transcript · Yiddish
Text
Machine text not yet checked by a person - do not quote it as the Rebbe's words.
¶1מ'האט דאך גערעדט לעיל, אז אף על פי וואס ס'איז דא א סיום אויף מנין המצוות מיט דער מצוה פון אתה ”כתבו לכם את השיר” די השירה הזאת ס'איז דאך אבער אויך אבער דער רגיל איז דאך און מ'איז דאך פארבונדן מיט חלוקת הש", איז דאך שווער צו מקשר זיין חלוקת הש", מיט א סיום אויף מנין המצוות,
¶2וועט מען אויך מאכן, על כל פנים בקיצור, א סיום אויף א מסכתא אין ש", וויבאלד דאס האט זיך פריער גערעדט בארוכה ווי אזוי דער אלטער רבי איז מדגיש זיין גאולה בקשר מיט ”פדה בשלום” און
¶3חזר"ט איבער דעם בשלום כמה פעמים באגרת הידועה שלו, צוזאמען מיט זיין גאולה, ווען אויך מאכן א סיום אין ש", אויף דער מסכתא, וואס איר סיומה איז אויך מיט ריבוי פעמים וואס ס'ווערט דערמאנט דער ענין פון שלום,
¶4וואס דאס איז מסכתא ברכות.
¶5וואס אף על פי וואס מ'האט שוין געמאכט כמה פעמים א סיום אויף מסכתא ברכות, און ס'איז דא אין די ספרים וואס דרוקן די הדרינס איז לכל לראש איז דער ”מנהג ישראל”, אז מ'מאכט א הדרין אויף מסכתא ברכות ווערט דאך די שאלה, טבן הטמכניס לאפרים?
¶6און אמאל געזאגט על-דרך הצחות, אז דאס איז א טענה פון פרעה אבער ניט משה האט זיך געפירט אין אן אופן הפכי, ער האט מכניס געווען טעווען לאפרעיא, אבער עפעס מאכן א שינוי וועט מען דאס פארבינדן מיטן סיום פון מסכתא ברכות אין ירושלמי.
¶7וואס ס'איז דא כמה שינויים צווישן דעם סיום אין מסכתא ברכות ווי דאס איז אין בבלי און ווי דאס איז אין ירושלמי.
¶8וואס זיכער איז דאך אויף יעדער שינוי בתורה איז דאך דאס גופא צריך לימוד, מאי טעמא פון דעם שינוי, און וויבאלד אז מ'געפינט כמה שינויים, באותה סוגיא, באותה מסכתא וכו און דער חילוק הכללי בזה איז, אז דאס איז אין ירושלמי און דאס איז אין בבלי איז א סימן, אז ס'איז דא עפעס א קשר ביניהם,
¶9וכידוע דער דין, אז בשעת מ'געפינט פינף שטרות צוזאמען, און מ'ווייס ניט צו וועמען דאס געהערט צו איינעם פון די פינף איז אט דעמאלט קוקט מען אין די שטרות, אויב אין די אלע ריבוי שטרות איז דער זרבל מלוה איז א סימן אז דאס האט פארלארן דער מלוה,
¶10אויב אין די אלע שטרות איז דער זעלבער לוי איז א סימן אז דאס האט פארלארן דער לוי.
¶11וויבאלד אז דא געפינט מען א נקודה, א צד השוה, אז די אלע שינויים זיינען פארבונדן וואס דאס געפינט זיך אין ירושלמי און דאס געפינט זיך אין בבלי איז יש מקום לומר אז ”לקיים דברי חכמים” אויף געפינען אין דערויף א שייכות, אז דאס איז א לשיטתו צווישן בבלי וירושלמי.
¶12ווארום דער סיום אין נשיא מסכתא ברכות אין ירושלמי, וואס דאס איז דאך געווען קודם הבבלי בזמן, דער סיום על ידי שעת ירושלמי על דורי ביוחנ'ן, און שעת בבלי ערשט הונדערט יאר לאחרי זה אין הערך,
¶13על ידי רבינא ורב אשי איז דער ערשטער סיום איז געווען אין מסכתא ברכות ווי דאס איז אין ירושלמי, און פארענדיקט זיך אויך מיטן מאמר, אז ”אמר ר' אליעזר אמר ר' חנינה, תלמידי-חכמים מרבים שלום בעולם”,
¶14וטעמא ”וכל בניך לימודי ה' ורב שלום בניך” דערמיט ענדיקט זיך אין ירושלמי.
¶15דער זעלבער מאמר ווערט געבראכט אין בבלי, אבער ניט דאס איז דער סיום!
¶16נאך דערויף שטייט ורב שלמה בה נאיך אל תקרון בה נאיך אלא בי' נאיך און דערנאך ווערט אראפגעבראכט, און מ'זאגט דאס אויך בתפילה, בכל יום שלום רב לא ותירתיך ואילו מי' מכשל ביז ”ה' עוז לעמו יתן ה' יברך את עמו בשלום” וואס אין ירושלמי איז ניטא דער גאנצער המשך הדברים.
¶17על דרך ווי ס'איז דא דער חילוק אין דעם המשך לאחרי הסיום אין ירושלמי, על דרך זה איז אויך דא דער חילוק אין דער הקדמה נאך וועלכע ס'קומט דער אמר ר' אליעזר אבער אמר ר' חנניא.
¶18אין ירושלמי רעדט זיך פאר דערויף, אז רמי היה אומר, אז אין לחדם מישראל וואס ער איז ניט עוסק ”מאה מצוות בכל יום”.
¶19און רעכנט דערנאך אויס די מאה ברכות.
¶20דערנאך איז ער אויך ממשיך, אז יעדער איד איז מסובב במצוות, ווארום ער האט תפילין בזרוע און תפילי בראשון, און האט ער ציצית,
¶21און דערנאך האט ער מילה וכו שנאמר ”שבע ביום הלל” תיך און ברענגט דערנאך נאך א פסוק, נאר זאגט ער, אז ”דוד נכנס לבית המרחת וראה עצמו ערום” האט דער אסתכל במילתו, אט דעמאלט איז ער געווארן נאך דעתו, און האט געזאגט ”למנצח על השמינית לדוד”.
¶22על השמינית דאס גייט אויף מילה וואס מצותו איז דא בשמיני, און דערנאך זאגט ער אמר ר' אליעזר אמר ר' חמינא.
¶23די הקדמה אין בבלי איז אינגאנצן וועגן אן אנדער ענין.
