טקסט

¶1אז מ'רעדט שוין אין נגלה איז כאן המקום אויך אויף דערמאנען וועגן דעם ענין וואס ס'האט זיך גערעדט לאחרונה בהנוגע צו הדלקת נרות שבת, ובפרט נאך אז דאס האט אויך א קשר ושייכות, ווארום בשעת דער אלטער רבי איז געפארן פון פעטערבורג, וואס דעמט האט זיך דאס גענומען א משך זמן, ביז וואנענט ער איז אנגעקומען למקומו איז שוין געווען פארבונדן מיט חנוכה.

¶2וו ס נרות שבת און נרות חנוכה גייען ד ך צוז מען, ווי מ'זעט ד ס אין די סוגים וואו ס'רעדט זיך די דינים פון נרות חנוכה איז ד ס ריינגעשטעלט געוו רן אין מסכתא שבת, אין מסכתא שבת עצמה, אין דעם פרק און אין די דפים פון דעם פרק וואו ס'רעדט זיך וועגן נרות שבת.

¶3און וו ס ד רטן גופא ז גט מען, ז נרות שבת זיינען קודבים, עדיף אפילו לגבי נרות ”חנוכה, שלום בית עדיף” און וואס ס'איז ד ך דבר פלא, ווי דער רמב ם ז ער איז מסיים הלכות חנוכה, איז ד רטן ברענגט ער ר די הלכות פון נרות שבת,

¶4און איז מסיים ז שלום ביתו עדיף און דערפ ר איז עדיף נרות שבת אפילו לגבי נרות חנוכה.

¶5וכידוע דער דיוק, ווי גערעדט פריער, אז אין רמב"ם איז מדוייר די סדרי ההלכות, בפרט נ ך אין וועלכן ארט ער האט געשטעלט די הלכה,

¶6ז ד ס וו ס נרות שבת איז עדיף מנרות חנוכה ה ט ד ס געדארפט שטיין, מצד דעם טעם גופא, אין הלכות שבת, ובפרט נ ך ז הלכות שבת אין רמב"ם קומען פאר הלכות חנוכה.

¶7און ד זעט מען, ז ס'איז ד די דינים פון נרות שבת ווי זיי שטייען אין הלכות שבת, און ד רט איז ער ניט מוסיף אויב ער ה ט ניט קיין געלט, מערניט ווי אויף איין ער, וו ס ז ל ער נעמען, און ד ס ב וו רנט ער ערשט אין נרות חנוכה, און ז גט דעם טעם, דערפ רוו ס דער שלום בית איז עדיק.

¶8וואס דער ד ס איז נ כמערער מדגיש דעם קישור צווישן נרות שבת און נרות חנוכה.

¶9ובפרט נאך, אז לויט דעם ילחוד שמעוני וואס מ'ה ט שוין גערעדט וועגן אים כמה פעמים, וואס ער זאגט אין ילחוד שמעוני בהעלותך בתחילתו אז בשעת מ'וועט זיין זהיר און מ'וועט אפהיטן דעם ענין פון נרות שבת וועט דער אויבערשטער באווייזן נרות סיום, די נרות פון דער גאולה, דילוי עתיד לבוא שנאמר מחפש את ילושלים די נרות

¶10וו ס נרות חנוכה איז ד ך זייער אויפטו לגבי נרות פון בית-המקדש לכאורה איז ד ך נרות בית-המקדש געווען די סיבה וו ס דורך דערויף איז מען געקומען לקיום פון נרות חנוכה.

¶11זוי ווי ס'איז ד די מצוה פון נרות בבית-המקדש לא היו בה להדליט אלא יום אחד ואליקן שמונה ימים דערפון איז געוו רן די מצוה פון פון אורות חנוכה.

¶12וואס לכאורה, המסובר קען דאך ניט זיין גרעסער ווי די סיבה קומט אזוי ווי אלוקיהם קען ניט האבן מערער זכות פון דעם מוכר וואס ער האט אים פארקויפט דעם ענין, ועל דרך זה אן עבל פון עילה וכו מיט אלע פרטים ווי מ'איז מאריך בזה.

¶13אף על פי כן ברענגט דאך דער רמב ן אראפ אויך די בעלותך בתחילתו א מדרש הגדם אז הנרות שלה אין גטלים לעולם און זאגט, אז מ'קען דאך ניט טראגן, אז דאס מיינט מען נרות בית המקדש זיי זיינען דאך בטל, פונקט ווי קרבנות הנשיאים זיינען בטל, וואס מ'האט מקריב געווען קרבנות וואס בדוגמתם און מקריב געווען די נשיאים איז בטל, נאר וואס דען?

