טקסט

¶1בנוגע צו פירוש רש"א אין פרשה 'חיי שרה', וואס רש"א באווארנט ניט די רמב נז קשיא, אז וויבאלד אז מ'זאגט אז ס'שטייט שנה בכל פרט, איז א סימן אז דאס איז א באזונדער סוג, און ”בת ק' כבת כבת” כבת כבת כבת כבת כבת כבת זיין ווערט דאך די שאלה ואין לשני חיי השמאו?

¶2דארף דאס רש"י ניט מפרש זיין רש"י האט דאס באווארנט.

¶3וואס האט דאס רש"א באווארנט? רש"י זאגט, ואלו שני חיי ישמעאל, אז וואס דארף מען דערציילן?

¶4וועגן די שנים ”של ישמעאל כדי” לאחות ”למה נמנו שנותיו של ישמעאל, כדי לאחות בהם שנותיו של יעקב”.

¶5ט דער ענין פון ”שנותיו של ישמעאל” איז דאס ניט אן ענין פאר-זיך, נאר דאס איז אן ענין וואס פון דערויף וועט מען וויסן ”שנותיו של יעקב”.

¶6במילא קען דא ניט זיין דער לימוד ווי ס'איז בא שני 'חיי שרה' דארט איז דער לימוד בהנוגע וויסן שני 'חיי שרה'.

¶7במילא, אז מ'זאגט ”בת ק' כבת כף” דארף רש"י געפינען וואס איז דא שייכות בא שרה, על דרך זה בת כף כבזיין, על דרך זה בא אברהם'ען, וואס דארטן זאגט ניט רש"י אז דאס איז צוליב א צווייטן, דארף רש יי געפינען לויט דעם כלל וואס ער האט געזאגט בא שני 'חיי שרה' ווי אזוי דאס איז ביי אברהם'ן.

¶8בשעת ס'קומט בא שני חיי ישמעאל ואיז רש יי די שערה פון רמב ן, ס'איז אן אויבן-אויפיקע קשיא על פי פשוטו של מקרא, איז דורך דערויף וואס רש יי ברענגט אראפ לכאורה גאר א זייטיקן ענין, ל”מה נינא שמותו” שלשמה וואס בכלל דארף מען דאס דערציילן, בדרך ממילא פאלט אפ אט די קשיא, מ'דארף גארניט זוכן ביי ישמעאל'ן.

¶9ס'ווערט דאך אבער די שער פארוואס שטייט טאקע שנה ב”כל אחד בפני עצמו” דארף דאס רש"י אויך ניט באווארעווען דאס איז פארגלייכן דאס מיט יעקב'ן.

¶10אזוי ווי ישמעאל האט געהאט מעט שנה כדי לאחת ביי אים ”שנותיו של יעקב” איז נוסף אויפן כללות'דיקן ענין, אז יעקב איז געווען פערצן יאר ביי אבר ושם פונקט אזוי ווי ווי רש"י טייטשט אפ שני 'חיי שרה' ”בת ק' כבת כ'” איז דאך רש"י ניט שולל פשוטו של כתובים אז שרה האט געלעבט הונדערט זיבן און צוואנציק יאר, נאר דאס דארף רש"י ניט זאגן!

¶11דאס איז במ עצמי מובן. רש"י איז מערניט מפרש פארוואס שטייט דריי מאל שנה.

¶12על דרך זה איז דא אויך פשוטו של מקרא דארף רש"י ניט באווארענען, וואס איז דא דער ענין פון בן קו ביי ישמעאל מיט בן קו ביי יעקב'ן דארף רשי ניט זאגן וואס האט זיך אויפגעטאן צווישן שלשים שנה בי ישמעאל'ן און בן קו ביי ישמעאל'ן דאס ווייסט שוין דער ”בן חמש למקרא” פון פירוש רשי

¶13וואס רשי האט געזאגט פריער, אז ס'איז געווען ”יצחק וישמעאל בניו” אז מכאן, אז ישמעאל האט געטאן תשובה.

¶14ביז דעמאלט האט ער ניט געטאן תשובה, וואס ס'שטייט בפירוש אז ער איז געווען א פרא אדם מיט אלע ענינים וואס ס'ווערט אויף אים דערציילט, בשעת ס'איז אבער געקומען די צייט וואס ס'איז געווען אברהם'ס אבינו און ס'איז געדארפט גיין יצחק וישמעאל איז הקדים ”יצחק לישמעאל מכאן שאתי ישמעאל תשובה”.

