transcript · Yiddish
Text
Machine text not yet checked by a person - do not quote it as the Rebbe's words.
¶1ווי גערעדט פריער, אז יעדער ענין וואס איז פארבונדן אויך מיט א זכרון-אט די ענינים וואס זיינען אין תורה, און לכתחילה ווערן זיי אנגערופן בשם משפטים אדער על דרך זה עדות איז דאך זיכער א זאך וואס דאס איז אינגאנצן בהוה, אפילו דער ענין פון עדות איז דאך דער ענין אז ער זאגט עדות איצטער,
¶2אפילו דער דריטער סוג וואס ווערט אנגערופן בשם זכרון וואס לכאורה איז דאך דער פירוש ער דערמאנט זיך אויף א זאך וואס ווען איז שייך זאגן דער ענין אויף זכרון ווען דאס איז ניט מונח לפניו אן ענין וואס דאס איז בפניו דארף ער ניט אנקומען צו זכרון,
¶3און ווי חזל זאגן, אז דערפאר זאגט מען ”וזכרתי את בריתי יעקב” און אויך 'בריתי אברהם' ופת בריתי יעקב אבער בא יצחק'ן שטייט ניט דער ענין פון זכרתי דערפאר וואס דארט דארף מען ניט האבן קיין זכרון, ווארום אפרוט סבור על גבי המזבח פארן אויבערשטן!
¶4א זאך וואס דאס איז לפניו איז ניט שייך זאגן אויף דערויף זכרון.
¶5איז דאך לכאורה, אז דער גאנצער סוג ווערט אנגערופן ניט משפטים ניט עדות נאר זכרו איז דאך דאס אן ענין וואס דאס איז פארבונדן מיט עבר.
¶6זאגט מען אויף דערויף, אז דער פירוש בדבר איז, אז דורך דערויף וואס ער וועט זיך דערמאנען זאל דאס ביי אים ווערן אן ענין של הוה, בדוגמא ווי דער זכרון כללי פון גאנץ תורה ומצוות, דאך ווי ער זאגט אין ספר החינוך ”זכר ליציאת מצרים” איז דאך דער פירוש אין דעם, אז ניט אז דאס איז דערמאנט זיך וואס ס'האט אמאל געטראפן,
¶7נאר כנוסח פון בעל הגדה וואס דאס איז דאך גענומען פון מכילתא, אז הילוי להציא הקב"ה ”את אבותינו ממצרים” איז ניט נאר אז ס'וואלט בדרך סיבה ומסובב ארויס, איז אט דעמאלט ”אנו ובנינו ובני ובנינו משובדים היינו”
¶8דאס הייסט, אז בשעת ער דערמאנט זיך וואס האט געטראפן, ט' ו' בניסן שנת אלפיים ותמ"ח לבריות העולם ווען מ'איז ארויס פון מצרים דערמאנט ער זיך אין אזא אופן, אז גלייך זאגט ער, אז ווען דאס וואלט ניט געווען איז אט דעמאלט איז ער איצטער משובד לפרעה במצרים.
¶9מ'נעמט אים איצטער ארויס ”משיעבוד לגאולה”.
¶10כמבואר במפרשי הגדול.
¶11און אויך ווי דאס איז אין הלכה, אז דאס איז ניט דער פשט, אז וויבאלד אז ס'איז געווען דעמאלט אן ענין, איז דערנאך דערפון געווארן א תוצאה, אז זיין עלטער זיידע איז ניט אין מצרים, במילא איז ער אויך ניט אין מצרים, אז דעמאלט תהילו לא ”הוצא הקב"ה את האבתינו ממצרים” וואלט דערנאך ארויס כחו וכח כחו וכחו נאר בלשון פון ראגאטשאווער דאס איז א פעולה נמשכת.
¶12די פעולה פון יציאת מצרים איז דאס ”כימי צאתך מארץ מצרים” ימי 'לשון רבים' אז חמשה עשר בניסן שנת תשל' למיד א נעמט מען אים ארויס ממצרים,
¶13מיט דעם כח וואס האט זיך דעמאלט אנגעהויבן, מיט דער פעולה וואס האט זיך דעמאלט אנגעהויבן.
¶14דערנאך זאגט מען נאכמערער, אז בכל יום דארף אזוי זיין, ועל דרך זה אין די אלע ענינים פון תורה ומצוות גייען אריין אין סוג פון זכרון איז דאס דער פשט,
¶15אז די התחלה דערמאנט ער זיך וואס ס'האט געטראפן אמאל, אבער די פעולה ווערט א פעולה נמשכת, דאס איז ווערט ביי אים ”בכל יום יהיו בעיניך כחדשים” מיט א כ'ה דמיון, און דערנאך די צווייטע מאמר חז ל וואס רש"י ברענגט אראפ אויך בפירושו על התורה אן א כ' אדימי ”בכל יום יהיו בעיניך חדשים”.
¶16ווי אזוי אבער קומט ער צו צו דעם ענין דורך דערמאנען זיך וואס ס'האט געטראפן מיט א זמן לפני זה.
¶17על דרך זה איז אויך, אז מ'קומט זיך צוזאמען דערמאנען זיך וועגן דער גאולה פון דעם אלטן רבי'ן איז דער פירוש בזה, אז דאס ווערט א פעולה נמשכת פון יענער גאולה,
¶18אזוי ווי יענע גאולה האט געבראכט צו די און די תוצאות, און זי איז געקומען דורך דער שלילה פון די און די ענינים איז ווערט דאס ביי אים איצטער די פעולה אין די פעולות און די שלילה פון די ענינים וואס מ'האט דעמאלט שולל געווען.
¶19וואס זיינען די ענינים? איז דערפון גופא וואס דער אלטער רבי, וואס ער האט זיך זיכער געוואוסט פארוואס מ'האט אים אריינגעזעצט אין מאסר באפרייט און משחרר געווען דערנאך, 'יצא בשלום' יצא לחירות?
