סדרה וירא, ע"ד וירא (בקמ"ץ), ויצא א.ז.וו.

אויך דאַרף מען פאַרשטיין: דער נאָמען פון אַ סדרה (ווי דער לשוןקודש'דיקער נאָמען פון יעדער זאַך^ו) גיט אַרויס דעם תוכן הסדרה^א — ובנדו"ד איז רוב הסדרה בעניני ונבואות בלעם, און אויך בחשיבות בתוכנה זיינען לויט פשוטו ש"מ — די ברכות וואָס ער האָט געבענטשט אידן (וועלכע זיינען ברכות נעלות ביותר), און נאָכמער: דאָס איז כולל אויך זיין נבואה וועגן „אחרית הימים"^ז, ובפרט — ווי דער רמב"ם איז מאריך בספרו יד החזקה^ח אַז „נבא בשני המשיחים במשיח הראשון שהוא דוד . . ובמשיח האחרון" —

וואָס פאַר אַ שייכות האָבן די ברכות און נבואות צו בלק, וואָס האָט פיינט געהאַט אידן און געוואָלט זיי שלעכטס טאָן? ער איז דאָך געווען מער ניט ווי אַ סיבה חיצונית וועלכע האָט אַריינגעבראַכט בלעם'ן בכל זה.

ב. לכאורה קען מען פאַרענטפערן (די ערשטע שאלה), אַז דאָס איז ע"ד ווי דער דין לגבי דעם איסור צו דערמאָנען אַ שם ע"ז („ושם אלקים אחרים לא תזכירו גו'"^ט) — אַז „כל עבודת כוכבים הכתובה בתורה מותר להזכיר שמה"^י; ועד"ז בנדו"ד, אַז דער איסור „דלא מסקינן בשמייהו (פון רשעים)" איז ניט חל אויף אַ שם וואָס איז כתוב בתורה^יא.

מען דאַרף נאָך אָבער פאַרשטיין: דאָס איז דאָך ניט מער ווי שלילת האיסור, אַז167ביי אַ שם רשע הכתוב בתורה איז ניטאָ דער איסור, ס'איז אָבער ניט קיין טעם לחיוב אויף צו באַנוצן זיך מיט דעם נאָמען — היינט פאַרוואָס האָט מען אויסגעקליבן דוקא דעם נאָמען (פון אַ רשע) „בלק"^יב?

נאָך שווערער איז צו פאַרשטיין לויט דער דיעה פון די בעלי התוספות וואָס פרעגן אויפן פסוק^יג „דבר אל בנ"י גו' ויחנו גו' לפני בעל צפון" — „האיך אמר לו שיחנו על הים לפני בעל צפון והא אמרינן^י אסור לאדם לומר לחבירו המתן לי בצד ע"ז פלונית" — און זיי פאַרענטפערן, אַז דער איסור איז „דוקא לאדם", אָבער ניט להקב"ה^יד,

וואָס לכאורה איז תמוה (ווי אחרונים פרעגן^טו): דער דין איז דאָך אַז אַ שם ע"ז הכתוב בתורה איז מותר להזכיר^טז — אויך אַן „אדם", כנ"ל^יז?

מוז מען מחלק זיין און זאָגן, אַז לויט די בעלי התוספות איז דאָס וואָס מותר להזכיר שם ע"ז הכתוב בתורה איז דאָס דוקא ווען דאָס איז סתם אַ הזכרה, אָן אַ צורך (חשיבות); אָבער אַ הזכרה לצורך (ווי „המתן לי בצד ע"ז פלונית") וואָס דערמיט איז „נותן בה ממשות"^יח איז אסור אפילו ביי אַן ע"ז הכתובה בתורה^יט.

ועפ"ז קשה יותר: ווי האָט מען קובע געווען דעם נאָמען „בלק" אַלס אַ שם פון אַ סדרה בתורה, וואָס דאָס איז דאָך געוויס אַן ענין של חשיבות, ובפרט אַז דורך דעם ווערט דער נאָמען פאַראייביקט (התורה היא נצחית)?