¶15ווי אלט איז געווען ישמעאל ווען אברהם האט זיך געפעלט, ווייס מען, אז ישמעאל איז געבארן געווארן איז דעמאלט געווען צו דעם מילה איז אברהם און געווען תשעים ותשע, און ישמעאל איז געווען שלשה עשר, איז ער געבארן געווארן ווען אברהם איז געווען אלט שמונים ושש,

¶16במילא, אז אברהם איז געווען אלט ”מאה ושבעה שבעים וחמש שנים” איז דעמאלט איז ישמעאל געווען נאר ק', אבער נאך שלשים,

¶17איז וואס איז געווארן ביי אים דער שינוי, פון דעם כלל ק' שנה, מאה שנה פון ישמאל'ן, צו דעם כלל בא ישמאלן פון שלשים שנה, וואס ער איז געווארן א בעל תשובה,

¶18איז ליחת ביי אים ”שנותיו של יעקב” אז מ'זאל וויסן אז אין דערויף האט ער אויך ניט קיין באטרעפט לגבי ”שנותיו של יעקב”, וואס דערפאר וואלט מען אים גארניט דערמאנט וועגן זיינע ק' שנה אויך,

¶19נאר וואס דען, ס'איז מערניט ליחת ”שנותיו של יעקב” זען אז דאס איז א מציאות און דאס איז מערניט ווי ליחש נוסף של יעקב, אז אף על פי ווי ישמעאל איז געווען א בעל תשובה, ביז וואנענט אז דאס איז דאך איינע פון די ענינים וואס ער איז געווען ”תבוא בסופה טובה”, וואס ”ישמעאל עשה תשובה” קען מען דאך זאגן, אז דעמאלט גלייכט ער זיך אויס, און ס'ווערט א ”מציאות בפני עצמה”,

¶20בפרט נאך ווי רש"י זאגט גלייך נאך דערויף ויגבי אז ויגבי בא ישמעאלן דערפאר וואס לא נאמר ויגבי אבער דאס קומט גאר ניט צו ”שנותיו של יעקב”.

¶21ביז וואנענט, אז דאס איז מערניט כדי לאחרי ”שנותיו של יעקב” אפילו ווי ישמעאל איז געווען א מעמד ומצב צו ק' שנה, וואס ווי ער האט שוין פריער געלערנט אין פירוש רשי, אט דעמאלט האט זיך אין אים אויפגעטאן אז ער איז געווארן א בעל-תשובה.

¶22וואס איז געווען בא ישמעאל'ן ”בן שלשים שנה”?

¶23האט שוין אויך דער בן חמש למקה געלערנט, אין וואס האט זיך ישמעאל אויסגע אז ער איז געווען ”ידו בכל ויד כל בו”, און אף על פי כן איז ער געווען בגלו אנהו שמעל שמעתיך אז ניט אז ס'איז געווען ”ידו בכל ויד כל בו” האט מען אים צוריבן, און פון אים איז גארנישט ניט געווארן, נאר פארקערט ער איז געווארן גרויס און שטארק,

¶24מיט אלע ענינים ווי ס'שטייט שוין פריער, וואס דער ”בן חמש למקרא” געדענקט וועגן דערויף.

¶25במילא, ווען ער איז געווען ”בן שלשים שנה” אז מ'פרעגט בא מוחמש למקרא אף על פי וואס ער האט ניט געלערנט א ”בן שלשים לכח”, אבער מ'פרעגט בא אים בן שלשים וואס איז דעמאלט דא ביי א מענטשן זאגט ער, אז דעמאלט איז ער שטארקער ווי ווען ער איז א בן ק', און ער איז שטארקער ווי ווען ער איז ”בן שבע שנים”.

¶26ובפרט נאך בא ישמעאל, איז ניט געדארפט זיין א שטארקער סתם, ער איז געווען אז ”ידו בכל ויד כל בו” און אף על פי כן איז לא ישמעאל שמעתיך והפריתי והירביתי און ער האט געהאט נשיאים מיט אלע ענינים וואס מ'האט שוין דא פריער געלערנט.

¶27אף על פי כן זאגט מען, אז אפילו אין דעם ענין הגבורה קומט ער אויך ניט צו יעקב'ן.

¶28ביז וואנענט אז מ'זאגט, אז די שלשים שנים פון ישמעאל, וואס דאס איז געווען די גבורה שלו איז אין דערויף האט ער אויך ניט געהאט קיין תפיסת מקום לגבי די שנ וואס אט דא קען מען דאך פרעגן לכאורה, וואס איז דא פאר א מעלה זאגן אויף יעקב און וואס ער איז געווען א גיבור?

¶29געפינט מען אבער אין פרשה ויוצא, אז בשעת דער פסוק דערציילט, אז ”יעקב ווייגאל את האבן מעל פי הבור” טייטשט רשי אפ, אז מ'זאל וויסן זיין, אז אפילו אז דאס איז געווען אן אבן על פי הבור, וואס כדי מ'זאל איר אראפנעמען האט מען געדארפט זיין ונספו כל הדרים,

¶30איז דא איז געווען קוקומען צוגיין יעקב איז ניט ער האט דאס אראפגענומען איינער אליין, נאר ס'איז געווען כפקק ווי מ'נעמט אראפ א פראפקע פון א פלעשן א לייכטיסטע זאך.

¶31זעט מען דאך, אז גבורה בא יעקב איז אן ענין פון אן עילוי, עד כדי כך, אז דער פסוק דערציילט דערפון, און רשי איז דאס מדגיש אין פשוטו של כתובים, אז ”בן חמש למקרא” זאל וויסן, אז יעקב איז געווען א גיב דער ”בן חמש למקרא” האט אבער נאך ניט געלערנט קיין ויצא.