¶20זאגט ער, אז דאס איז פארבונדן מיטן פסוק ”פדה בשלום” וואס דאס איז דאך א פסוק אין תנ ך, אין תהלים, איז כדי צו וויסן דעם פירוש בדבר דארף מען דאך א קוק טאן אין תורה שבעל-פה, זאגט די גמרא אין ברכות מאי ”פדה בשלום” וואס איז דער פירוש הדבר?
¶21אז דאס מיינט מען ”העוסק בתורה ובגמילות חסדים” ומתפלל אים הציבור איז אט דעמאלט איז ”פדה בשלום נפשי מקרבה לכי ברבים היו עמדי” וואס דאס איז די דריי ענינים איז דעמאלט איז דא אני לי ולבניו ווערט דער ”פדה בשלום” נפשי' ניט נאר ר' דוד, נאר דאס גייט אויך אויף הקב"ה לי' לבנים בבין אומות העולם.
¶22זעט מען, אז דער ענין הפדי די גאולה פון דעם אלטן רבי'ן איז פארבונדן מיט דריי זאכן, מיט אן ”עוסק בתורה” און די צווייטע זאך 'ובגמילות חסדים', און די דריטע זאך איז מתפלל אין הציבור, ווי דער משאט טייטשט אפ אין תשובה הרשב א, אז דאס איז ג' עמודים, ”שעליהם העולם עומד, תורה עבודה” וגמילות חסדים, אדער דער ענין פון 'מחשבה דיבור' ומעשה,
¶23וואס תורה הוסק בתורה זיך מוציאם בפה דער ענין הדיבור, 'בגמילות חסדים' דער ענין המעשה, און מתפלל אין הציבור ”עבודה שבלב היא תפילה” וואס דאס איז דער ענין פון מחשבה.
¶24מיט נאך כמה פירושים בדבר, אבער דער ענין איז דאך לכל לראש דער ענין כפשוטו.
¶25וואס דאס איז א הסבר, א גוי איז דאך ניט קיין בעל בחירה, וויבאלד אז דער מאסר בגלוי האט דאך געהאט אויף זיך א מלשינות, און האבן זיי דאך געדארפט שרייבן די מלשינות טאקע ווי ביי זיי איז אויסגעקומען לויט זייער הסברה און זייער שכל, וויבאלד אבער אז זיי זיינען ניט קיין בעל בחירה איז אין דעם נוסח זייערן דארף זיין בפנימיות, פארוואס האבן זיי געשריבן אזוי?
¶26דערפאר וואס בפועל איז דער ענין האט בא זיך אט די נקודה וואס בפנימיות איז דאס טאקע באמיתיות אזוי.
¶27איז די מלשינות געווען אין אט די דריי סוגים בהנוגע צו 'העסק בתורה' בהנוגע צו גמילות חסדים, וואס דאס איז ענין של צדקה וגמילות חסדים, און דער ענין פון מתפלל אין הציבה די מלשינות וואס ס'איז געווען אויפן לטן רבי'ן, ווי גויים, האבן דאס דערנאך איבערגעזעצט, און די השמה איז געווען אין דריי זאכן.
¶28ס'איז געווען דער ענין ווי דאס וועט פירטן אויף 'לימוד התורה', די הלשנה, אז דורך דערויף קומט מען מזלזל זיין 'בלימוד התורה'.
¶29די צווייטע טענה איז געווען, ”ובגמילות חסדים”, די געלט וואס ער האט געשיקט אין ארץ-ישראל כולל האט אויפהאלטן דארט אז מידי חכמים, עלמנות ויותיום וכו האט מען דאס אפגעטייטשט, אז מ'שיקט דאס כדי קענען מלחמה האבן מיטן צער,
¶30און דערנאך האט מען געזאגט, אז מצד דערויף וואס מ'איז מאריך בתפילה, און א נייער נוסח התפילה מיט באזונדערע שטיבלעך וכו צי ווערט דאס ניט א כתה חדשה, כמבואר בארוכה אין דעם כתב הלשנה.
¶31נאר וואס דען? מ'האט זיך דאס איבערגעזעצט, און מ'האט דאס פארטייטשט דערנ ך פאר דעם סלעדל-בטל, פאר דעם חוקר, פארן פרקוראנט, פאר דעם קאטוגר פון די גויים, איז במילא איז ארויס היפך.
¶32וכידוע ווי ס'שטייט אין ספרים, אז בשעת שטייט דאך ”ותשועו בר וב יץ” איז דאך זעלבסט-פארשטענדלעך, אז דאס דארף מען פרעגן ביי אן אויף.
¶33ווי איז אבער אז ער געפינט זיך אין א מעמד ומצב וואס ער האט ארום זיך ניט קיין אוהבים אט דעמאלט איז דאס שטייט אין ספרים א צווייטע עצה מ'זאל הערן וואס איז די מיינונג פון א שונא און טאן פארקערט.
¶34אט דאס וואס דער שונא וואס דער גוי האט דערנאך דאס געלייענט פאר דעם מקטריג איז דאס איז אן ענין וואס איז געווען פארקערט.
¶35דעם אלטן רבי'ס תורת החסידות בכלל, על אחת כמה וכ איז דאס מסביר דער יוקר פון תורה שלא בערך ווי ס'איז געווען פאר דעם.
¶36וואס במילא האט דאס ארויסגעבראכט צו צוויי קוים, אז ווי גרויס ס'זאל ניט זיין דער למדן איז תורה נאך גרעסער פון אים, א למדן אמיתיק, און ער דארף אנהויבן לערנען תורה כאילו ווי ער הויבט ערשט אן לערנען תורה,
¶37ווארום דאס קומט ניט צו ”ארוכה מארץ מדה ורחבה מיני ים” איז וויפל ער האט ניט אויפגעטאן אין תורה קומט דאס ניט שלא בערך צו דאס וואס תורה פארמאגט נאך, במילא איז דאס אן ענין שלא בערך ווי מ'האט געקוקט ביז דעמאלט אויף תורה.