¶14דאס מיינט מען נרות חנוכה. זעט מען דאך, אז נרות חנוכה האבן דעם ענין, אז דאס ווערט ן ענין נצחי, בדוגמא פון ד וואס אין אחרי' גלות דאס איז א גאולה שאין אחרי' גלות, א גאולה נצחית.

¶15וואס דאס פארבינדט נאך אין אן ענין דעם ענין פון נרות שבת דורך נרות ציון מיט נרות חנוכה, וואס זיי זיינען פארבונדן מיט דעם ענין וואס אין בטלין לעולם וואס אין בטלין לעולם איז דאס בית המקדש השלישי, און דער ענין פון גאולה וואס איז פארבונדן מיט דעם בית-המקדש השליפה.

¶16וואס אין דערויף האט מען דאך געבעטן און מעורר געווען ”בכל לשון של” בקשה והצרה, אלע-ערליי לשונות וואס מ'קען אין דערויף אריינשטעלן, אז מי שהגיע לחינוך זאל יעדער מיידעלע צינדן נרות שבת.

¶17וואס אויף דערויף איז דאך דא די חששות הידועות, האט מען געבראכט די ראי' פון ”מעשה רב”, מ'דארף ניט האבן קיין גרעסערן חשק, ובפרט להולכים בעיקבות פון דעם אלטן רבי'ן,

¶18על אחת כמה וכמה פון די חסידים פון דעם אלטן רבי'ן דאס וואס דער אלטער רבי שרייבט אליין אין קונטרס אחרון, אז נרות חנוכה איז דא דער ענין ההידור פון נר ”לכל אחד ואחד”, משא"כ בהנרות שבת איז דער לשון המשנה ”הדליקה את הנר” 'לשון יחיד' דערפ רווי די מצוה איז ן איין און איינציקער נר, אפילו ניט שנים כנגד זכור ושפש

¶19איז ד ך בער דא שרייבט דער לטער רבי ליין, און אין שולחן ערוך, איז ד ך בדוגמא ווי כמה דינים וו ס ס'איז ד אין גמרא, און די גמרא ליין ז גט, ז מ'ד רף קוקן ”מעשה רב”, דער ווי די גמרא ז גט אין בבא בתרא, ז ”אין למודני הלכה לא מפי משנה ולא מפי” הלכה נ ר מפי מעשה על דרך זה אויך ווייס מען דעם מנהג פון דעם לטן רבי'ס הויז,

¶20ז מ'ה ט געבענטשט ליח משהיגיע לחינוך.

¶21ס'איז קיין קשיא ניט פארוו ס אין קונטרס אחרון שרייבט ער באופן כך, ונקט ווי ס'איז קיין קשיא ניט אויף דער גמרא, וו ס די גמרא ז גט, ז ס'קען שטיין אין הלכה באופן כך, און ז מ'זעט אין מעשה קען זיין, ז אין מעשה זאלן זען באופן אחר.

¶22ווי די הסברה אין דערויף ז ל ניט זיין, בער ד ס איז דין אין תורה, ז דער לעצטער פסק-דין ווי ד רף זיין די הנהגה בפועל קען מען זיך ניט פ רל זן, אפילו ז יענער ”ז גט הלכה” סיידן ער ז גט הלכה למעשה,

¶23און אויב מ'קען זען די מעשה בפועל ד רף מען זען די מעשה בפועל, וו רום ס'קען זיין ז מעשה בפועל ז ל זיין מצד טעם וו ס איז נתחדש געוו רן שפעטער, דער מצד הלכה, ואמורים כן מיט די לע הסברות וו ס ס'ד רף די סוגיא פון בבא בתרא, וו ס ד ס איז סוגיא אין נגלה.

¶24און וכאמור, ס'איז דער הנהגה אויף דבר ברור בבית הרב פון דעם לטן רבי'ן, ז מידעלעך ה בן געבענטשט משהגיע לחינוך און וו ס נ ך מערער בבית כמה וכמה רביים ה ט מען דבר ברור ז מ'האט זוי געט ן, און מ'טוט נ ך איצטער אויך,

¶25צי פון זעקס יאר צי פון זיבן יאר על כל פנים איידער מ'איז געוו רן בת-מצוה, נ ר דער כלל איז ד רטן משהיגיע לחינוך.

¶26ביז מיט דיוק, ז מ'איז ספעציעל זיך משתדל געווען קויפן נייעם שונה מנורה, נר אין וועלכן צו צינדן, כדי די מיידערע זאלן ה בן חושק דינה אנצינדן, אף על פי וו ס מ'ה ט אויף איר ניט געקענט פועל זיין מצד טעמים החודש.