¶32ווי איז דאס אויסגעהאלטן מיט דעם בשט, ווי געזאגט פריער?

¶33איז ווי געזאגט פריער, ס'איז דא ענינים וואס ”למה לקרא סברא” היא בשעת מ'לערנט פריער, און דער וחמש למקרא איז מתפלל בכל יום, אדער הערט ווי זיין פאטער איז מתפלל, און ער זעט אז ער בעט אויף בני און אויף חיי און אויף בריאות וכיוצא בזה,

¶34ווער רעדט נאך אז מ'זאגט אים אן ושמרתם לנפשתיכם אז מ'דארף זיין געזונט כדי צו לערנען תורה און מקיים-זיין מצוות וכיוצא בזה ווייס ער, אז א געזונטער גוף איז אן ענין של מעלה.

¶35בפרט נאך ”אין ענין יוצא מידי פשוטו”, אז מ'האט געלערנט פריער בנוגע צו די ברכות וואס מ'האט געגעבן צו אברהם'ן, געגעבן צו יצחק'ן, אויך בנוגע צו ענינים גשמיים, וואס בפשוטם של כתובים מיינט מען דאך דאס אויך די ברכה בגשמיות.

¶36על דרך זה איז אויך פארשטאנדיק בהנוגע לכח, על אחת כמה וכמה ווי מ'האט נאך געלערנט אין סדרה בראשית, אז א מענטש דארף זיין מושל ב דימת הארץ ובחיות הארץ און די גאנצע וועלט, ביז וואנענט בכבשוה וואס אין פשוטם של כתובים,

¶37וואס דאס איז דער אופן הלימוד פון רש"י, מ'דארף מען זיין א גיבור מיט אלע ענינים וואס זיי זיינען פארבונדן מיט גבורה, וואס דערפאר דארף ער ניט אנקומען ביז ער וועט דאס לערנען אין ויצא ער ווייס דאס שוין, זינט ער האט געלערנט אין פרשה בראשית,

¶38אז אן אדם דארף זיין א שולט אויף די אחיות ובהימות וכל העולם כולו, און ”אין ענין יוצא מידי פשוטו” פארשטייט ער, אז מ'דארף זיין אן ענין הבריות איז דאס אן ענין של ברכ בפרט נאך, כאמור, ווי מ'זאגט דאס אין ברכת השחר וכו וכיוצא בזה, וואס דאס איז שוין דא אפילו בא א ”בן חמש למקרא”.

¶39און אט דא איז דער פסוק מחדש, און רש"י איז באווארנט דאס, ליחת ביי אים שנותיו של ביעקב, אז ישמרא איז דאך ביי אים מקויים געווארן די ברכה וואס אברהם האט פאר אים אויסגע'פועל'ט, ביז וואנענט אז ער איז געווען ידו בכל און האט זיך ניט געשראקן, ויד כל בו,

¶40און איז געבליבן שטאק און זיך פארשפרייט וכו' זאגט מען, אז דאס קומט גארניט צו ”שנותיו של יעקב”, ביז וואנענט אז ס'איז מערניט ווי א טפל, אז זיי וואלטן גאר ניט דערמאנט דעם ענין, ס'איז מערניט ווי לאחרי ”שנותיו של יעקב”.

¶41על דרך זה אז מ'זאגט ”בן חמש שנים” דארף רשי אויך ניט באווארענען, דערפאר וואס ער איז שוין געווארן ביי אברהם'ן, וואס ביי אברהם'ן זאגט ער ”בן ק'כ כבן” חמשה לחטא, וואס וואס איז דער פשטות אז בן חמש איז ניט שייך קיין חטא, דערפאר אז ער איז נאך א קטן?

¶42במילא קען מען דאך טענה'ן, בנוגע ווען ישמעאל איז געווען ”בן חמש שנים” ניט געווען שייך צו חטא איז וואס איז דא שייך זאגן, אז ער איז שלא בערך פון יעקב'ן?

¶43ביז וואנענט זאגן, אז זיינע חמש שנים איז מערניט ווי לאחש נוסף של יעקב!

¶44זאגט דער פסוק טאקע אזוי!

¶45האט לגמרי קיין ממשת ניט דער אין בו חטא וואס איז געווען בא ישמעל'ן צו חמש שנים קומט דאס ניט צו די חמש שנים ווי ס'איז געווען בא יעקב'ן.