¶38וואס אזוי איז דאך געווען ווי דער תולדות יעקב ויוסף איז מאריך בארוכה בכמה מקומות בזה, וואס אין כאן המקום להחזיר על זה, ובפרט נאך אז ווי מ'זעט דאך אין פועל, אז דער גדול תלמוד 'שמביא לידי' מעשה איז איינע פון די פעולות פון דעם אלטן רבי'ן, נאך איידער ער איז געווארן א נשיא בתורה הכנה צו די נשיאות, איז געווען ארויסקריגן פון תורה,
¶39”דבר הוי' זו הלכה” דער פסק דין ברור להלכה בפועל.
¶40וכידוע וואס ס'איז דאך אין כאן המקום, בפרט ס'איז דאך ”פדה בשלום”, מ'גייט דאך ניט אריין אין וויכוחים, ס'איז דא די גדלות ווי דאס איז, ווי גערעדט פריער, אין דעם ענין פון סברא לכאן וואס דאס איז דאך א מורא'דיקע זאך אין תורה, ”עוקר הרים וטוחנון זו בזו” דערנאך איז דא וואס נאך דעם קומט ארויס די הלכה כמותו דער פסק דין אז ווי מברר זיין דער פסק דין הלכה למעשה.
¶41וואס דאס איז ווי די גמרא זאגט אין סנהדרין, אז דוד ו”יונתן בן שאול” האבן ביידע געווען גרויסע למדים, און שאול על אחת כמה וכמה, וואס דערפאר בשעת יואב האט דערציילט שאול'ן די מעלות וואס דוד האט אין תורה איז ער ניט נתפעל געווארן.
¶42בשעת ער האט אים אבער געזאגט הלכה כמותו האט דאס געזאגט שאול אז דאס איז אן ענין וואס ער קען דאס ניט נעמען, דאס איז הלכה כמותו איז דאס איז אן ענין וואס דאס האט גלייך מעורר געווען אן ענין של ס'קען ניט זיין צוויי, אין דעם ”אלו ואלו דברי אלקים חיים” אף על פי וואס בשמות זאגן אזוי און בסילות זאגן אז ס'איז כשר וטהור וכ
¶43זאגט אויף דערויף די גמרא ”אלו ואלו דברי אלקים חיים” דערנאך איז דא דער העכערער אופן, בדוגמא ווי הוי' העכער פון אלקים והוי' כמותו ווי די גמרא זאגט אין סן עדן, אט דאס איז דער ענין פון הלכה כמותו בשעת ס'איז דעמאלט געווען די מנהיגים און די גדולים פון די ביידע צדדים איז דא איז געווען דער ענין פון אן ענין פון א שולחן ערוך מיט א בירור הלכה לאמיתתה למעשה
¶44קודם ההתחלה אין 'פנימיות התורה', וואס די אריכה פון שולחן ערוך האט זיך דאך אנגעהויבן נאך בשעת ער איז געווען בא מעזריטשער מגיד, שמבואר בארוכה אין דער הקדמה פון שולחן ערוך, און ניט נאר סתם התחלה, נאר ער האט שוין דארטן פארענגט די הלכותיציות והלכות שבת ווי ס'שטייט דארט בארוכה אין דער הקדמה פון שולחן ערוך פון בני המחבר, ווען ער איז נאך געווען בבית הרב המגיד אין מעזריטש, ו
¶45וואס דערפאר איז אויך, וואס איז נוגע צו אן איש פשוט וואס בנוגע צו 'לימוד התורה', זאגט אויף אים די הלכות תלמוד-תורה מיוסד אויף די גמרא אין מנחות, אז ענינו איז ”פרק אחד שחרית ופרק אחד” אבית, אדער נאך ווייניקער בכמות דער ענין פון פסוק אחד דער פסוק פון קריאת שמע איז ער ניט שייך צו הלכה, הלכה כמותו.
¶46אף על פי כן זאגט מען אויף אים, אז דאס איז דער ענין פון ”לא ימוש” דער ענין פון יומין ולילה פארוואס איז דאס?
¶47ווארום ער האט דעם פסוק אחד דערצו האט ער ”דבר הוי' זו הלכה” ער ווייס א הלכה, אז דאס דארף ער טאן אין ברכת הננין און דאס דארף ער טאן אין תפילה, און דארף ער טאן אין קריאת שמע וכו' וכו פון וואנענט קריגט ער דאס ארויס?
¶48קריגט ער דאס ארויס פון שולחן ערוך, וואס דארט שטייט די הלכה פסוקה.
¶49ער קען אליין ניט לערנען שולחן ערוך?
¶50בעט ער, אז מ'זאל אים דערציילן וואס שטייט אין שולחן ערוך, איז ביי אים דא דער ”גדול לימוד שמביא לידי מעשה” ער האט די מעשה.
¶51וואס דערפאר איז דאס פארבונדן אויס מיט די צווייטע, וויבאלד אז תורה איז ארוכה מיני ארץ רחבה מיני ים אז איז דער למדן הכי גדול איז ער כמתחיל, ווארום גבול וויפל
¶52און ווי גרויס א דבר גבול ס'זאל ניט זיין איז דאס שלא בערך צו בלתי גבול, און וויבאלד אז תורה איז בלתי גבול איז דער גרעסטער גבול איז שלא בערך צו בלתי גבול,
¶53און וויבאלד אז דאס איז שלא בערך האלט מען נאך די גרעסטע למדה'ן בהתחלה.
¶54לאידך גיסא למטה ממש, אט דארט וואס ס'איז מערניט ווי פסוק אחד לשחרית און פסוק אחד ארוית נאך ווייניקער ווי פרק איז ער האט אויך די העכסטע זאך פון תורה אט דאס וואס ה”דבר הוי' זו הלכה” ווארום ער טוט אן ענין ווי ס'שטייט אין שולחן ערוך.