¶24אין בבלי זאגט ער, פאר דעם איד אז ”תלמידי-חכמים אין להם מנוחה לא בעולם הזה ולא בעולם הבא, שנאמר ילכו מחיל אל חיל לא יראה אל אלקים” בצימו און דערנאך זאגט ער אמר ר' אליעזר אמר ר' חנינא
¶25וואס דאס איז אינגאנצן אן אנדער תוכן, מיט א גאנצער ענין, וכאמור, דאס איז אלץ שינויים אין דער זעלבער סוגיא און אין דער סיום פון דער זעלבער מסכתא.
¶26יש להקדים בזה נאך א חילוק וואס ס'איז דא אין די שיעצות צווישן בבלי און ירושלמי, און ווי דערציילט אמאל דער סיפור בזה פון דעם ראגאטשאווער, וואס ס'איז דא דער ענין פון מסכתא ברכות איז דאך,
¶27וואס הויבט זיך אן גלייך מיט ”כורן מימותי כורן” נשמע און דערנאך רעדט זיך וועגן תפילת השחר, וואס אין תפילת השחר זאגט ער אין דער משנה און דערנאך בארוכה אין דער גמרא אז חסידים הראשונים הראשיהם שעה אחת כדי זיי זאלן קענען דאווענען דערנאך בכיוו נת הלב.
¶28זאגט אויף דערויף די גמרא, אז חסידים הראשונים איז הראשיהם לפני התפילה ”שעה אחת ותפילה שעה אחת” ולאחרי התפילה שעה אחת, במילא איז בא זיי אויסגעקומען אויף די דריי תפילות ביום איז אוועקגעגאנגען ט' שעות, פרעגט מען סיי אין בבלי און סיי אין ירושלמי איז בא זיי איז וואס האט זיך געטאן מיט זייער מלאכה און מיט זייער תורה?
¶29מלאכתן מתי נעשית ו”תורתו מתי נעשית”.
¶30און אין דערויף איז דא אן ענטפער אין ירושלמי, און אן ענטפער אין בבלי, און מיט א שינוי.
¶31אין ביידע ערטער שטייט, וויבאלד אז זיי זיינען חסידים הם איז מלאכתן מתברכת בנוגע אז ס'קומט צו תורה איז דא דער חילוק, אין ירושלמי זאגט ער מתוך שחסידים הם איז דערפאר איז מלאכתן מתברכת ותורתן מתברכת אין ירושלמי,
¶32אין בבלי זאגט ער מתוך שחסידים הם איז מלאכתן מתברכת ותורתן משתמרת.
¶33דערויף געהערט פון ראגאטשאווער, בשעת דער שווער איז געקומען ממדינה ההיא, אין ריגע האט מען געמאכט דארט אן אסיפה פון עסקני ציבור, פון גדולי ישראל, ווי אזוי מ'זאל קענען ממשיך זיין די פעולות וואס ער האט געטאן ביותו שמה, זייענדיק אין יענע מדינה אויך ווען ער געפינט זיך דא בסיוע אדער בהשתתפות פון שעל גדולי ישראל.
¶34האט מען איינגעלאדן אויף דער אסיפה אויך דער ראגאטשאווער, איז געווען אין דער ווינסט, וואס דאס איז געווען בסמיכות צו ריגע.
¶35איז אויך געקומען אויף דער אסיפה, איז בכלל געווען ביחתים הכי טובים וקרובים מיט ליובאוויטש נאך מיטן רבי'ן נשמתו עדן מיטן שווערס פאטער, און דערנאך אויך בהמשך לאחרי זה מיטן שווער, און האט אויך באקומען, ווי ער האט דאך געברימט, ער האט באקומען א ברכה פון דעם קפסטיר פון דעם צמח צדק זון,
¶36און האט זיך מצטער געווען פארוואס ער האט א גאנצער סיפור וואס מ'האט גערעדט אן ענין אין נגלה דתורה, במעמד ומצב פון דעם רבי'ן נשמתו עדן און דעם שווער און דער ראגאטשאווער.
¶37דערנאך האט דער רבי'ן נשמתו עדן געזאגט אויף דערויף ווי דער ענין איז אין נסתר דתורה, על פי תורת החסידות און תורת הקבלה, האט דער ראגאטשאווער א קרעכטשע געטאן, אף על פי וואס ער האט דאך אויך געלערנט אין נסתר דתורה, ווי ער ברע
¶38אויך אן ענין גאר פון מסכתא עק, פון ”משנת חסידים”, בנוגע צו ד' שערות ברענגט ער אויף דערויף א מקור, אז אזוי שטייט אין קבלה און ווייזט אן דעם ארט,
¶39אבער אעפ כן איז עיקר עיסקו כידוע מפוסם איז דאך געווען דוקא נגלה דתורה, כאטש אין חלק הדרוש שלו ובפירושו על פי סוכו התורה איז דא בכמה מקומות ענינים פארבונדן מיט קבלה און אויך מיט חסידות, אבער אף על פי כן ניט דאס איז געווען עיקר עיסקו.
¶40בשעת דער רבי נשמתו עדן האט געזאגט דעם ביאור על פי תורת החסידות האט ער א קרעכטשע געטאן און געזאגט, אז וואס קען איך טאן?
¶41אז מ'האט מיר געבענטשט מיט א ברכה בנוגע צו נגלה דתורה.
¶42דאס הייסט, אז דער קפיסטער און צמח תדק זון, וואס ער איז ביי אים געווען בעטן א ברכה אויף הצלחה אין תורה האט ער אים געבענטש בנוגע צו נגלה דתורה.
¶43וואס דאס איז דער מאמר המוסגר, בשעת ער איז געווען אויף דער אסיפה, און מ'האט דעמאלט אויסגעקליבן די גדולי ישראל וואס זיי זיינען צוזאמענשטעלן א ועד כדי לטקות עצה ווי אזוי ארויסצוהעלפן די הכנה הנישואין למצור ושבי מצד שונו של המסך בזמן ההוא, האט ער געזאגט, אז ער האלט מיט דעם גאנצן ענין,
¶44מיט דעם גאנצן תוקף, מיט דער גאנצער שלימות ער אליין קען זיך אבער אין דערויף ניט משתתף זיין, ווארום דאס איז א חילוק צווישן בבלי און ירושלמי, און דער דין איז א מחלוקת מיט צווישן בבלי וירושלמי איז הלכה כבבלי, און געבראכט אט דעם ענין פון חסידים הראשונים.
¶45וואס חסידים הראשונים פסח'נט דער ירושלמי אז דאס העלפט ניט נאר אז מלאכתן מתברכת נאר אויך תורתם מתברכת.