¶46וואס דערפאר איז כאמור, די ענינים דארף רשי' ניט איבער'חזר'ן נאכאמאל, נאך דערויף ווי מ'האט דעם פירוש כללי, אז שנות ישמעל פאר זיך האט אינגאנצן קיין ווערט ניט,

¶47ס'איז מערניט כדי מ'זאל ארויסקריגן דערפון אן ענין פון יעקב'ן, האט שוין רש"י געזאגט, אז נוסף אויפן פירוש כללי איז אויך דא א לימוד דערפון וואס ס'שטייט בא יעדער ענין באזונדער שנה, וואס דאס איז, כאמור, אין די דריי ענינים ווי דאס איז מאה שנה פון ישמעאל לגבי דער ענין ווי ס'איז בא יעקב און שלשים שנה בא ישמעאל, ווי דער ענין ווי עס איז בא יעקב און חמש שנים פון א ישמעאל'ן ווי

¶48אז כדי אויך צו מסיים זיין אט דאס וואס רש"ה בנוגע צו שני חיי אברהם דערמאנט מערניט ווי איין ענין, אז בן מועג כבן שבעים כבן חמש לחטא דערפאר וואס בן מועג כבן שבעים דארף רש"י ניט באווארענען וואס מ'מיינט דאס, ווארום דאס ווייס מען שוין.

¶49בן חמש לחטא האט ביז איצטער ניט געוואוסט אז דאס איז א שייכות אויף דערויף זאגן לחטא.

¶50וואס אויף דערויף שטעלן זיך מפרשים און ו אז בא ישמרום איז געווען דער ענין פון בן חמש לאופי און מ'פרעגט, אז פונקט ווי מ'זאגט בא בעשרים בן שבע לאופי וואס אט דא ווערט די שאלה וואס איז שייך זאגן א שבח פון יופי איז דאס שייך ביי אנשים באווארנט

¶51רשע און זאגט, וואס איז דער אויפטו פון בן חמש ביי אברהם'ן, אז דאס איז ווי בן חמש לחטא איז אזוי איז ער געווען ווען ער איז געווען בן שבעים.

¶52ער דארף ניט באווארענען וואס איז דער פירוש בן מואב כבן שבעים אבער דאס פארשטייט דער בן חמש אליין.

¶53ער האט געלערנט פריער, אז בשעת אברהם איז געווען אלט בן ק איז געווען א גרויסער פלא, היתכן אז ער זאל האבן קינדער.

¶54ועל דורי זקן. בשעת אברהם איז געווען אלט בן שבעים געפינט מען, אז ישמעאל איז געבארן געווארן איז אברהם געווען אלט מערער נאך פון שבעים, געווען אלט ”שמונים ושש שנה”,

¶55איז דאך על אחת כמה וכמה אז קודם לזה האט ער געקענט האבן קינדער.

¶56וואס אט דא זאגט מען, אז בשעת אברהם איז געווען ”בן מאה” איז לשבחו איז, אז אף על פי וואס לכאורה איז אדוני זקן פונדעסטוועגן איז ער געווען ”בן מאה” כבן שבעים, פונקט אזוי ווי צו שבעים שנה האט ער ניט געדארפט אנקומען צו קיינע ענינים, און האט נאך נאך דערויף געהאט ישמעאל ”בנו על” דרך זה אויך איז געווען ווען ער איז געווען בן מואל.

¶57וואס דורך דערויף ווערט פארענטפערט נאך אן ענין.

¶58וואס דאס איז ווערט אויך א שאלה און א פליאה, פארוואס באווארנט דאס ניט רשע?

¶59און דאס איז, פארוואס באווארנט ניט רשע?

¶60נאך דערויף ווי יצחק וואס דעמאלט איז שוין אברהם געווען ”בן מאה”, ושלשים ושבע שנים, שטייט ”ויוסף אברהם ויקח אשה ושמה קטורא” און דערנאך איז געווען וטילה די ששה בני.

¶61ווערט ניט דערמאנט קיין ענין את.

¶62און רשי באווארנט דאס ניט אויך.

¶63פריער האט מען געדארפט האבן א גאנצן שטורעם, ועדי נזקן", און מ'האט געדארפט האבן אויף דערויף הבטחות, און מ'האט געדארפט אברהם'ס טענה אז הולך הרירי און האט געזאגט ארויסגיין מצד אגנינו שלה, און דא מיטאמאל מ'זעט, אז יצחק איז געבארן געווארן, מקויים געווארן די הבטחה, און ס'זיינען געבארן געווארן זעקס קינדער, וואס דערנאך האט מען פון זיי געהאט שוועריקייטן מיט נאך ערגרי ענינים, און רש

¶64האט דאס רש"י אי באווארנט אין דעם ענרא וואס רש"י אי זאגט בת פוף כבן עין פונקט אזוי ווי צו בן עין האט מען ניט געדארפט אנקומען צו ענינים של הבטחות מיוחדות וניסים נאכמערער, אפילו אז ס'איז געקומען זעכצן יאר נאך דערויף איז אויך געבארן געווארן ישמעאל,

¶65על דרך זה זאגט רש"י אי געווען ווען ער איז געווען בן מואב.

¶66ווארום דער עיקר מניעה איז געווען ניט וואס אדוני זקן נאר מצד דערויף וואס וענזקנתי.

¶67וואס דערמיט איז פארשטאנדיק נאך אן ענין וואס רש"י האט דאס אויך ניט באווארענט.