¶55וואס דערפאר איז געווען די ביידע קצוות, וזה בזה תלוי בשעת תורה פארבינדט מען מיט א מדה פון א אידן, פון ווי גרויס דער איד זאל ניט זיין, איז דעמאלט איז ביידע זאכן האט דאס א הגבלה למעלה אז ער האט געלערנט ”כל התורה כולה, כלשון” הגמרא ס'איז דא אזא מציאות, למד כל התורה כולה.
¶56במה דברים אמורים? בהנוגע צו פקיאות, ניט בהנוגע צו ענין פון שקלא-וטריא, בהנוגע צו פלפול התורה וכו כמבואר בלכות תלמוד תורה, וואס דאס איז דער ענין פון 'לימוד התורה', ניט דער ענין פון ידיעת התורה.
¶57ידיעת התורה קען זיין למד ”כל התורה כולה”.
¶58וויבאלד אז מ'מעסט אפ אויך די ידיעת התורה במדת האדם הלומד, איז אמת, כדי גמרא זאגט, אז ער ווערט בעה' אויף די תורה וואס ער האט איר געלערנט, און ותורתו יגן תורתו ”נקראת על שמו”, אבער בשעת ער גיט א טראכט וועגן תורה גיט ער זיך א טרייסל, אז ער האט נאך ווי געזאגט אין ”פרקי דר' אליעזר” אנטקי ר' אליעזר הגדול, איז חסדת ”אפילו כטיפה מן” הים.
¶59וויבאלד אבער אז ער איז דאס מגביל למעלה, שיעור למעלה, האט ער דאס אויך א שיעור למטה, אז ס'איז דא אזוינע וואס האבן צו תורה חס ושלום קיין שייכות ניט.
¶60דערנאך איז געקומען תורת החסידות, ובפרט דער אלטער רבי האט דאס אראפגעבראכט בגלוי אין שולחן ערוך, אז ס'איז געווארן א שייכות לכל אחד ואחת, וואס דערפאר איז דאך אין שולחן ערוך אין שולחן ערוך שולחן פון דעם אלטן רבי'ן פון דעם אלטן רבי'ס שולחן ערוך, לגבי שולחן ערוך פון דעם מחבר, ר' יוסף קא ל, אז דארטן שטייט מערניט ווי דער פסק דין,
¶61דעם מקור און די הסברה והבנה האט ער זיך פארלאזן אויפן ספר בית יוסק, די פירושו על הטור, ווי ער שרייבט אליין אין דער הקדמה לספריו, דער אלטער רבי האט אין זיין שולחן ערוך אריינגעשטעלט בקיצור נמרץ טאקע אבער דעם תוכן פון דער הסברה פון די דינים, כמבואר אין די הקדמה פון שולחן ערוך.
¶62דאס הייסט, די הסברה, ווי גערעדט פריער אין דעם סיני, איז אויך דא ניט נאר דער ענין של כמות, נאר אויך דער ענין שלאוכות.
¶63בא דעם שונא, בא דעם צער מיט דער קאטאגר שלו, איז אויסגעקומען דער היפך הדבר, אז היפך ניט ווי דער אלטער רבי האט געזאגט, נאר וואס דען היפך הדבר מזלזל זיך חס ושלום 'בלימוד התורה'.
¶64וואס דאס זעט מען דאך אויך בפועל, געהערט שוין פון כמה ליטבישע ראש-ישיבות, אז ער וואונדערט זיך, ער גייט אריין אין זיין ישיבה, איז רוב התלמידים שתמען פון חסיד'ישע הייזן, נאך א ליטבישער ראש-ישיבה.
¶65וכאמור, אז סכפדא בשלום רעדט מען דאך ניט פון ענינים וואס זיי זיינען דערצו קיין שייכות ניט.
¶66ועל דרך זה אויך דער גמילות חסדים דער אלטער רבי האט געשיקט אונטער שתיצה די ובכמה אופנים, צו די אידן וואס געפינען זיך אין ארץ-ישראל, כדי זיי זאלן דארטן לערנען תורה און מקיים-זיין מצוות, און דורך דערויף מקרב זיין ביאת המשיח, וואס דעמאלט וועט ארץ-ישראל באפרייט ווערן פון דעם סולטן.
¶67בא דעם שונא איז אויסגעקומען א היפך, אז דאס שיקט מען כדי צו העלפן דעם סולטן.
¶68וכאמור לעיל, אז מ'ווייס ניט פון דעם אויב דארף מען הערן וואס דער שונא זאגט, און דעמאלט ו ועל דרך זה בהנוגע ומתפלל אים א ציבור, אז מ'האט געזאגט,
¶69אז וויבאלד מ'מאכט באזונדערע מנהגים, באזונדערע שטיבורים וכו' וכו ווער ווייס צו וואס מ'וועט מתפלל זיין און אף וואס מ'ווייס און צו ווען מתפלל זיין וכו' וכו מיטן כתב על שינוך איז געווען פונקט דער היפך, אז מ'פרעגט ביי וועמען ס'זאל ניט זיין, צי ביי א ליטווישן צי ביי גליציאנער צי ביי א פולישן צי ביי וועמע וועט ער ענטפען, אז אויב ער דארף מיט א האלבע של אינגער איז א סימן ער האט א שארקער צו חסידים,
¶70על כל פנים צו חסידים. וואס דאס איז אויך, ווי גערעדט פריער, דער שונא האט געזאגט בנוסח כך, אז דורך דערויף קען ארויס אן ענין היפך התפילה ל קול אמת און תפילת אמת, האט מען געוואוסט, אז דאס איז פונקט דער היפך הדבר.