¶46וויבאלד אז ער וועט דאס טאן אן ענין אין מצוות, ובחסידות, מילתא דחסידותא זיך משתתף זיין אין ועד, ובפרט נאך אז ס'איז נוגע צו 'כלל ישראל', איז דאך דאס גאר א מצוה דרבים, א ”מצוה רבה”, איז לויט דעם ירושלמי וועט אים ניט פעלן אין תורה, ווארום תורתם מתברכת אין בבלי אבער זאגט ער, אז מערניט תורתם משתמרת,
¶47וויבאלד אז חסידים הם איז כח השיקחה וועט אויף זיי ניט קענען שולט זיין, במילא וועט זיין תורתה משתמרת בנוגע צו ענינים גשמיים, מלאכתה מתברכת אבער אין תורה דארף מען האבן מ'זאל זיצן בפועל און לערנען יגעת איז דעמאלט איז ומצאת
¶48אזוי ווי ער וויל האבן ס'זאל זיין א ברכה והוספה בתורה שלו קען ער ניט אריינשטעלן דעם ענין פון חסידות ווי חסידים הראשונים וכו ווארום דעמאלט וועט ער טאקע האבן תורתו משתמרת ער וועט אבער ניט האבן תורתו מתברכת.
¶49וואס דאס איז גלאט, אז וויבאלד אז מ'דערמאנט אן ענין, דערמאנען אים בשם אומרו וואס דאס האט געזאגט די ראגאטשאווע דער חילוק צו שיטת הבבלי והירושלמי בזה.
¶50וואס על פי זה קומט אויס, אז אין דערויף איז דא א פלוגתא צו בישן דעם בבלי וירושלמי.
¶51וואס על פי זה בליי� און דער סיום פון מסכתא ברכות מיט אלע שינויים בלייבט ווייטער א באזונדער ענין, און מ'דארף זוכן אויף יעדערער פון זיי באזונדערע טעמים פארוואס איז דער בבלי וירושלמי מחולק בזה.
¶52איז דאך ידוע די שיטה אין אופן הלימוד, אז אויב מ'קען געפינען א סברא משותפת, א נקודה משותפת, וואס לויט איין סברא וועט זיין פארשטאנדיק כמה הלכות אדער כמה שינויים וכו איז דאס א געשמאקערער אופן אין 'לימוד התורה',
¶53און דאס איז מערער מאמות א מסתמא די סברא, א סברא ישרה ואמיתית, ווארום זי האלט אויס ניט נאר אין איין ענין אדער אין צוויי ענינים, זי האלט אויס אין כמה ענינים.
¶54און דאס איז, אז אין דעם ענין פון ”תלמידי-חכמים מרבים שלום בעולם” איז דאך דא תלמידי-חכמים 'לשון רבים', ניט נאר רבים בכמות, נאר אויך רבים באיכות.
¶55ס'איז דא כמה וכמה סוגים אין תלמידי-חכמים, כמה וכמה סוגים אין ידיעה בתורה, וכמה וכמה סוגים אין אופן 'לימוד התורה'.
¶56ס'איז דאך דא די שיעורא בהלכות תלמוד תורה, אל כל אחד ואחד ”כפי המבואר בהלכות” תלמוד תורה, ביז וואנענט אפילו ”פרק אחד שחרית און פרק אחד ערבית”, ולאידך גיסא איז דא וואס ער איז לומד בהתמדה ושקידה, ביז וואנענט ער איז לומד, און בהתמדה ושקידה כל היום כולו.
¶57וואס דאס איז תלמידי-חכמים 'לשון רבים', כאמור, ניט נאר בכמות, נאר אויך ”ועיקר בענין האיכות”.
¶58וויבאלד אז ס'איז דא א חילוק באיכות פון די תלמידי-חכמים דארף אויך זיין א חילוק אין די תוצאות וואס ס'קומט ארויס פון זיי.
¶59”גדול לימוד שמביא לידי מעשה” איז דאך פארשטאנדיק, אז ער האט מערער עמקות, קען ער זיך מערער פאנאנדערקלייבן אין פרטי ההלכות, וואס דער וואס האט ניט אט די עמקות קען ער זיך ניט אזוי פאנאנדערקלייבן, קען דערפון ארויס שינויים בהנוגע לפרטי הלכות.
¶60נוסף אויף די שינויים אין 'קיום מצוות' עשה מן התורה, וואס דאס איז 'לימוד התורה', וואס דער לימוד דארף דאך זיין ביז וואנענט ער זאל ”אסוקי שמעתתא אליבא דהלכתא” וואס אין דערויף איז דאך דא כמה וכמה דרגות, בדוגמא ווי די גמרא זאגט אין סיום פון בבא בתרא,
¶61אז הרותי ”להחכים וייסג בדיני” ממונות און בא שמעון בן נאס, ועל דרך זה ”הלכתא כרב ביסורא וכשמואל” בן ממונא, ועל דרך זה הלכות כפלוני מחבירו זאגן דאך מפרשי השת, מפרשי כללי השת, איינער פון די טעמבינג בזה, דערפאר וואס דער איז געווען עיקר עיסקו אין די הלכות,
¶62און ווי ער זאגט אין תשובות הראש בהנוגע צו הלכות הקרב ביתורא כשמואל בן ממונם, ועל דרך זה בהנוגע צו שאר הלכות כגן זה.
¶63ביז וואנענט אז מ'געפינט אפילו בהנוגע צו רבי עקיבא, וואס ס'איז דאך ”כולהו אליבא דרבי עקיבא” גאנץ תורה שבעל פה זאגט מען דאך אויך ”עקיבא מה לך אצל אגדות קלך לך אצל אהלות” ונוגע, עיקר עיסקו איז געווען אין אהלות ונוגע,
¶64אף על פי וואס כל תורה שבעל פה איז ”אליבא דרבי עקיבא”.
¶65ביז וואנענט אז ס'איז דא דער 'תכלית השלימות' אין 'לימוד התורה', אז ס'ווערט ”תורתו אומנתו” וואס אין ”תורתו אומנתו” איז דאך אויך דא כמה דרגות, ווי ס'ווערט געבראכט אין שולחן ערוך הלכות תלמוד-תורה, ווי אזוי מ'קען זיין אויך בימינו אלו האבן דעם תואר פון ”תורתו אומנתו”,
¶66ביז ווי די גמרא זאגט, אז ס'איז מערניט ווי ר' שמעון בן יוחאי והחביריו, וואס דארט איז געווען ”תורתם אומנתם” בתכלית השלימות, ביז וואנענט אז
¶67ס'קומט ארויס אויך א נפקא מינה בין סוגים אלו בהנוגע ווי ס'דארף זיין זייער הנהגה בהנוגע צו תפילה און צו קריאת-שמע און צו ברכות וכו כמבואר בפוסקים דער חילוק צי ”תורתו אומנתו” צי מבטל בלאו הכי פון לשון ווי דער אלטער רבי זאגט אין תניא, וואס דערפאר איז ער מבטל אויך לשאר מצוות,
¶68און ווי אויך מבואר בארוכה אין ירושלמי ברכות בתחילתו בנוגע צו ר' שמעון בן יוחאי, וואס אף על פי וואס ”תורתו אומנתו”, איז ווי קען מען גאר זאגן א ”קא סלקא דעתך” אז ס'איז געקומען צו עושה סוכה אדער נוטל לולב?