¶68ביי שרה'ן שטייט ”חדל לא שרה אורח כנשים” שטייט די סיבה פארוואס ס'איז ניט געווען קיין קינדער, ביי אברהם'ן שטייט ניט קיין סיבה.

¶69האט דאך לכאורה דער פסוק געדארפט באווארענען, אויב מ'דארף זא� פארוואס ס'איז געווען בא שרה'ן דארף מען זאגן א סיבה וואס ס'איז געווען בא אברהם'ן.

¶70פארוואס באווארנט דאס ניט רש'ן? ווארום ”בן מאה” כבן שבעים ס'איז טאקע ניט געווען קיין סיבה!

¶71וואס שרה האט געטענה"ט ועדונו זקן זי האט אזוי געטראכט.

¶72בשעת אבער דער פסוק דערציילט אז ס'איז געווען ”בן מאה” כבן שבעים ווער בדרך ממילא דארף רש'ן שוין ניט באווארענען ווי אזו אז ס'איז געווען ותולד לו די אלע זעקס וואס דער פסוק רעכנט אויס מ'האט ניט געדארפט אנקומען צו קיין נס.

¶73אט דאס וואס רש"י ברענגט פריער צום מצתגנינו שלך איז דאס ניט אן ענין ניט געווען מצד השנים דאס איז געווען דער מזל האט געטראגן אז זיי זאלן ניט זיין קיין בנים, אבער ניט מצד דעם ענין השנים.

¶74וויבאלד אז ס'איז געווען דער צום מצתגנינו שלך ווארום ער איז ניט שייך צו דער הגבלה פון דעם מזל איז אט דעמאלט איז געווארן ”בן מאה” כבן שבעים.

¶75וואס על פי זה זעט מען, אז ענינים וואס רש"י דארף באווארענען אויב רש"י באווארנט דאס ניט על אתר איז א זיכערע זאך, אז דאס שטייט פריער, אדער מ'דארף דאס מלכתחילה ניט באווארענען, ווארום אין פשוטו של מקרה איז דאס קיין שאלה ניט.

¶76וואס על פי זה ווערט פארענטפערט נאך א שאלה, וואס ס'איז דא אויך א קשיא בא וואס רש"א באווארנט דאס ניט.

¶77רש"י זאגט הנקרא בנים שרה באוואס עפעס בנים 'לשון רבים'?

¶78אזוי ווי ס'איז געווען די שרות האבן גע'טענה'ט אז דאס איז געווען ”אסופי מן השוק”, אבער ס'איז ניט קיין אייגענער קינד, דערפאר וואס ס'איז געווען ”ועדוני זקן ואני זקנתי” האבן זיי מיטגעבראכט אויף אויספרואוון בנים שלהם,

¶79און ”הניקה בנים שרה” האבן זיי געזען, אז דאס איז ניט קיין א סופי מן השוה, נאר דאס איז איר א קינד וואס צוזאמען דערמיט קומט דער חלה מיט וועלכע זי איז מוליף.

¶80וואס לכאורה בלייבט די שאלה, ווי אזוי האבן זיי אויסגעפרואווט אברהם'ען?

¶81דאס איז דאך מערניט ווי א ראי' אז דאס איז שרות א קינד.

¶82וואנענט איז די ראי' אז ס'איז אברהם'ס א קינד, אויב מ'זאל זאגן אז דארט דארף מען על פי האמר דארט האט מען ניט געדארפט אנקומען צו קיין נס, דערפאר וואס מ'האט געזען אז ס'איז געבארן געווארן ישמעאל, און דארט איז ניט געווען קיין ”ליצני הדור”, דארט איז ניט געווען קיין ענין וואס מ'האט געדארפט האבן א בחינה, דארף דאס רש"י ניט באווארענען.

¶83וואס על פי זה באווארנט נאך א רש"א אין פרשה תולדות, וואס רש"י זאגט אז ”תולדות יצחק בן אברהם” אז ”ליצני הדור” הא� פון יצחק'ן איז געווען פונקט ווי אברהם'ן האבן געזען אז אברהם הולדת יצחק.

¶84וואס אט דא ווערט די שאלה, פארוואס איז דאס עפעס דוקא ”ליצני הדור” אז ”ליצני הדור” איז דאס ניט אן ענין א 'אדם חשוב', אף על פי כן באווארנט מען אים, כאטש אויף אירער אז ”ליצני הדור” די קשיא ווערט נאך מערער, בשעת מ'זאגט ביי א שרה הניקח בנים שרה זאגט מען, אז ווער האט געטענה"ט אנטקעגן אברהם ושרה האט דאס מענטשן חשובים.

¶85פארוואס האבן דא ניט גע'טענה'ט מענטשן חשובים מערניט ווי ”ליצנו הדור”?