¶71און דאס איז אויך א הסברה, פארוואס איז די מלשינות געווען אויף ד 'שקר אין לוי רגליים' דארף מען אבער האבן אן אמת בתחילתו צי טאקע דער אלטער רבי האט זיך געקאכט אין ”עוסק בתורה ובגמילות חסדים ומתפלל ים הציבור”,
¶72נאר דערנאך איז נאך געווען ווי ער זאגט אין מדרש שמה את עיין שאיננו נותן נשאמנו אט שקוטשן אותו האט אין דערויף מסביר געווען דער רבי נשמתו עדן אז דאס איז דער ענין ווי דער אלטער רבי פאר פעטערבורג און נאך פעטערבור וואס אף על פי וואס אויך פאר פטערבור איז דאך געווען די אלע ענינים, ווי גערעדט פריער אז דער שולחן ערוך האט נאך אנגעהויבן און מסיים געווען כמה הלכות בו נאך זייענדיק ביי דעם מורי המגיד ממזוריטש.
¶73ועל דרך זה אויך בנוגע צו גמילות חתבים איז דאך געווען דער ענין הצדקה נאך כמה זמנים לפני זה, ביז וואנענט כידוע בנוגע צו דין אדן, אז ער האט אפגעגעבן דאס כדי צו מסדר זיין אידן, ד
¶74ווי ביי אים איז אויסגעקומען ווי אזוי אידן דארף זיך מתפרן זיין, ער האט אפגערעדט לכתחילה א תנאי מיט דעם שווער, אז אויפן אדון איז ער בעה'ס, און דערנאך האט ער דאס אויף גמילות חסדים, וואס דאס איז נאך געווען נאך איידער ער איז נאך געגאנגען מזריש.
¶75ועל דרך זה אויך ”ומתפלל אין הציבור, כידוע” די הנהגה פון דעם אלטן רבי'ן אין ענין התפילה, אויך נאך קודם הנשיאות שלו.
¶76וכאמור אז דער ענין דארף דאך זיין, אז פון דעם זיכן זאל דאס ארויס אין פועל, אז אף על פי אז ”מי הוא זה ועוזו הוא אשר ערב לבו” זאגן אז שמת מין הוא ווי דער צמח צדק שרייבט אין א שאלה תשובה נגלה, אז דער צמח צדק שרייבט אויף זיך אז איינע הסברא לגבי דעם אלטן רבינ'ס הסברא איז דאס ברענגט אראפ דעם לשון פון ירושלמי דער חילוק פון חולין ביז קודש הקדשים.
¶77עאכו"כ בדורותינו אלו, עאכו"כ אנשים כערקים, אבער אף על פי כן, ווי גערעדט פריער די דוגמא פון נאנס על גבי ההנהג גיט מען אונז כוחות, אז ס'זאל קענען זיין דער 'העסק בתורה' בהתמדה ושקידה, און דער עיקר מיט א חיות גדול, סיי אין נגלה דתורה און סיי אין 'פנימיות התורה',
¶78על דרך זה אויך 'בגמילות חסדים', ווי דער רבי דער נשיא טייטשט, אז דער העסק וואס ס'שטייט אין תחילת המאמר גייט דאס ניט נאר אויף בתורה, נאר דער העוסק גייט ”העוסק בתורה” און ער איז עוסק 'בגמילות חסדים', און ער איז עוסק כמתפלל אים הציבה און איז אין דערויף מסביר, אז ער איז ניט סתם ער לערנט תורה אדער ער איז גומל חסד,
¶79נאר ער טוט אין דערויף מיט א התעסקות גדולה ווי ער טוט בעוסק שלו, וואס דארף אים געבן זיין פרנסה.
¶80ועל דרך זה אויך אין דעם ענין פון עבודת התפילה, און אז די תפילה זאל זיין אים הציבה איז אט דאס איז די הוראה לכל אחד ואחת, ביז בדורנו אלו, ועל אחת כמה וכמה בדורנו אלו, וואס דאס איז די עקבתא דמשיחא מ'דארף אינגיכן גיין מקבל זיין פני משיח צדקנו,
¶81כידוע דיבורי דער נשיא דורנו פון דעם רבי'ן דעם נשיא, פון דעם שווער איז דארף מען זיך צוגרייטן אויף מרבה זיין אין תורה אין אן אופן פון התעסקות, ועל דרך זה אין גמילות חסדים וואס דאס איז דער ענין הצדקה בכלל, ובפרט אין ”ארץ החיים”, ועל דרך זה אין דעם ענין פון מתפלל אים הציבור.
¶82און די התחלת המאמר הויבט זיך אן פון ”פדה בשלום” זיי הויבט מען אן פון דעם ”ענין העוסק בתורה”, אף על פי וואס אין סדר היום, ווי גערעדט אמאל בארוכה, איז דער סדר היום איז פריער דארף זיין תפילה, 'קודם התפילה' דארף זיין יא רוטו לענו ואוי האט דער מצליג ענין פון גמילות חסדים, און ערשט דערנאך ”מבית הכנסת לבית” המדרש דער ענ
¶83אף על פי כן דא זאגט ער אין דעם מאמר חז ל הויבט זיך אן מיט ”העוסק בתורה” ווארום תורה איז ביידע זאכן, פון תורה ווייס ער וואו מ'דארף געבן גמילות חסדים און וואו מ'דארף ניט געבן,
¶84אויב דאס גייט אוועק אויף א דבר בלתי רצוי, טאר ער דאך ניט זיין א ”מסייע בידי אברי” עבירה, דורך דערויף וואס ער וועט זיי מסייע זיין על די ”גמילות חסדים שלו, על” דרך זה אויך ומתפלל אין הציבור האט דאך דער ענין התפילה כמה גדרים בנוגע צו מקום התפילה און הכנת אדם לתפילה וכו ביז די עשר ענינים וואס דער רמבם רעכנט זיי אויס אין הלכות תפילה,
¶85אז ס'איז דא די צען זאכן וואס מ'דארף באווארענען בשעת מ'שטעלט זיך דאוונען, ועל דרך זה אויך אין 'כללות ענין' התורה דארף דאך זיין דער עיקר ענין התורה אויסהיטן זיך פון ”מגלה פנים בתורה שלא כהלכה” וואס לכאורה איז דאס א סתירה.
¶86אויב דאס איז שלא כהלכה ווי ווערט דאס אנגערופן פנים?