¶69איז זיכערע זאך אז דאס האט געטאן ר' שמעון בן יוחאי אליין, ו”מכלל הן אתה” יודע לב משא' כבשאר מצוות.
¶70וואס דא איז דאך אויך כמדובר כמה פעמים, אז דא איז דער דיוק עושה סוכה ניט נאר יושב בסוכה און ער לאזט איבער די עשיית הסוכה לשלוחו וכיוצא בזה, נאר ער אליין האט זיך עוסק געווען מיט ”חג הסוכות תעשה לך” אין עשיית הסוכה עצמה.
¶71און ווי די גמרא זאגט דולי מעשה חי אז ניט נאר ער האט געלערנט תורה שבכתב מיט די ינוקה און געלערנט תורה שבעל פה מיט די אנדערע זעקס ינוקות, נאר ער האט זיי אליין געטאן דעם גאנצן הכשר מצוה געלאפן און האט געכאפט הירשן, און געמאכט קלף, און אנגעשריבן די ”חמשה חומשי תורה”,
¶72און אויך דערנאך געלערנט מיט די ששה סדרי משנה, און דערנאך געזאגט די תינוקות, אז דערנאך זאלן זיי לערנען איינער מיטן צווייטן, וכדיוק הלשון גדולה מעשה חיום
¶73ווי ס'איז דא בכמה מקומות ווי מ'זעט דאס, אז דוקא מצד דערויף וואס בבלי איז געווען לאחרי תלמוד ירושלמי, איז דא כמה ענינים וואס אין תלמוד ירושלמי שטייען זיי בכללות, און במשך פון די הונדערט יאר שלאחרי זה און די ישיבות שלאחרי זה זיינען זיי ארויסגעקומען מער בפרטיות, וואס דערפאר איז דא מערער פרטים בכללות,
¶74אין בבלי, לגבי תלמוד ירושלמי.
¶75דער צד השוה שבכל לומדי תורה, און כל תלמידי-חכמים וואס ”מרבים שלום בעולם”, איז ניט דער צד השוה ”תורתו אומנתו”, נאר אט דאס וואס יעדערער פון זיי איז מקיים די מצוה פון מצות 'לימוד התורה', וואס זי איז איינע פון רמך מצוות עשה.
¶76וואס על פי כל האמור, קען מען מבאר זיין די אלע חילוקים ושינויים, אז דער ירושלמי רעדט אין ”תלמידי חכמים באופן” כללי, דאס הייסט דער צד השוה שבכל תלמידי חכמים,
¶77דער בבלי וואס ס'קומט לאחרי זה, און וואס מ'ווייס שוין וואס ס'שטייט אין ירושלמי איז ער מוסיף בזה א פרט אין תלמידי חכמים עצמם, ווי ס'איז דא דער סוג מיוחד וואס ”תורתם אומנתם”.
¶78וואס איז דער חילוק בפשטות צי מ'זאגט ”תורתו אומנתו” צי ער איז א לומד תורה?
¶79איז בשעת מ'זאגט ”תורתו אומנתו” אז דאס איז זיין אומנות.
¶80במילא, איז ווי אזוי ווערט ער אנגערופן?
¶81ווערט ער אנגערופן על שם התורה, ווארום אט דאס איז זיין אומנות.
¶82פארנעמט ער זיך מיט רפואת הגוף ווערט ער אנגערופן רופא פארנעמט ער זיך מיט עובדין תביד ווערט ער אנגערופן מרי עובדין תבין פארנעמט ער זיך מיט תורה, איז אף על פי וואס בכלל, איז אפילו אז ער לערנט תורה איז ”וכל בנייך לימודי” ה וואס לימוד ה' איז שוין כולל אין זיך 'לימוד התורה',
¶83בשעת אבער דאס ווערט זיין אומנות ווערט ער אנגערופן על שם זה וואס איז דער חילוק אין נאמען צווישן א תלמיד-חכם, וואס ער איז ”כל בניך לימוד ה'” אדער א תלמיד-חכם בתכלית השלימות,
¶84איז אלע תלמידי-חכמים ווערן אנגערופן בונין, ווי די גמרא זאגט אין מסכתא שבת, אז ”מרדעת של חמור, מרדעת של” מעמי הארץ, בגד של עמד ארץ אז ס'איז געווען א רבב איז ער ניט חייב, איז דאס אן ענין וואס מ'איז ניט משים לב לזה,
¶85בשעת ס'איז אבער אויף א בגד של בינים איז דעמאלט ווערט א היפך פון חיים.
¶86זאגט די גמרא, ווער איז דאס בינים?
¶87דאס איז א תלמיד חכם, איז יעדער תלמיד-חכם ווערט אנגערופן בשם בין נעיר אבער ער ווערט אזוי ניט אנגערופן אין וועלט,
¶88ער ווערט אזוי אנגערופן מצד 'לימוד התורה'.
¶89בשעת אין ירושלמי רעדט ער וועגן כללות הענין פון תלמידי-חכמים, זאגט ער אז תלמידי-חכמים...
¶90”בערבים שלום בעולם שנאמר וכל בנייך לימודי הוי' ורב שלום בניך” וויבאלד אז ס'שטייט א צווייטן מאל בניך מוז דאס עפעס מוסיף זיין, איז דאס מוסיף תלמידי-חכמים.
¶91ווי אזוי ווערן די תלמידי-חכמים אנגערופן אין דעם פסוק?
¶92ניט בו נאיך נאר בה נאיך דערפאר וואס ניתורתם אומנתם.
¶93אין תלמוד בבלי וואס ער איז מוסיף אין תלמידי-חכמים, מוסיף אויף די תלמידי-חכמים וועגן וועלכע ס'רעדט זיך אין ירושלמי, האט ער אליעזר בן חנינא געזאגט נאך א צווייטן מאל,
¶94וואס דערפאר דארף מען ניט מאכן קיין מחלוקת ביניהם, וכידוע דער כלל אין שס שלא לאפושי מחלוקת צווישן בבלי און ירושלמי.