¶27ה ט מען זיך משתדל געווען, דער וו ס איז געווען חוזרות, ער איז געווען חסידישער רבי, אויך גדול, בנגלה, און פוסק בנגלה ה טער ד ך ליין אין דערויף משתדל געווען.

¶28וכאמות עד היום הזה. ביז וו נענט, ז אויך אין כמה ערטער אין ליטווישע מדינות, אין ליטווישע קהילות, אין דייטשע קהילות איז געווען כמה ו וו ס מ'ה ט געבענטשט מי שהגיע לחינוך.

¶29וו ס אויף דערויף איז ד ך ד וו ס מ'פרעגט די שאלה וו ס טוט מען, אויב איינער ה ט נגענומען דעם רבינ'ס פסק-דין פון קונטרס אחרון, דער די דיעה וו ס זיי ה לטן, ניט ווי די רמה נ רבי בית יוסף וכו וו ס אין כאן המקום להרים בזה ט דעמ לט ווערט ד ך די שאלה פון ”ברכה שאינה צריכה”.

¶30איז פ רוו ס ז ל מען ניט יוצא-זיין?

¶31ז ל מען נצינדן נאר ן ברכה.

¶32ז ס'איז ניט קיין חשש אויף נצינדן בכלל, מצד די קשיא הידועה, ז וויב לד ז ס'איז שוין ליכטים, מצד דער ליכט וו ס ה ט נגעצונדן די מוטער ווערט ד ך בכלל שאלה, צי דיר ה ט ן רט המצוה אויף נצינדן נ ך נעם.

¶33איי די שאלה פון רוב איליו איז ווערט רוב תיבה ווי די ברהיטא ברענגט פון אחרונים איז דאס איז גענוג בשעת ס'איז דא גארניטא, אדער דא איינער זאל זיין נאך, בשעת ס'איז אבער שוין דא אויפן זעלבן טיש, אויפן זעלבן חדר, מערניט וואס ניט אין דער זעלבער מנורה איז וואס איז דאס מוסיף?

¶34כל פנים זאל מען דאס מאכן אן ברכה.

¶35איז די ערשטע שאלה אין דערויף, און די ערשטע הוכחה אויף דערויף, ז מ'זעט דער דיוק פון בנות ישראל דא איז רעדיק איסור וועגן חתונה-געהאטע, ז מצד דערויף וו ס זי ליין ד רף צוגרייטן צרכי הבית,

¶36במילא דארף זי ד ך אויך צוגרייטן ז אין צימער ז ל זיין ליכטיק איז די בעל-הבית'א איז מקפיד און מדייק, ז זי צינד פריער ן דעם לאמפ, דער ובדורותינו אלו די עלעקטריט, און ערשט דערנ ך בענטסט זי ליכט!

¶37אפילו זא דערמאן איז דא! פ רל זט זי זיך ניט, וו רום זי זמן איז פ רטומלט, און די בעל-הב טישקייט ליגט אויף איר איז מנהג בנות ישראל הקשרות, ז ניט זי צינד ן די ליכט, און דערנ ך קומט דער מאן און צינד ן די עלעקטרע צו דעם לאמפ, וו ס דעמ לט וו לט זיך געווען גל טע ז ך, נ ר דער מנהג בנות ישראל הקשרות איז,

¶38ז זי פ רל זט זיך ניט זי ליין צינד ן דעם לאמפ, דער איצטער די עלעקטרע במילא טוט זי ד ס מיטן סדר ווי ס'ד רף זיין פריער מ כט זי ליכטיק אין צימער, און דערנ ך בענטשט זיי אין הורות שבת, און מיט ברכה.

¶39דערנ ך איז ד די שאלה הנוספת, ז וו ס ה ט ד ס?

¶40וויב לד ז די מוטער וועט איר מוצא-זיין מיט דער ברכה, און ווען ז ל זי בענטשן ן ברכה במילא איז מה נפשי אויב מ'ה לט זי מ'ד רף ה בן ברכה האט זי יוצא-געווען מיט דער מוטער'ס ברכה, אוי מ'דארף ניט האבן קיין ברכה, ניט געווען קיין ”ברכה שאינה צריכה”?

¶41איז דאך דאס לכאורה א סך גלאטערע זאך.

¶42אין דערויף איז אבער דא איין שוועריקייט מצד מעשה בפועל, און די צווייטע שוועריקייט מצד פשוט, מצד הדין.