¶87איז דאך דאס ניט פני התורה, און ווי ווערט דאס אנגערופן מגלה?
¶88איז דאך פארקערט, איז ער זיך מסתיר פארדעקט ער זיך תורה, רחמלים אויף תורה!
¶89איז א סימן דערפון, אז מ'קען צוגיין צו תורה און זאל זיין מגלה לכאורה זאגט ער ער גייט מגלה זיין, דערנאך הויבט ער אן לערנען פנים התורה, און לערנען בפנימיות, און זאגט דאס אן קיינע כוונות וכו' וכו און נעמט דאס ארויס פון תורה בתורה, דערנאך גיט מען זיך א כאפ, אז וואס איז געווען די מסקנא, מ'זאגט אים שטעל אריין כהלכה?
¶90זאגט ער ניין! שלא כהלכה! זאגט מען, היתכן ביסט דאך ”מגלה פנים בתורה”?
¶91זאגט ער ס א הישג דתי. זאגט מען ווי קען זיין א הישג דתייב דאס איז שלא כהלכה און די גמרא זאגט דאך ”דבר הוי' זו הלכה”?
¶92איז דאך דא אויף דערויף די עץ הידוע פון גמרא, אז תעני חטין ער האט ניט וואס עטפעט, היי דער לוי בסדר!
¶93וואס דאס איז בקיטה וואס כאמור לעיל, מ'רעדט זיך וועגן ענינים פון ”פדה בשלום” איז אין כאן המקום להאריך בהנוגע צו ביטול הענין הידוע, ובקרוב ממש, אין אן אופן פון פדי' בשלום.
¶94און ווי גערעדט פריער, מ'זאל זיך ניט שרעקן, אז ס'איז דא אזא וואס ער האט א חזקה וואס ער איז מגלה, ניט מעלים ומתקים, דערנאך האט ער א חזקה אז ער לערנט תורה אן זייטיקע ענינים, פנים, און דערנאך עפנט ער אויף א ספר און זאגט א שיעור און מאכט א שקלא וטריא און ברענגט ארויס א מסקנא, דערנאך דארף מען ערשט וויסן,
¶95וואס נאך די אלע ענינים פון ”מגלי פנים בתורה” צי דאס איז כהלכה ס'קען זיין רחמנא ליצלן שלא כהלכה.
¶96און דעמאלט טוט ער אפ א היזק שלא בערך פון דעם וואס ער זאגט ניט אז ער איז פארבונדן מיט תורה, דער וואס ברענגט ניט א ראי אז תורה זאגט אזוי, נאר ער זאגט אזוי וויל איך, אדער אזוי האט געזאגט פלוני בן פלוני וואס ער איז געווען נגד התורה ונגד הלכה.
¶97וכאמור ואילה, אין כאן המקום להאריך, ס'איז מערניט מצד גודל הענין, איז פונקט אויף דרך ווי ס'שטייט אז מ'דארף דערמאנען חורבן ירושלים בא יעדער געלעגנהייט, ביז וואנענט אז ס'דארף זיין די עמלמא מיט די אלע ענינים ווי ס'שטייט אין שולחן-ערוך, על דרך זה איז ווי גערעדט כמה פעמים מ'טאר ניט פארגעסן אויף א רגע, אז ס'איז הם רחמנא ליצלן א סכנה אויף קיום כל עם ישראל,
¶98סיי אין 'ארץ הקודש' סיי אין חוץ-לארץ, כל זמן מ'וועט ניט מבטל זיין, עוקר זיין מעיקרו די גזירה האיומה פון זאגן אויף א גוי אז ער איז א איד, וויסנדיק אונזער דבר ברור אז דאס איז שלא כהלכה.
¶99און ויהי רצון, כמדובר כמה פעמים, אז מ'זאל שוין ניט דארפן מער רעדן וועגן דעם ענין, ס'איז מערניט ווי לבתי אלא להזכיר אז רחמנא ליצלן, די גזירה איז נאך בתקפם, און ”בגלי פנים בתורה שלא כהלכה” איז נאך איצטער אויך דא, רחמנא ליצלן, אף על פי וואס ווייניקער ווי פריער,
¶100און מ'זאל פון איצטער אן, ווי געזאגט פריער, מ'זאל קענען זיין דער ”עוסק בתורה” ווי ס'דארף זיין, ווי די גמרא זאגט ווי מ'דארף עוסק זיין בתורה, ועל דרך ”זה בגמילות חסדים”, ועל דרך זה ומתפלל אין הציבור, און דעמאלט האט מען א הבטחה, אז ס'וועט זיין דער תדה בשלום
¶101מ'וועט פטור ווערן פון אלע טידות ובלבולים וואס מ'האט פון אומות העולם, און ווארום ס'וועט זיין דער ואני אפטח בה ווי מ'פארלאזט זיך אויפן אויבערשטן ווערט מען ניט נתפעל וואס ס'האט זיך ארויסגעוויזן אז ”חסד לאומים” איז חתוך אן אלטער כלל מיט אן אלטער אמת, ניטא וואס נתפעל צו ווערן ס'שטייט שוין אין תורה, און ניט נאר אין תורה שבעל-פה.
¶102תורה שבעל-פה איז דאס מבאר און מסביר, מיט אבער ס'שטייט א פסוק ברור אין תנא חסד לעומה מדתחתר.
¶103במילא איז נתפעל וואס נתפעל ווערן אז אומר ואינו עושה, גוזר ואינו מקיים און וואס פונקט אזוי ווי ס'קען זיין אומר ואינו עושה אויף יענער הבטחה אט אזוי קען זיין פארקערט, לטובה, אט דאס וואס ער זאגט היינט אזוי איז מארגן ווערט קפה לטובה.
¶104און נאך מערער, ווי גערעדט פריער בארוכה, אז דאס ווערט אן ענין אין אן אופן של שלום ביז ווי די גמרא זאגט ספרא ”ונתתי שלום בארץ אז ”אפילו חרב של שלום”” לא תעוור בארצכם ווילט אריינשיקן גויים מיט א חרב ווי ער זאל קוקן גוט, צי מ'פירט זיך אויף על פי ווי דער גוי וויל צי ווי יענער גוי וויל?