¶95איז דער גלאטשטער אופן איז ר' אליעזר חנינא האט געזאגט צוויי מאל דעם מאמר.
¶96איין מאל האט ער אים געזאגט ווי ער שטייט אין ירושלמי, און האט געמיינט תלמידי-חכמים בכלל.
¶97ווי אזוי ווערן זיי אנגערופן?
¶98וויבאלד אז דאס איז ניט זייער אומנות רופט מען אים רופא רופט מען אים מרי עובדין טבין רופט מען אים סופר אלע ערליי נעמען, ווארום אומנתו איז ניט תורתו.
¶99בשעת ס'קומט צו דעם סוג פון תלמידי-חכמים ”ותורתם אומנתם” ווי אזוי ווערט ער אנגערופן?
¶100ווערט ער אנגערופן? אל תקרו בא נאיך נאר אלא בו נאיך ער ווערט אנגערופן תקרו בשם בו נאיך.
¶101וואס דערפאר איז דוקא ווען ס'רעדט זיך וועגן ”תורתו אומנתו” קומט צו אט די הוספה פון אל תיקרי.
¶102כמדובר ומובן ופשוט, איז דאך פארשטאנדיק, אז אע' פי וואס בכללות זיינען זיי אלע מרבות שלום, ווארום אזוי שטייט בפירוש אין פסוק צוויי מאל בה נאיך איז דערפון גופא א הוכחה, אז דער וואס ווערט אנגערופן בשם בה נאיך איז ער אויך ורב שלמה, כאטש ער ווערט אנגערופן בה נאיך.
¶103קומט אבער דערנאך צוגיין א לימוד מיוחד און זאגט, אז אין דעם פסוק איז דא ווי ער ווערט אנגערופן בניך דערנאך איז דא ווי ער ווערט אנגערופן בוניך דערפון איז אבער פארשטאנדיק, וויבאלד אז דער ריבוי הבשלום איז פארבונדן דערמיט וואס ער איז לימודי הוי וואס ער לערנט תורה, און ער לערנט תורה ניט נאר מערער בכמות,
¶104נאר מערער באיכות אז תורה וועט גאר זיין אומנות.
¶105איז דערפון גופא פארשטאנדיק, אז דעם שלום וואס ער טוט אויף בעולם איז דאס אין אן אופן וואס באיכות איז דאס אנדערש.
¶106וואס דערפאר קומט דערנאך נאך דערויף דער ריבוי הפסוקים בהנוגע צו ריבו השלום והשלוה, וואס ווערט אויפגעטאן דורך די תלמידי-חכמים, דורך דעם סוג וואס ”אל תקרי בנעך אלא בונעך” וואס רעדט זיך אין בבלי.
¶107און ווי דער צמח צדק ברענגט פון שח על התורה, אז דאס וואס ס'ווערט די אלע ריבו פסוקים איז דערפאר וואס אין די פסוקים ווערט געבראכט שמונה פעמים דער ענין פון שלום בצירוף פון דעם לשון שלוה.
¶108און ווייזט אויס, אז מ'רעכנט אויך צו דער רב שלום, איז דאס מערער ווי איין מאל שלום ס'איז צוויי מאל שלום.
¶109על פי זה קומט אויס, אז ס'שטייט אין די פסוקים ווי זיי ווערן געבראכט אין ירושלמי איז אכט מאל דער ענין פון שלום בשלוה איז מפרש דער שך על התורה און פארבינדט דאס דערמיט וואס ער זאגט אין מסכתא ברכות בתחילתה,
¶110אז מיכאל באחת אז בשעת מיכאל דארף ברענגען זיינעם אן ענין, טוט ער דאס מיט איין פליעי און גבריאל בשתיים דערפאר וואס דאס איז וויבאלד אז א דרגא נמוכה מזה, גבורה וצמצום, איז אט דעמאלט דארף ער האבן מערער ווי מיכאל דארף ער צוויי מאל פליען.
¶111אדער ווי רש"י טייטשט דאס אפ, אז וויבאלד אז ענינו איז דער ענין פון דין, איז דערפאר איז ווי היינט ער זיך ניט בתסעה אחת נאר ער מאכט דאס בשתי תסעות, אפשר וועט ער בינתיים וועט מען טאן תשובה.
¶112דערנאך זאגט די גמרא אליהו בארבעה זיי נען מפרשים מפרש, וויבאלד אז ער איז געווען א בשר ודם, און אויך גופא עלה השמינה איז ער דאך געווען פון ד' יסודות, ווי דער רמב"ם איז מבאר בארוכה אין הלכות יסודי התורה,
¶113און מיוסד אויפן זהר, וואס אין זהר איז ער מדגיש דעם ענין פון ד' יסודות וכו און שלא כדעת הטועם אז דאס איז אן ענין וואס איז אינו במציאות וכו כמבואר במקום אחר בארוכה, אז די גאנצע קשיא האט קיין ארט ניט.
¶114וויבאלד אז אליהו איז א נשמה בגוף אויך איצטער גלוי בגופו השמימה איז דערפאר דארף ער האבן א תסעה, מתכים לכל יסוד בפני עצמו איז דאס ב ד, בארבעה.
¶115דערנאך איז די ”גמרא מסיים מלאך” עמבות בשמונה.
¶116און מ'זאגט, אז וויבאלד אז דאס איז אן ענין של עונש גיט מען א ריבוי זמן און א ריבוי תיתית, אפשר בינתיים וועט מען טאן תשובה.
¶117און מ'דארף דאך אויך די ענינו איז דאס דער היפך החיים פון דעם גוף, און ס'רירט אויך אן דעם חיים של הנשמה, וואס פונקט אזוי ווי דער גוף איז צוזאמענגעשטעלט פון די אלע דיסודות גשמיים, אט אזוי איז די נשמה המלובשת בגוף,
¶118ביז וואנענט אז דאס ווערט איין מציאות איז זי צוזאמענגעשטעלט פון ד' יסודות רוחניים, כמובן אין זהר, און אזוי אויך פארשטאנדיק פון תניא פרק ראשון, ווי ער איז דארט מחלק טבעו האדם אין די מדות הנפש אויך אויף די ד' יסודות.
¶119און דערפאר איז דא דער ענין פון בשמונה וויבאלד ער דארף מהפך זיין דעם קיום פון שמונה ענינים.
¶120וואס דערפאר איז בשמונה. בשעת מ'דארף מבטל זיין דעם ענין פון מלאך המבות בשמונה מיט וואס איז מען מבטל?