¶86וויבאלד אז ס'איז געווען די ראי' אז דאס איז געווען שרות הקינד, איז אן 'אדם חשוב' האט ניט געטראכט אז ס'זאל זיין ניט פון אברהם'ען דארט האט מען ניט געדארפט אנקומען צו א נס מיוחד, ווארום בן מוהו כבן שבעי מערניט ווי ”ליצנו הדור”, וואס זיי איז ניט נוגע דער אמת נאר מאכן ליצנות וכיוצא בזה,

¶87אז זיי האבן גע'טענה'ט, אז פון אברהם'ען קען דאס ניט זיין, במילא פון וועמען איז דאס געווען איז דאס געווען פון אבי מלך.

¶88וואס דער לימוד בהנוגע לעניננו איז, אז אף על פי וואס ס'איז דא ענינים פון ליצנות, וואס ס'האט אינגאנצן קיין ארט ניט אין שכל הישר, איז קען מען דאך דאס אוועקמאכן מיט דער האנט, און זאגן, אז וואס דארף מען זיך דערמיט מטפל זיין?

¶89אז מ'קוקט און קוקט זיך צו און מ'זעט דעם מצב וואס ס'איז דא בעולם איז דאך א דבר ברור אז אין לנו שיעור אלא התורה הזאת קומען צוגיין ”ליצני הדור” און זאגן, אז מ'זאל בוטח זיין באדם!

¶90אזוי ווי פלוני בן פלוני האט געגעבן א פאפירל, און פלוני בן פלוני האט געגעבן א הבטחה, און פלוני בן פלוני קושט זיך און זאגט 'אחינו אתה' ס'איז א שמחה גדולה!

¶91דער גור האט אים אנגערופן אז דאס איז זיינער א פרענד און דאס איז זיינער א בראדזער, און ער לאדט אים איין אויף ענינים וואס ער האט געהאט א מפלה זאל ער קומען אהינצו צוגיין און זיך משתתף זיין אין דעם מזל-תו איז לכאורה וואס דארף מען רעדן וועגן דערויף?

¶92זאגט מען, אז ס'איז דא אזעלכע ”ליצני הדור”, אז זיי האבן דורכגעקראכן, ביז וואנענט אז מ'האט זיי אריינגעשטעלט אין רש י, במילא האט מען קיין

¶93ווארום ער איז שוין אריינגעקראכן אין רש"י, און ברענגט א ראי' פון רש"י, און דער צווייטער ברענגט א ראי' פון א גמרא, און דער דריטער ברענגט א ראי' פון פלוני בן פלוני, אז די גמרא זאגט אז תתגרה בגוי קטן און תתגרה על אחת כמה וכמה בגוי גדול במילא, אז מ'דארף טאן און דעמאן דעם ענין און איינשטעלן אין סכנה כל התורה כולה, דורך דערויף וואס מ'שטעלט איין אין ס

¶94א גרויסן קיבוץ-אידן, א סך מערער ווי צען אידן, וואס לכאורה איז וואס דארף מען רעדן וועגן זיי?

¶95ס'האט קיין ארט ניט אין שכל הפשוט, אין 'שכל אנושי', על אחת כמה וכמה אז ס'האט ניט קיין ארט אין שכל אמיתי פון שכל התורה, על אחת כמה וכמה אז תורה האט אפגע'פסק'נט א קלארן דין, אז מ'זאל וויסן זיין, אז עכו מ וואס קומען און בעטן קשוי טבע,

¶96זיי ווילן ניט מלחמה-האבן, און זאגן בפירוש, אז דערנאך גייען זי אוועק צו זיך.

¶97זאל מען וויסן זיין, אז מ'קען זיך אויף דערויף ניט פארלאזן, און אויב דאס איז אן ארט וואס תפתח הארץ לפניהם דארף מען זיך שטעלן בשבת, אפילו אז מ'דעהערט נאר וועגן ממשמישין ובעין,

¶98און אט דאס איז די עצה, אז דאס שרעקט זי אפ וואס ”תפלא עליהם אימתה ופחד” שארפט מען אפ דעם שולחן-ערוך אן א זייט, און מ'זאגט, אז דאס האט קיין שייכות ניט צו דעם ענין.

¶99שולחן-ערוך איז דעם אויבערשטנ'ס א ספר, און דאס איז רצונו של הקב"ה, און דאס איז א פסק-דין פון דעם אויבערשטן.

¶100און פונקט אזוי ווי מ'קען ניט חס ושלום רחמנא ליצלן אפשארפן דעם אויבערשטן זאגן, אז ס'האט צום אויבערש אזוי קען מען ניט זאגן אז ס'האט קיין שייכות ניט צו זיין תורה!

¶101און ס'איז ניטא קיין ענין אין וועלט וואס תורה האט אין דערויף ניט וואס צו זאגן קיין ווארט, ווארום ”אסתכל באורייתא וברא עלמא” אז ס'איז דא א זאך אין וועלט איז דאס דערפאר וואס תורה האט געוואלט אז די זאך זאל באשאפן ווערן האט זי דאס אריינגענומען אין תורה,

¶102במילא איז דאך דערנאך אסתכל באורייתא דער אויבער וואס ער איז דער בורא העולם מיט אלע פרטים שבעולם און האט באשאפן די זאך!