¶105זאגט מען אים, ניין! חרב של שלום האט אויך קיין ארט ניט בארצכם!
¶106פארוואס? דערפאר וואס דאס איז עדי ארץ וואס דער אויבערשטער האט דאס געגעבן אין א ”ברית עולם” לאברהם 'ולזרעו אחריו', ווי די גמרא זאגט, אז ווער איז ”זרעו של אברהם”?
¶107איז דאס בו ”יצחק ולא כל יצחק”, ועל דרך ווי ביי אברהם'ן איז ניט ישמעאל, נאר יצחק, על דרך זה בו יצחק ולא כל יצחק, מערניט ווי יעקב, וואס ביי יעקב איז געווען תורתו שלימה,
¶108מיט אתו שלימה. וואס אויף בשעת ס'האט געוואלט האבן איימעצער וואס ס'איז ניט געווען קיין איד ווערן א איד האט ער געדארפט הערן פון יעקב'ן וואס יעקב וויל, און וואס האט יעקב געזאגט?
¶109אז בשעת ער איז געווען ביי לבן'ען, און געווען ארום און ארום מוקף פון ארם נהרי וואס ”כל אנשי המקום” זיינען געווען מיט לבן'ען אנטקעגן יעקב'ן, האט יעקב געזאגט אין לבן גתי ער האט געוואוסט ער איז דארט א גר!
¶110ווי האט ער דארט א קיום?
¶111זאגט רשי, דערפאר וואס ער האט געהיט גרתי תר יו' ג' מצוות, לכאורה, דארף דאך זייענדיק אין אזא מעמד ומצב פארקויף איין מצוה וועט זיך קענען אפהיטן א צווייטע מצוה!
¶112ווי קען דאס זיין אין א מצב חמור, אין א מצב קשה, זאל מען קענען אויספירן אלע מצוות, מ'מוז מאכן א פשרה, מ'וועט פארקויפן די מצוה וועט מען גא קענען באווארענען פירמיט!
¶113ס'זאגט רש אי ניין! ”מעשה אבות אמו לבנים” פון דעם ערשטן מאל, וואס יעקב יצחק איז ניט ארויס פון ארץ-ישראל.
¶114דער ערשטער גלות האט זיך אנגעהויבן בא לבנע, דערנאך איז געווען 'גלות מצרים', פאר דעם איז געווען וואס ווי יעקב זאגט, אז ער איז געווען גרתיב וואס דעמאלט האט זיך אנגעהויבן דער עם בני ישראל, האט זיך אנגעהויבן בכלל פון יעקב'ן
¶115און בא יעקב'ן גופא איז דאס געווען ווען ער האט אויפגעשטעלט ווען ער איז געווען אין חרם וואס דאס איז געווען ”ויוצא יעקב מבור שבא” פון ”ארץ מגורי אביו” און ער איז געווען בא להבן א מעמד ומצב פון גרתא פון גרע אנכי ברך דער ענין של גלות.
¶116וכלשון הידוע, אז ס'איז דא גלות עשיו און ס'איז דא ווי יעקב געווען דער גלות און די עבודת הבירורים ווי דאס איז געווען בא להבנען.
¶117איז אט דעמאלט האט יעקב געזאגט, אז דורך וואס האבן אידן א קיום אין באלהבנען?
¶118דורך וואס האט ער א קיום אין באלהבנען?
¶119ער מאכט ניט קיין משרת פון מצוות, מ'האט אים געגעבן תר' י' ג' מצוות, איז ער אזוי קיין בעה'ס ניט און ער קען זיי ניט פארקויפן.
¶120ס'איז דא ענינים וואס תורה זאגט, אז ”פיקוח נפש דוחי שבת” איז ניט דער פשט מ'פארקויפט שבת כדי ער זאל בלייבן לעבן, ס'איז דע אז דעמאלט איז דער ענין, אז פונקט אזוי ווי בשבת כתיקונו, בא בריא, טאר ער דאס ניט טאן דעמאלט ווערט א דין אז ער מוז דאס טאן!
¶121און ווי די גמרא זאגט ”ומצוה בגדול” ועל דרך זה וואס ”עשה דוכה לא תעשה” ועל דרך זה פון טומאה הוטרה צו טומאה תחוי דאס איז ניט דער פשט אז מ'מאכט א פשט"ל מיט א מסחר, א פעקעדזש די ל, איך וועל דיר פארקויפן א מצוה, וועסטו מיר באווארענען אן עבירה, ניטא קיין בעלי-בתים, אויף תורה ומצוות איז מערניט ווי דער אויבערשטער, נאר וואס דען?
¶122דער אויבערשטער האט געזאגט, אז ס'איז דא ביי א טאג מוז מען לייגן תפילין, ביי נאכט איז ניט דער רבנן, טאר מען ניט לייגן קיין תפילין, על דרך זה בשבת ויום טוב, איז פונקט אזוי ווי הנחות תפילין בחול ביום איז א מצות עשה מן התורה אזוי איז דא דער איסור, מימים ימים די דיעות א שבת ניט, יום-טוב ניט, אדער בלילה ניט, ווי די פלוג'עס בזה, אבער דאס איז ניט א פשט ער מאכט א מסחר.
¶123ס'איז דא אן ענין פון אן-עשה און אן ענין פון עלות-עשה דערנאך איז דא נאך א ציווי אין תורה, אז עשה דוחה ועת עשה דאס איז אבער ניט וואס א בן-אדם האט געמאכט א מסחר, און דעמאלט ווען ער איז מקיים און על דרך זה בנוגע פיקוח-נפש דורכות שבת, און על דרך זה דער ענין פון פרוסב על דרך זה די אלע ענינים פון וועלכע מ'ברענגט די ראיות,
¶124דעם חלמר ראיות, וואס אפילו לעיני יארים האט מען זיי שוין אויך האט זיך שוין קיין אחיזה ניט, מ'האט שוין וועגן דערויף געטומלט זיך און גערעדט און געשריבן און געדרוקט, און ס'איז לאנג אראפ מסדר היום.