¶43מצד מעשה בפועל, וויבאלד אז מ'וויל אז מ'זאל אנהויבן צינדן מן שהגיע לחינוך, איז בשעת ס'רעדט זיך וועגן קליינע מיידעלע, צי דריי יאר צי פירס יאר זעקס יאר איז כדי ס'ז ל ניט דארפן ה בן קיין איבערטראכטעניש וכו איז בעסער מיט פשוט בעלי-בתישע סברא,

¶44ז זי ז ל נצונגען דעמ לט, ווען די מוטער קען נ ך איבערשטעלן דעם לייכטער, צי פ ריכטן דעם לייכטער צי פארריכטן דעם לייכטער צי פארריכטן די ליכט, צי הייסט מען איר ע עס מתקן זיין, צי הייסט מען א נדער מתקן זיין וכו אויב די מוטער וועט פריער בענטשן טאר זי דערנ ך ניט איז קליינע מיידעלע קען מ ל נכשל ווערן פסוד אין ענינים של אש.

¶45פסוד אין בעל הב טיש איז הירות.

¶46וו ס איז ד ס נוגע לפועל?

¶47ד ס קען גורם זיין, ז מ'וועט מורא ה בן ז זי ז ל בענטשן ליך די קליינע מיידעלע טאמער איז ע עס ט ן, ניט ווי ס'ד רף-צו-זיין, קען זיין ס'ז ל זיך ע עס רא פעלן אויף אונק וכו און די מוטער טאר שוין ג רנישט ניט טאן דעמאלט.

¶48משא"כ אבער, אז די מוטער וועט וויסן אז זי קען באווארענען וכו וועט זי לאזן דער מיידעלע בענטשן לי דערנאך איז דא פשוט דער ענין ווי דאס איז אין דין.

¶49בשעת מ'איז מוציא אחרי ידי חובתו קען דאס ניט זיין בעל-כרפו מ'קען ניט מכריח זיין מענטשן ער ז ל מוציא זיין צווייטן, ס'איז ניטא אזא מציאות.

¶50ביז וואנענט אז מ'דארף באווארענען ביי א שליח ציבור ביי א כהן וואס בענטשט, אז אויב ער האט איינעם וואס ער איז פון אים ניט צופרידן וועט ער אים ניט וועלן מוציא זיין, זאל ער וויסן זיין, אז דעמאלט נעמט ביי אים טובה צו די גאנצע מציאות פון מוציא זיין, אלע איבעריקעוכו, במילא וועט דאס אים מפחיד זיין.

¶51א צווייטע זאך וואס ער האלט אפ, אז אויב ער וועט זיך ניט וועלן מוציא זיין וועט דאך וו רום על פי דין איז דאך יא יוצא קען זיין ז ד ס וועט אים מפחיד זיין.

¶52במה דברים אמורים? אויב לדעתו פון די וו ס בענטשן זי ד רף יענע מוציא זיין.

¶53ט דעמ לט, אויב זי ד רף מוציא זיין און זי איז ניט מוציא איז זי גורמת ”ברכה שאינה צריכה”.

¶54ווי איז בער ז די פרוי ה לט, ז די מיידערע ז ל בעטשן באזונדער מיט ברכה, במילא וויל זי איר ניט מוציא זיין מיט דער ברכה.

¶55קומט צוגיין דער מאן און שרייט אויף איר זיין יר מוציא!

¶56מ'קען ניט מכריע זיין א אידן, מענטשן, ער ז ל מוציא זיין צווייטן!

¶57היפך רצונו! ניטא זא מין מציאות אין דיר!

¶58וו ס איז דעמ לט אויסקומען?

¶59וויב רד, ז ווי זי ה לט, צי מצד אמונה צי מצד ידיעה צי מצד דערויף וו ס זי איז דעם סך חסיד ה חסידות צי יענעם סך חסידות, בער זי ה לט, ז די מיידעלע דף בענטשו איז באזונדער מיט ברכה.

¶60במילא ד רף זי איר ניט מוציא-זיין, במילא וויל זי איר ניט מוציא-זיין, און דער מאן איז איר מכריח.

¶61ד ס וו ס ער קען איר מכריח זיין, ”כאופן את שאומר רוצה אני” איז אויב תורה ז גט זוי, בשעת ס'איז בער ס'קומען צוגיין גדולי ישראל און ז גן, ז די פרוי וו ס פירט זיך זוי, פירט זי זיך ווי זיי פסק'ענען, און ”אלו ואלו דברי אלקים חיים” בער ער קען זיך ניט מכריח זיין, ווי די גמרא ז גט ג נצע סוגיא בנוגע בשמאי בסילה, ז איידער ס'איז געווען דער פסק-דין,

¶62ז בשמאי במקום ”בסילה לעיני משנה” איז בשמאי עולה מטעמים ועולה מטרף והאמת והשלום אהובל מ'ה ט געלעבט צווישן זיך בשלום.