ג. וועט מען דאָס פאַרשטיין בהקדים הביאור אין דעם תירוץ הנ"ל פון די בעלי התוס' — אַז דער איסור להזכיר שם ע"ז איז „דוקא לאדם אבל לא להקב"ה", דלכאורה איז דאָס תמוה:

וויבאַלד דער טעם האיסור איז (כנ"ל) כדי ניט אַריינצוגעבן דערמיט אַ ממשות אין דער ע"ז — איז וואָס איז דער חילוק צי דאָס איז דורך אַ בשר ודם אָדער דורך הקב"ה? ואדרבה, דיבורו של הקב"ה גיט אַריין לכאורה מער תוקף ווי דיבורו של אדם, וע"ד מחז"ל^כ — דיבורו של הקב"ה חשיב מעשה?

בהשקפה ראשונה קען אויסזען, אַז כוונת בעלי התוס' איז, אַז לגבי הקב"ה168איז ניט שייך קיין איסור (ווי די בעלי התוס' ברענגען די דוגמא פון דעם אַז „הקב"ה יושב ודן את כל העולם אפילו בשבת כו' אע"פ שלישראל אסור") — אָבער עס איז לגמרי ניט גלאַטיק, וואָרום חז"ל זאָגן^כא (אויפן פסוק^כב „מגיד דבריו ליעקב גו'"), אַז „מה שהוא עושה הוא אומר לישראל לעשות ולשמור".

מוז מען זאָגן דעם פשט אין תירוץ התוס', אַז לגבי דעם אויבערשטן איז ניט שייך דער טעם האיסור^כג פון הזכרת שם ע"ז.

ד. קען מען דאָס מסביר זיין לויט דעם וואָס דער „יראים"^כד איז מסביר דעם טעם פאַרוואָס „עבודת כוכבים הכתובה בתורה מותר להזכיר שמה" — „כיון שהתורה הזכירה ודאי נתבטלה"; ובמילא איז ניטאָ קיין טעם פאַרוואָס מ'זאָל ניט טאָרן דערמאָנען איר נאָמען.

לערנענדיק דעם טעם בפשטות איז אָבער ניט פאַרשטאַנדיק: הא מנלן — פון וואַנען איז די הוכחה אַז ווייל „התורה הזכירה" איז עס אַ „ודאי" אַז „נתבטלה"^כה?

נאָכמער: מען געפינט געוויסע ע"ז וואָס ווערן דערמאָנט אין תורה און זיינען ניט נתבטל געוואָרן^כו, לדוגמא: די ע"ז פון „בעל פעור" (וואָס ווערט דערמאָנט בפרשתנו^כז) און אעפ"כ איז זי ניט נתבטל געוואָרן^כח.

ויש לומר, אַז דער פשט אין יראים איז, אַז די ע"ז „ודאי נתבטלה" ביי דעם איד (וואָס יעדער איד איז דאָך רצונו האמיתי^כט מקיים זיין כל ציוויי התורה) וואָס דערמאָנט איר:

כשם ווי דאָס וואָס תורה דערמאָנט עניני (ושמות) ע"ז, איז דאָך דאָס אויף צו אַרויסברענגען אַז זיי זיינען אפס והבל ואין בם מועיל^ל וממש, זייער פאַלשקייט, און דער טעות פון די וואָס האָבן געדינט די ע"ז

— אַרויסברענגען ווי די ע"ז האָט ניט געהאָלפן די וואָס האָבן איר געדינט (ע"ד „אבדת עם כמוש"^לא); אָדער, אַז דאָס וואָס אידן האָבן געדינט ע"ז האָט געבראַכט אויף זיי אַן עונש (ווי דערציילט בסוף פרשתנו, אַז „ויצמד ישראל לבעל פעור"^לב האָט געבראַכט אַ מגפה אויף אידן^לג). וכיו"ב^לד —

169קומט אויס, אַז די הזכרת שם ע"ז בתורה ברענגט היפך וביטול החשיבות פון דער ע"ז, אדרבה — דאָס איז מדגיש דעם שקר של הע"ז,