¶125ס'איז מערניט וואס מ'האפט אז אפשר איז דא איינער וואס ווייס ניט דערפון, איז אפשר וועט מען אים צוטומלען.
¶126איי מארגן וועט ער זיך כאפן אז ס'איז געווען תנו חתים ועידו לביתירין דערווייל האט ער פארדינט א טאג וואס ער זיצט רואיק און שלאפט רואיק.
¶127וואס דאס איז ווי גערעדט פריער דער ענין אויף אים לבן, אז בשעת מ'געפינט זיך אין לבן, און מ'וויל זיין זיכער און רואיק אז מ'וועט פון דארט ארויסקומען גאנצערהייט, און ביי אידן הייסט גאנצערהייט אז ניט נאר ער ווערט ניצול ער דארף
¶128'וכל אשר לו' א איד קען אויף קיין זאך ניט מבטל זיין, ווארום ס'איז ניט זיינער ס'איז ל ה' הארץ ומלואה דער אויבערשטער האט אים געמאכט פאר א שליח, אז ער דארף אויפשטעלן קינדער, דורי שרים יבירך ער דארף מאכן פון חלקו בעולם ס'זאל ווערן א 'זהב וכסף ונחושת' אין וועלכע ס'זאל זיין דער ושכנתי בתוכם דארט זאל רוען דער אויבערשטער אין אן אופן על דרך ווי ס'איז געווען במ�
¶129במילא קען ער אויף דערויף ניט מוותר זיין, וואס דאס איז דאך ווי דער בעל שם טוב איז מבאר, אט דאס איז דער דין פון ”התורה חסה על ממונם של ישראל”.
¶130א פרוטה איז וואס איז דא אזוי דער געוואלד וועט האבן ווייניקער מיט א פרוטה?
¶131זאגט ניין! דאס איז ”ממונם של ישראל”!
¶132דאס איז דער ממון, ווי גערעדט פריער, דורות של משה, אז דאס איז בערך פון משה ”ממונם של ישראל” דאס איז ניט סתם געלט, דאס איז ג איז במילא געהערט דאס צו א ”גוי קדוש” א הייליקן פאלק מאכט ער הייליק די געלט!
¶133מוותר זיין אויף הייליקי דאס איז קיינעם ניט איינפאלן, ער קען מבטל זיין אויף געלט, אבער דאס איז ”ממונם של ישראל” האט דאס אין זיך די קדושת ישראל.
¶134ועל דרך זה בכל ענינים שבעולם, ועל דרך זה ווי גערעדט פריער, אז בשעת מ'גייט מיט אט דער הנחה, אז אפילו אים לבן, וויסנדיק אז ער האט זיך ניט אויף וועמען צו פארלאזן, דערפאר וואס ער איז דארט איינער אליין און ”כל אנשי המקום” הערן זיך צו וואס לבן וועט זיי זאגן,
¶135איז וויבאלד אבער אז גתי אלץ גר האט ער אפגעהיט אלע תרי' ג' מצוות אויף קיין איינער ניט מוותר זיין אט דאס ברענגט אים פון דארט ארויס מיט מאוד מאוד מיט בנים ובנות מיט אלע ענינים, ווי רש יי זאגט, אז מכל השבטים נהול דתי אימות איז געווען בנות 'לשון רבים', ווי ער זאגט אויך אין היינטיקער סדרה לבנותיו,
¶136ועל דרך זה אויך בהנוגע לנחסיו, אז ער גייט אינגאנצן ארויס פון דארטן אין אן אופן פון מתתו שלימה, און ”ויבוא יעקב שלום” ווי די גמרא זאגט אין שבת, אז ס'איז געווען שלום בגופו, אין שלום בממונו און אין שלום בתורתו, אדער ווי ס'שטייט אין ספרים אויך שלום בנשמתו, אז מ'גייט ארויס גאנצער הויס פון דעם איצטיקן גלות, דערפאר וואס מ'האלט זיך ביי אלע תר-י' ג' מצוות.
¶137ואני אפתח בך ווערט מען ניט נתפעל וואס גייען זאגן, במילא גייט מען מיט דעם תוקף ווי א איד דארף גיין, אויך אין די ענינים שבישראל לעמים, ווארום ס'איז דא די מחיצה המבדילה ער געפינט זיך מיטן אויבערשטן מצד אחד,
¶138פון דער צווייטער זייט געפינט זיך דער אויבערשטער אלס המשל און ער גיט אים איבער די ממשלה ושליטה אויך אויף די ענינים וואס געפינען זיך אין וועלט, בנוגע צו שבעה מומות אויך,
¶139נאר וואס דען ס'דארף דורכגיין דורך פארשידענע ספרים וכו' וכו כמבואר בארוכה בכמה ספרים, בהנוגע אליין אבער, אז בשעת מ'האלט זיך אן בחוקותי תלכי ווי רש"י ברענגט אראפ אין צווישן תהם עולם בתורה וועסט מצוותי תשמורו און טאקע ועשיתם אותו ממעשה בפועל איז א דבר ברור אז ס'וועט זיין ווי די תורה שבכתב איז מסייע ”ונתתי שלום בארץ ושכפתם והם מחריד”,
¶140און דאס וועט זיין די הכנה קרובה והקדמה קרובה צו ”ואולך אתכם קוממיות” 'קומה אחת' און ”שתי קומות” מיט אלע פרטים שבדבר מיט אלע ביאורים שבדבר, און ווי רשי ברענגט אראפ ”בקומה זקופה” אז ”ישראל יוצאים ביד רמה” מגלות הזה ווי ס'איז געווען ”כימי צאתך מארץ מצרים"”, עיידי משיח צדקנו בקרוב ממש.
¶141לחיים.