¶121”בראתי לה תורה תבליט” דארף מען האבן ”שמונה פעמים אין” תורה אין דער זעלבער תסעה, אין דעם זעלבן פליענג וואס מ'זאל זיי זאגן ביחד.
¶122וואס דאס איז די אכט מאל ווי ער זאגט אין שך, אן די אריכות הביאור, מערניט ווי כללות הדבר, ויש להוסיף בזה ביאור על פי האמור וויבאלד אז ס'ווערט ”תורתו אומנתו”, דאס איז זיין אומנות, ווערט ער בעה"ב אס, ווי ער זאגט אין ירושלמי, לכל גומר עלי על ידי התורה אויף דער מציאות פון וועלט,
¶123עד כדי כך, אז ער קען מבטל זיין, על ידי שמונה ווי זיי שטייען אין תורה, בלשון שלום ושלוה איז ער מבטל דעם בשמונה פון דעם מהלך המבות.
¶124היפך הטבע. מיט וואס איז דאס אבער פארבונדן?
¶125מיט דעם ענין ניט ווי תורה איז איינער פון רמ"ח מצוות עשה, נאר ווי תורה ווערט ביי אים אומנתו.
¶126וואס דאס איז דוחה כל המצוות כולם, ”כל חפציך לא ישב בה אפילו חפצא שמים”.
¶127וואס דערפאר איז ניט נאר ”גדול לימוד שמביא לידי מעשה” דאס איז אבער בערך איינער פון רמ"ח מצוות עשה נאר דאס איז גדול נאר דאס איז אן ענין בפני עצמו,
¶128וואס דאס ווערט אנגערופן חפצא שמים לכאורה, וואס דארף ער האבן א גרעסערער חפצא שמים ווי תורה איז?
¶129”חמדה גנוזה יש” לי אבער ס'איז נאך דא אן ענין וואס איז העכער פון חפצא שמים דאס איז ”חמדה גנוזה יש לך” פון ”עלמה ומונה כל חי” ישעשועים די אלע מעלות וואס ס'שטייט אין תורה און נעמט תורה און שטעלט אוועק תורה פון כל עניני המצוות, אפילו ווי תורה איז איינע פון די רמך 'אברי הגוף', העליון, איינע פון די רמך מצוות עשה.
¶130וואס דערפאר שטייט דאך אויך בכמה ספרים די דוגמא, אז ס'איז דא ווי תורה איז איינע פון רמך מצוות האדם, איינע פון רמך מצוות עשה וואס זיי זיינען כנגד רמך אברים, דערנאך איז דא ווי תורה איז דער דם שבאדם, וואס זי איז מחי' און זי גייט חיות אין אלע רמך אברים, אויך אין דעם אבר וואס ער איז כנגד התורה,
¶131ווי תורה איז א מצוה בפני עצמה, אבער דעמאלט איז תורה אן ענין פון דם וואס ער איז שוה בכל האברים און אינגאנצן אין אן אנדער גדר, וואס דערפאר איז דם שבאדם האט ניט די דינים פון אברים שבאדם.
¶132וואס דאס איז דער ענין כאמור פון ”תורתו אומנתו”.
¶133וויבאלד אז מ'זאגט אז תורה איז אינגאנצן ארויסגענומען פון 'כללות ענין' המצוות, איז דערפון איז פארשטאנדיק, אז דאס וואס ער טוט אין מצוות קען דאס העלפן צו תורה, ווי תורה איז איינע פון די מצוות,
¶134במילא אז ער איז זיך מתנהג אין מצוות אין אן אופן פון מילתא דחסידותא חסידים הראשונים העלפט דאס אים אין ענינים, ”אם בחוקותי תלכו ונתתי גשמיכם בעתם” ניט נאר משתמרת מלאכתם נאר אויך מתברכת, כפירוש הכתוב ס'העלפט אבער אויך ווי תורה איז איינע פון רמך מצוות שלו.
¶135העלפט דאס אויך, אז אין דער תורה איז אויך חל די ברכה וואס ס'קומט, על ידי בחוקותי תלכו ואת מצוותי תשמרו.
¶136בשעת אבער מ'דארף אויפטאן ”אין תורתו אומנתו”, וואס דאס איז לגמרי העכער פון גדר המצוות אט דארטן דארף מען האבן יגעת, ווארום ער דארף אים ארויסנעמען פון הנהגת הטבע אויך אין 'לימוד התורה',
¶137דארף ער האבן אויף דערויף יגיעה, און אט דעמאלט ערשט טוט זיך אויף תורתם מתברכת, משא' כן אבער בנוגע צו משתמרת איז ניט א ענין וואס ער דארף אויפטאן אין תורה דאס איז א ענין וואס ער דארף אויפטאן אין דעם גברא הלומד תורה, אז זיין כח השכחה זאל ניט האבן קיין שליטה אויף זיין תורה,
¶138טוט דאס אויף אויפן גברא, אויף תורתא אומנתא אבער איז דאס דעמאלט איז מערניט ווי תורתה משתמרת.
¶139עפ. זה איז אויך מובן, וויבאלד אז אין תלמיד ירושלמי רעדט ער וועגן ”תלמידי-חכמים מרבים שלום בעולם”, ווי תורה ווערט געלערנט ווי איינע פון רמך מצוות עשה, במילא איז וואס איז דערצו די הקדמה?
¶140דער ענין המצוות. דערפאר איז ער מרבים לזה, אז ר' מוער זאגט דער גודל ההפלאה וואס איז דא אין ענין המצוות, אז אין לך כל אדם שבישראל וואס ער איז עושה מאה מצוות, כולל אויך ברכת התורה, ווי אראפגעבראכט אין שולחן-ערוך, דערנאך איז דא דער תפילין בזרוע ותפילין בראשו וואס דאס איז דאך אויך ”הוקשה כל התורה כולה לתפילין” אלץ ענינים פון מצוות,
¶141ווארום דערנאך, אז ער גייט אריבער צו רעדן אמא ר' אליעזר אבער ר' חנינה רעדט ער וועגן תלמידי-חכמים, וואס זיי זיינען תלמידי-חכמים אלס מקיים-זיין א מצוה,
¶142אין בבלי קען ער ניט מאכן אט די הקדמה, ס'איז ניט די תלמידי-חכמים זיי לערנען תורה ניט נאר ווי אן ענין פון מקיים-זיין א מצות-עשה זיי לערנען תורה דערפאר וואס דאס איז ”תורתם אומנתם” דארף ער ברענגען א הקדמה וואס זי איז העכער פון טבע,
¶143העכער פון טבע המצוות, וואס בטבע א איז א איד איז עד לומד תורה ומקיים מצוות, אז טבע האדם, אז ”אני לא נבראתי אלא לשמש את קוני” איז אריינגעלייגט געווארן אין בריאות האדם, אז ”נבראתי לשמש את קוני”, אט דאס איז זיין טבע.