איז עד"ז ביי אַ אידן: ווען ער דערמאָנט אַ שם ע"ז הכתוב בתורה — איז דאָס בהתוכן ווי ער איז כתוב בתורה — היפך החשיבות וממשות פון דער ע"ז, אַזאַ ע"ז (וואָס תורה האָט שוין קלאָר אַרויסגעבראַכט אַז אין בה ממש) איז ביי אים „ודאי נתבטלה"^לה, ובמילא (ווי דער יראים איז ממשיך) — „מאותה טעם שהתורה מזכרת אותה (— אויף אַרויסצוברענגען אַז זי איז אפס) אנו רשאין להזכירה"^לו.

ויש לומר, אַז דאָס איז ע"ד ומעין דעם דין^לז, אַז „מותר להתלוצץ בע"ז^לח" — ווייל די הזכרת שם ע"ז אין דעם אופן, ברענגט היפך החשיבות להע"ז, פאַרקערט — דערמיט איז מען מבזה די ע"ז.

ה. עפ"ז איז אויך פאַרשטאַנדיק וואָס די בעלי התוס' זאָגן אַז דער איסור הזכרת שם ע"ז איז „דוקא לאדם אבל לא להקב"ה":

ווען אַן אדם דערמאָנט אַ שם ע"ז איז דאָך רצונו להזכירה (ובפרט ווען דאָס איז אַ הזכרה לצורך^לט) איז ער דערמיט מחשיב די ע"ז; אָבער מצד הקב"ה איז ניטאָ קיין אָרט ח"ו פאַר דעם טעות פון ע"ז,

ואדרבה, דער „תוכן" פון דעם וואָס דער אויבערשטער אלקים אמת זאָגט דעם שם ע"ז (אָדער עס שטייט אין תורת אמת), דערמיט גופא ווערט די ע"ז נתבטל, דיבור וגילוי האמת — איז מבטל ושולל אפילו אַ קס"ד פון דעם שקר פון דער ע"ז.

[וי"ל אַז מהאי טעמא האָט מען אויסגעקליבן דוקא דעם סימן פון „לפני בעל צפון" — דלכאורה: אמת טאַקע אַז „ודאי נתבטלה", אָבער דאָס איז עכ"פ ניט קיין לשון נקי'? — נאָר ווייל דערמיט גופא ווערט נתגלה ונתבטל השקר פון בעל צפון, ובמילא ווערט נתבטל אויך דאָס וואָס דער שקר פון ע"ז האָט פריער מטעה געווען — אין וועלט^מ].

און עד"ז איז עס ביי אַ אידן: ווען ער דערמאָנט אַ שם ע"ז (הכתובה בתורה) אין דעם אופן ווי זי איז כתובה בתורה^מא — איז ער דערמיט מזכיר ומדגיש דעם ביטול פון דער ע"ז.

דערמיט קען מען מסביר זיין וואָס די גמרא^י דערציילט אַ סיפור וועגן אַן אמורא וואָס האָט דערמאָנט אַ שם ע"ז,170און האָט דערביי מסביר געווען אַז ער האָט דאָס געמעגט טאָן ווייל עס איז כתוב בתורה, דלכאורה: צוליב וואָס דערמאָנען אַ שם ע"ז, אפילו ווען ער מעג דאָס, אויב ס'איז אין דעם ניטאָ קיין תועלת ותכלית?

נאָר די הסברה בזה איז כנ"ל: דער אמורא, וואָס כל ענינו איז תורה, האָט געזען אַ מצב^מב בעולם^מג (בקעה מצא^מד) וואָס פאָדערט ביטול פון דער ע"ז — איז עס ניט נאָר אַ היתר („מותר להזכיר"), נאָר עס איז פאַראַן אַ תועלת וצורך אין דעם — זיין דערמאָנען די ע"ז איז ווי די הזכרה פון תורה^מה — ביטול הע"ז, כנ"ל.