¶103זאגן, אז תורה קען ניט זאגן אין דעם ענין קיין דיעה דאס האט א שייכות ניט צו תורה-אידן, דאס איז היפך התורה!

¶104און כאמור, דאס איז ניט א זאך וואס איז פארבונדן מיט רזין דאורייתא, מסודות התורה דאס איז א פסק-דין אין שולחן-ערוך.

¶105על-פי שולחן-ערוך, אט דאס וואס מ'דארף פרעגן ביי א דאקטער און דערנאך דארף מען צוליב דערויף טאן ב”יום הכיפורים ובשבת”, אט די ענינים וואס אזוי טאר מען זיי ניט טאן איז דאס ניט דערפאר וואס דער דאקטער זאגט אזוי, דאס איז דערפאר וואס דער שולחן ערוך זאגט אזוי, במילא האט דאס דעם כח פון שולחן ערוך.

¶106”ורפא אירפא מכאן שניתנה רשות לרופא לרפות” פון דעם פסוק, מכאן האט ער דעם רופא לרפות וואס נוסף אויפן פירוש הפשוט רשות, אז ער מעג איז דאס אויך רשות ווי בכמה מקומות אט דאס גיט אים דעם כח, אז ער זאל מרפא זיין.

¶107נאר אין הלכה זאגט, אז מ'דארף פרעגן בא דעם רופא, און דערנאך דארף מען טאן ווי דער רופא זאגט, אבער ניט דערפאר וואס דאס איז דעם רופא'ס מיינונג נאך דערויף ווי דער רופא האט דאס געזאגט ווערט דאס די מיינונג פון תורה.

¶108על דרך וואס ”דינא דמלכותא דינא” ווערט א דין אין חושן משפט, אין שולחן ערוך, אין דעם אויבערשטן שולחן ערוך, וואס דער אויבערשטער האט געגעבן תוקף צו דינא דמלכותא וואס האט ניט קיין שייכות צו אידישקייט, רירט ניט אן שלימות התורה, רירט ניט אן שלימות הארץ,

¶109רירט ניט אן שלימות העם איז אט דעמאלט באקומט דאס א תוקף פון דין התורה, וואס דערפאר האט מען דאס אריינגעשטעלט אין שולחן-ערוך, אין דעם אויבערשטן שולחן-ערוך.

¶110וואס דערפאר, אז ס'קומט צוגיין איינער און טענה"ט, היפך פון שולחן-ערוך, מיט דער טענה, אז דאס האט קיין שייכות ניט צו דעם ענין.

¶111ס'איז ניט שייך צו זאגן, אז ס'איז ניט שייך צו דעם ענין!

¶112שולחן-ערוך זאגט, און בשעת ס'איז דא אידן און בשעת ס'איז דא ניט-אידן, און זיי טענה'ן מערניט ווי כשוי טענה'ן, אז זיי ווילן ניט מלחמה-האבן, זיי ווילן האבן שלם, נאר מ'זאל זיי געבן כשוי טענה'ן און דערנאך גייען זיי אוועק פון גבול ישראל, זאגט מען, אז אפילו אין אופן הראי קען מען זיי אהינצו ניט אריינלאזן,

¶113דורך דערויף תפתח הארץ לפניהם, דארף דער שולחן ערוך ניט באווארענען ווי וועט זיין דער דין, אז זיי וועלן זאגן בפירוש, אז ניט זיי ווילן קשוי טבן נאר זיי ווילן די שטאט, און זיי ווילן דאס וואס ס'איז ארום די שטאט, און די שטאט איז אזא שטאט וואס יפסח הארץ לפניהם.

¶114וואס דערפאר, אז מ'גיט דאס עברא בשם מי שהוא איז א זיכערע זאך אז יענער האט דאס ניט געזאגט.

¶115אלא וואס דען, ווי קומט דאס אז דע דערפאר וואס דער איבערגעבער טויג ניט!

¶116וכידוע א סיפור פון א מעשה בפועל, אז דער איבערגעבער האט איבערגעגעבן א צווייטן ענין, בשם פון דעם און דעם, ווי ער איז דערנאך געקומען צוגיין צו אים און האט געזאגט היתכן?!

¶117ווי קומט דאס אז ער האט געזאגט אזא זאך זאגט ער ”לא היו דברים מעולם” ער האט דאס ניט געזאגט?!

¶118האט מען אים געזאגט אויב אזוי דארף ער זיך מפרסם זיין אז פלוני בן פלוני האט איבערגעגעבן בשמו, און לא היו דברים עולם האט ער דאס ניט געזאגט האט ער געענטפערט ס'וועט ארויס אכילה לשם,

¶119ווארום דער וואס האט איבערגעגעבן איז א מניח תפילין און א שמור שבת, און טוט ענינים טובים אויך, נוסף אויף דערויף וואס ער איז א משוחד און טוט ענינים בלתי-רצויים, במילא וועט דאך ארויס אכילה לשם,

¶120און מ'ווייס ווער ס'האט געפרעגט, מ'ווייס וואס פאר אן ענין ס'האט זיך גערעדט, און מ'ווייס ווער ס'איז געווען דער איבערגעבער.