¶144וואס דערפאר איז ווי ער זאגט אין סוף פון מסכתא קדושין, אז בעלי חיים 'שלא שנה' את תפקידן האבן זיי זייער פרנסה, אן איש איז כפחתי את מעשו, במילא איז אויך אט דעמאלט האט דאס אנגערירט זיין פרנסה בדרך הטבע, ווארום ער האט משנה געווען זיין טבע.
¶145איז וואס איז זיין טבע? ער האט רמ� אברים, דארף ער האבן רמ� מצות עשה, דארף ער האבן 'לימוד התורה' אלס איינע פון די מצוות.
¶146בשעת ס'זאל זיין ”אין להם מנוחה” וואס דאס איז היפך פון טבע האדם, א איד, כולל אויך דלמידי-חכמים דארפן זיך יאגן נאך מנוחה, ווי די גמרא זאגט אין בכורות, און מ'האט געזאגט צו ר' יהושע בן חנניא בהנוגע סביד דאתונו, אן ענין מברר זיין א דבר קשה האט ער געזאגט, אז מ'געפינט זיך אין גלות אין מנוחה בהגאון.
¶147געווען א תחי' טאקע בקש, ס'איז דאך אבער א תחי' בקש וואס ס'שטייט אין תורה.
¶148כדי צו אויפטאן אין תורה ”תורתו אומנתו” דארף מען א רעכענ סוג באיכות אין תלמידי-חכמים, וואס דאס איז ”תורתם אומנתם”, וואס דערפאר איז בא זיי איז שטייען זיי ניט אין מעמדם ומצבים, אין תורתם משתמרת, נאר ”ילכו מחיל אל חיל” זיי דארפן האבן תורתם מתברכת.
¶149וואס דאס איז די הליכה ביי א תלמיד-חכם, בשעת ער וועט גיין אין אנדערע ענינים איז דאס פאר אים קיין הליכה ניט.
¶150וואס דאס איז דער צווייטער מאמר חז.
¶151ס'איז דאך א צווייטער מאמר חז. צדיקים אליהם ”מנוחים מחילה שנאמר” ”לא בעולם הזה ולא בעולם הבא”, א צדיק ווערט א איד אנגערופן מצד צדקות אור, מצד 'קיום המצוות', איז בא זיי אויך דא דער ענין פון הליכה,
¶152דארט אבער הליכה איז מלאכתן מתברכת וואס א מלאכה, אמת"ע מלאכה פון א אידן איז לעשות ”לו יתברך דירה בתחתונים” ס'איז אבער דא די הליכה ווי זיי איז אין תורה, אז ס'זאל זיין מלאכתן מתברכת וואס אויף דערויף דארף מען האבן דוקא דער ענין פון 'לימוד התורה', ”תמיד בכל יום ובכל עת ובכל” רגע,
¶153ווי דער רמב"ם איז דערמיט מסיים אין הלכות תשובה א דבר פלא, ניט אין הלכות תלמוד תורה, גאר אין הלכות תשובה, אז הלומד תורה זאל ער ניט לערנען תורה ”כדי לקבל שכר וכו,'” נאר וואס דען?
¶154באהבתו ישגר תמיד וואס דאס איז דער ענין פון תורתו ”אומנתו כדי לדעת” את בוראו וואס דערפאר איז אויך, כאמור, די הקדמה ווי זי איז אין ברכות אין בבלי, וואו דארטן רעדט זיך וועגן תלמידי-חכמים ”תורתם אומנתם” איז ניט אין אן ענין פון מצוות, נאר דוקא אין אן ענין פון תורה,
¶155איז תלמידי-חכמים ”ילכו מחיל אל חיל מבית הכנסת לבית המדרש”, וואס בית הכנסת איז דאך דא די הכנה, ”ברכו בתורה תחילה”, וואס דעמאלט ווערט דערנאך דערגיין בבית המדרש אין אן אופן 'לימוד התורה' כדרוש, כדי ס'זאל זיין ”תורתו אומנתו” דארף מען פריער האבן די בית הכנסת,
¶156בלשון הגמרא נדרים ומציא ”ברכו בתורה תחילה” וואס בכללות איז דאס דער ענין התפילה, וואס דעמאלט ווערט ”תורתו אומנתו”, און ווי תוספות ברענגט אראפ, און אויך בהנוגע אפילו אין בבלי, אז אפילו ר' שמעון בן יוחאי האט ער אויך געדארפט דאוונען מזמן לזמן.
¶157דער דאוונען איז אבער געווען זיינער בחד קתירא בית להטנא בית קשארנא אז דאס האט דערנאך אנגעהאלטן אויף א משך זמן ארוך, ער האט ניט געדארפט האבן די מצות עשה מן התורה, מי שיש לו צרכם, איז אט דעמאלט איז ”מצות עשה להתפלל בכל יום”,
¶158איז דאס א מצוה וואס ”תורתו אומנתו ר' שמעון בן יוחאי” האט דאס ניט מקיים געווען בכל עוז, דערפאר וואס צו אים האט דאס קיין שייכות ניט.
¶159וואס על פי זה איז מובן די אלע שינויים און דער גודר ענין לשיטתו, און דאס האט אויך א שייכות צו כללות החילוק פון ירושלמי און בבלי,
¶160ווי מ'געפינט דער חילוק אין ירושלמי אין בבלי, אז אין ירושלמי גייט מען די הגיעה 'בלימוד התורה' איז ווייניקער ווי איז אין תלמוד בבלי, וואס דערפאר זאגט דאך די גמרא
¶161אויף ”תלמוד בבלי במחשכים הושיבני” ווארום בשעת ביז מ'איז דער כרוך תלאסוקי ”שמעתת אליבא דהלכתא” איז דא אן ענין פון קשיא און ורמינא און א פרחה און א מתיבתא וכו וואס אין שכל איז דאס אן ענין פון במחשכים און דערפון ווערט ערשט דער בירור, הלכה כדרוש, ביז וואנענט אז הלכה כבבלי איז לגבי ירושלמי.