ו. וי"ל אַז עד"ז איז אויך וואָס מ'רופט אָן די סדרה „בלק" (אע"פ אַז „לא מסקינן בשמייהו"):

כשם ווי דאָס וואָס תורה דערציילט וועגן בלק, איז דאָס כדי צו אַרויסברענגען ווי עס איז צעשטערט געוואָרן מחשבתו הרעה „לכה נא ארה לי את העם הזה גו' אולי אוכל נכה בו גו'"^מו, און דערפאַר איז דאָס ניט קיין סתירה צו „שם רשעים ירקב", ווייל אדרבה — אַזאַ דערמאָנונג איז נאָך מוסיף אין דעם גנאי^מז ורקב פון דעם שם הרשע;

עד"ז אויך בנוגע דער קריאת שם הסדרה מיטן נאָמען בלק: ווען אידן נוצן דעם שם „בלק" אַלס דעם נאָמען פון אַ סדרה בתורה, מיינען זיי דאָך „בלק" ווי תורה רעדט וועגן אים, וואָס דאָס איז אַ זכרון (ניט לשם זכרון, נאָר פאַרקערט) וואָס קומט אַרויסברענגען דעם גנאי פון בלק^מח.

ז. אַ טיפערער ענין אין דעם:

ביי בלק געפינט מען, אַז ניט נאָר איז מחשבתו הרעה צעשטערט געוואָרן (ע"ד דעם ענין פון ביטול ע"ז), נאָר נאָכמער: זיין דינגען בלעם'ן האָט געבראַכט אַ הוספה צו אידן — אַז אידן זאָלן געבענטשט ווערן מיט ברכות נעלות ביותר — וואָס דאָס איז אַ גרעסערער אויפטו פון דעם וואָס ווערט אויפגעטאָן דורך ביטול ע"ז:

בשעת מ'איז מבטל ע"ז, וואָס די ע"ז עצמה איז דאָך אַ „כפירה באחדותו"^מט מוז זי אינגאַנצן נתבטל ווערן^נ.

משא"כ מעשה בלק, האָט זיין רשעות, זיין שנאה צו אידן וואָס דערפאַר האָט ער געדונגען בלעם'ן, אויף „לכה נא ארה לי גו'", געבראַכט אַ סיוע והוספה^נא171צו אידן (ברכות נעלות ביותר)^נב.

און דאָס איז אויך וואָס מ'רופט אָן די סדרה „בלק", ווייל דורך אים (און זיין דינגען בלעם) איז אַרויסגעקומען אַ יתרון ביי אידן.

ח. וי"ל אַז דאָס איז אויך איינער פון די ביאורים וואָס נבואת בלעם איז פון די נבואות אין חומש^נג וואָס רעדט (באופן גלוי) וועגן „אחרית הימים" (און די נבואה וועגן משיח'ן ווערט געבראַכט להלכה אין רמב"ם^נד, כנ"ל סעיף א) —

ווייל איינער פון די ענינים עיקריים וואָס וועלן זיך אויפטאָן „באחרית הימים" איז דאָס וואָס אַלע אומות העולם וועלן נתתקן ווערן אין אַן אופן, אַז אַנשטאָט צו נוצן זייער תוקף אויף שולט זיין אויף אידן, וועט דער תוקף גופא גענוצט ווערן אויף מסייע זיין אידן, כמש"נ^נה „והיו מלכים אומניך ושרותיהם מיניקותיך";

און דעריבער איז דאָס געקומען אין נבואת בלעם, וואָס האָט דעם זעלבן ענין — אַז אָט דעם תוקף גופא (זיין כח הנבואה) מיט וועלכן בלק האָט געוואָלט דורכפירן דעם „לכה נא ארה לי גו'", האָט בלעם געמוזט נוצן אויף בענטשן אידן^נו.

און דערפאַר איז דאָס אַ טייל פון דער סדרה „בלק"^נז,

און די שלימות בזה ועמדו^נח זרים ורעו צאנכם ובני נכר אכריכם וכורמיכם ואתם כוהני ה' תקראו גו' מלאכתם נעשית ע"י אחרים^נט — וועט זיין אין דער גאולה האמיתית והשלימה ע"י משיח צדקנו, בקרוב ממש.