¶121און דערפאר זאגט איך דאס בפירוש ווען מ'גיט דאס איבער דורכן טעליפאן, וואס זיכער וועט מען איבערגעבן אויך אט די צוויי, אט דער וואס ס'איז ניט ערלייבט מ'זאל מגלה זיין, אז מ'האט געזאגט בשמו אז דבת לא היו דברים לעולם אויך אט דער וואס האט איבערגעגעבן בשמו, אפשר וועט

¶122”אמת מארץ צצמח” מ'קען אפנארן אויף א וויילע, אויף צוויי וויילעס, אויף דריי וויילעס סוף-כל-סוף מוז ארויסגיין דער אמת, וועט דאס אים אפשר אפהאלטן, על כל פנים מכאן ולהבא, אויף איבערגעבן דברים כהוייתם.

¶123וכולי האי ואולי, אפשר וועט אים דער אויבערשטער געבן א זכות מיוחדה, אז ער וועט קומען צו א הרה ותשובה, און פון דעם הירוד תשובה וועט ער קומען צו תשובה בפועל, וואס דאס איז דאך חרטה על העבר ובמקום וואס ס'איז געווען דער קלקול, אט דארט אין אזא אופן וועט אויך זיין דער חרטה אז ער וועט מפרסם זיין אז דאס וואס ער האט געזאגט בשמו של פלוני,

¶124און דורך דערויף, רחמנא ליצלן, איז דא איינער וואס וויל מסייע זיין איינטשעלן אין סכנה אז הי' לא תהי' הונדערטער און נאכמערער אידן, ווי מ'האט שוין געזען במעשה בפועל,

¶125ווי דאס איז געווען אין דער ה כיפה'דיקער מלחמה וכיוצא בזה איז טעות הי' בידי און ”שגיעות מי יבין” און ער בעט מחילה ומכאן להבא וכו,' על ”כל פנים קבלה טובה” על ההבא.

¶126און ויהי רצון, אז בקרוב ממש זאל כאמור לעיל זאל מען ניט דארפן רעדן וועגן ענינים בלתי רצויים, און מ'וועט רעדן מערניט וועגן ענינים פון ”מעלין בקודש”, בדוגמא ווי די ימי חנוכה,

¶127וואס דעמאלט איז דאך ענינם, אז בשעת ס'איז דא דער נר ראשון בליל ראשון די חנוכה האט מען מקיים געווען די מצוה אפילו אין אן אופן וואס די וואס פירן זיך מהדרין מן המהדרין אויך בשלימותה, איז כאמור לעיל באגנוגנט ער זיך ניט דערמיט, און גלייך אויף מארגן איז ער מוסיף והולך.

¶128וואס דאס איז דאך כמדובר כמה פעמים א הוראה כללית על כל השנה כולה אויף מקיים זיין דעם ”מעלין בקודש” און ניט נאר ”מעלין בקודש” ווי אנדערע ווילן לערנען, דערפאר וואס פריער האט אים געפעלט ס'איז געווען קודש, אבער ניט בשלימות, במילא דארף ער מעלה זיין, נאר ”מעלין בקודש” ווי די אפלערנונג פון ימי חנוכה.

¶129אז ביום, בלילה השני, צימט ער אן שתי נרות דערפאר וואס ער איז מהדרין מן המהדרין.

¶130אף על פי כן ער ווערט עלטער און קליגער מיט איין און איינציקן טאג דארף ער אנצין א דריטע ליכטל, און אז ניט איז ווערט ער אויס מהדרין מן המהדרין.

¶131ועל דרך זה אין דרגות נאך למטה מזה.

¶132און ויהי רצון והוא העיקר, אז ס'זאל זיין בקרוב ממש, פון די נרות חנוכה, ווי דער רמב'ן ברענגט, אז נרות הללו אין ”בטלין לעולם אפילו” אז זיי זיינען אויך נאך זייענדיק אין גלות זאל מען צוקומען צו זייער סיבה וואס ס'האט געבראכט צו נרות חנוכה, וואס דאס איז דאך געווען די סיבה כדי ס'זאל זיין די הדלקת הנרות בבית המקדש, און מיט א שמן טהור,

¶133איז ”כן תהי' לנו” בקרוב ממש אן עיר בני בית המקדש במקומו, און דארט וועט מען אנצינדן די מנורה, און שוין אויך אזוי, אז ימי חנוכה תשמ' הבעים עלינו והכל ישראל לטובה,

¶134איז צוזאמען מיט נרות חנוכה, וואס אינם ”בטלין לעולם אפילו” לעתיד-לבוא איז דאך אויך ימי הפורים והחנוכה אינם בטלים וועט מען אויך זען דער כהן בציון וער צינדט אן די מנורה בבית המקדש הנצחי, בביאת משיח צדקנו, בגאולה האמיתית והשלימה.

¶135לחיים לכל אריבער.