¶162וואס דערפאר איז אויך בפשטות דער 'לימוד התורה' אין ארץ-ישראל איז טאקע ”אין תורה כתורת” ארץ-ישראל, וואס איינע פון די טעמים, אז ווי ס'איז געווען דער קושי הגלות אין ארץ-ישראל קומט דאס ניט צו דעם קושי הגלות ווי ס'איז געווען בבבל, און דערנאך אין די גלויות שלאחרי זה וואס קומען לאחרי גלות בבל אין חוץ לארץ,
¶163וואס דערפאר איז דוקא דארטן איז געווארן דער ענין פון ריבו התורה ביז ל”אסוקי שמעתת אליבא דהלכתא” אז הלכה כבבלי לגבי ירושלמי, און ווי מ'געפינט דאס בא ר' שמעון בן יוחאי.
¶164ווי אזוי איז געווארן בא ר' שמעון ”בן יוחאי לאסוקי שמעתת אליבא דהלכתא” אין 'תכלית השלימות'?
¶165איז דאס געווען לאחרי הגלות בתוך גלות ווען ער איז געווען דעם גלות במערב.
¶166און ווי די גמרא זאגט אין שבת, ער האט געזאגט צו ”ר' פינחס בן יאיר” אז אשרו שוין יתנה בכך ווארום ביז דעמאלט איז געווען זיין מעמד ומצב אין 'לימוד התורה', אז ער האט געפרעגט די קשיא און ”ר' פינחס בן יאיר” האט געענטפערט,
¶167לאחרי זה איז ער צוגעקומען, אז מ'האט אים געפרעגט פעמיים ככה קשיות און ער האט דאס זיי אלע פארענטפערט, ווארום ס'איז געווארן ”תורתו אומנתו” בתכלית השלימ כאטש אפילו זייענדיק אין מערי איז דארט איז בדרך ממילא געווען ”תורתו אומנתו”,
¶168ווארום דארט איז ניט געווען שייך דער ענין פון 'קיום המצוות', ווי דער אלטער רבי איז מערי לרוחניות הדברים אין לקוטי תורה אין פרשת הזריע אין שמיני, אבער ווען איז געווארן ”תורתו אומנתו” בבחירתו?
¶169לאחרי היציאה פון דעם גלות נוסף פון דעם ממחשכים הושיבני אט דעמאלט איז געווארן דער בירור התורה, ביז ”תורתו אומנתו”, ווי ס'איז געווען בא ר' שמעון בן יוחאי בפשטות.
¶170אעפ' כן זעט מען, און ס'איז דא דער מוסר השכיל בהמשך להאמור לעיל, אז די ערשטע זאך וואס די גמרא דערציילט, וואס ר' שמעון בן יוחאי האט געטאן ארויסגייענדיק פון דער מערה בפעם השני וואס דעמאלט איז געווען דער תכלית הגאולה,
¶171איז ניט געווען וואס ער האט זיך געזעצט לערנען תורה מיט אידן, ער האט געוואלט וויסן וואו עס געפינט זיך אן ארט וואס אידן האבן א שווערקייט בגשמיות, אז כהנים דארפן גיין ארום און ארום, תקנת הרבים, אפילו דער רבים איז מערניט ווי כהנים אליין, איז לכל לראש האט ער דאס ניט געשיקט א שליח, ניט געשיקט א תלמיד,
¶172אפילו ניט בנו יחידו, נאר ער האט געשיקט געגאנגען דוקא אליין, ביז וואנענט ער האט מטהר געווען את המקום כדי אידן, כהנים, זאלן קען עוסק זיין ועניניהם, אן טירחא יתירה.
¶173וואס מזה זעט מען דער ענין פון אהבת ישראל, און אויך די הקדמה פון ”בית הכנסת לבית המדרש”, וואס בית הכנסת איז דאך דער ענין התפילה, וואס ”תפילות במקום קרבנות תקרם” וואס דאס איז דער ענין הכהנים.
¶174און דערנאך קומט מען פון ”ממלכת כהנים אין גוי קדוש” על ידי הקדושים ופרושים תהי' עשיית המצוות בהקדמה פון ממלכת כהנים.
¶175און ויהי רצון, אז פון דעם רעדן וועגן ”מרבים שלום בעולם” זאל זיין בפשטות ובפועל דער ”מרבים שלום בעולם”, וואס דאס איז דאך א הכרח גמור, און מיום ליום ווערט שטארקער דער הכרח אויף מוסיף זיין אין די השתדלות אין שלום בפשטות הענינים, וואס לכל לראש קען יעדערער טאן אין דעם און מוז טאן אין דעם, דורך דערויף וואס ער איז מוסיף אין 'לימוד התורה',
¶176קומט ער נאך צו א העכערע דרגא אין ”חל בנייך לימודי הוי,"'” נוסף ווי ער איז געווען א תלמיד חכם לפני זה, ווערט ער נאך א גרעסער תלמיד חכם איז ער נאכמער מוסיף שלום בעולם.
¶177און ס'ווערט דער ”הוי' עוז לעמו יתן הוי' יברך את עמו בשלום” אין דעם שלום האמיתי, בשעת ס'וועט זיין שלימות הארץ, ארץ ישראל לגבולותי', צוזאמען מיט שלימות התורה, ביז ווי ס'וועט זיין לעתיד-לבוא, ווי דער רמב'ן פסק'נט אפ אין סוף ספרו, אז לעתיד לבוא וועגן זיך אידן פארנעמען מערניט ווי מיט איין זאך, מיט 'לימוד התורה',
¶178לדעת 'דעת בוראם', 'פנימיות התורה', דעת אלקי אביך, צוזאמען מיט שלימות העם, בנערינו ובזקנינו בבנינו ובבנותינו אז ס'וועט זיין ”וכל בנייך לימודי הוי” כולל אויך די נשים במה זכיין,
¶179די קרוי' ובתנוי ונתלה בעלייהו, נוסף אויפן פסק דין אז א פרוי דארף בענטשן ברכת התורה ווי ס'ווערט אפגע'פסק'נט אין שולחן ערוך, ווארום זי האט אויף זיך אויך די מצוה פון 'לימוד התורה', נוסף אויף 'קיום המצוות' אין וועלכע זי איז מחוייב בהם,
¶180כמבואר אין שולחן ערוך אירחיים סימנוון און דער אלטער רבי איז דא מבאר בזה אין הלכות תלמוד-תורה שלו, סיי פריק א' וכו,' און זאל זיין כאמור בא האנשים והנשים מה הטף שלימות העם וועלן שטיין אין א מאמר פון הכל את העם כון 'קהל גדול יבואו הנה' במהרה בימינו ממש, על ידי משיח צדקנו,
¶181בגאולה האמיתית והשלימה.
¶182לחיים.