¶63ניט מ'ה ט מכריח געווען, ז איידער ס'איז נפסק געוו רן דער פסק-דין זיט ן ווי ס'קומט אויס ביי מאן!

¶64אפילו ווי ד ס איז נהג מכשיל בדבר, דא קומט צו מכשול בדבר, איין צו די ביידע, דער ער איז איר מכריח ז גן דבר שוין אמת, ז זי איז איר מוציא בשעת זי ה לט אין ה רצן, ז זי ד רף איר ניט מוציא זיין, ווארום יענער ד רף בענטשן בפני עצמה, נ ר זי ה ט מורא פאר דעם מאן,

¶65במילא ה ט זי קיין ברירה ניט און מאכט די ברכה, און די טאכטער מאכט ניט וו ס זי טר כט דערביי, צי איז זי יא מוציא צי ניט מוציא ווייס מען ניט, ס'איז שערית ג ר, אויב אפילו זי וועט ז גן בדיבר, ז זי וויל י מוציא זיין, צי זי איז איר מוציא אויב במחשבה וויל זי ניט מוציא זיין.

¶66כאמור, דער חילוק איז פון ”כופני שאת שיומר רוצה אני” ד רט איז פסק-דין ברור בתורה, ז ער דארף רוצה זיין ד איז ניט דא איז פסק-דין זוי, און פסק-דין פון צווייטן פוסק באופן אחר.

¶67במילא, ט די וו ס ווילן מדייק זיין, ז די מוטער ז ל אים מוצא-זיין, איז אויב די מוטער ה לט נדערש, דער מצד גזר, מצד שייכות, מצד לנדות, ד איצטער פרויען וו ס זיי זיינען למדניות זיי דערנ ך קומט-צו נ ך ן ענין!

¶68פונקט זוי ווי צווייטער קען ניט מוצא-זיין בעל-כרחי, ז זיי קען ער ניט יוצא-זיין בעל-כרחי.

¶69דער תנאי ביי תקיעת שופר, ד רף זיין, ז דער וו ס בלאז ד רף וועלן מוציא-זיין, און דער וו ס הערט ד רף וועלן יוצא-זיין.

¶70ז די ט כטער וויל ליין בענטשן און מ כן ברכה ונקט ווי די מוטער הייסט ד ס, ז זי וויל ניט מוציא-זיין מיט דער מוטער'ס ברכה, מ'קען איר אויף דערויף ניט מוציא-זיין מצד חינוך, מאיזה טעם שיהי.'

¶71דערנ ך קומט צו, כאמור, נ ך ט דער ענין, וו ס איז ניט געוו לט רעדן ווי אים דע וו ס ביז איצטער ה בן די מוטערס ניט געבענטשטן ליכט, רחמנא ליצלן, און זינט ס'איז געוו רן דער טומל, און די מיידעלעך ה בן נגעהויבן בענטשן ליכט ה בן די מוטערס אנגעהויבן בענטשן ליכט!

¶72ז גן די מיידעלע, ז זי ז ל נהויבן בענטשן ליכט מיט ברכה, און דערנ ך ז ל זי הארעווען מיט דער מוטער, ז זי ז ל אויך נהויבן, און דערנ ך, ז זי וועט פועל'ן ביי דער מוטע דערנ ך איז צוגעקומען נ ך טענה,

¶73ז וויב לד ז מ'וועט פועל זיין אויף נ ך פרויער, מיידלעך בענטשן ליך וועט ווייס צו זיי וועלן בענטשן בזמנים, במילא וועט זיך אויסקומען, ז מ'וועט חס ושלום מכשיל זיין אין ”ן איסור חמור ביותר”, נרות אבער ס'איז מצוה מדברי ספר.

¶74בפרט נ ך, ז די מוטער בענטשט איז ד ך אויף דערויף אויך שאלה גדולה, און ס'איז מערניט ווי ן ענין של חינוך, דערנאך קען דערפון ארויס אן ענין של חינוך, אז טאמער וועט מען בענטשן שלא בזמנה.

¶75וויבאלד אז דער טומל איז שוין אלט עטלעכע וואכן, ווייס מען שוין די כמה וכמה תוצאות איז געווען מעשה בפועל, לויט אנגעקומען א בריאה פון א פרוי וואס זי האט געבענטשט, אזוי ווי דערמאנט פלעגט קומען פון געשעפט כך וכך, זומער במאה און תשע פלוני זומער על דרך זה אויך ווינטער פלע

¶76און ווי ס'פירט זיך בא בעל-עב ס'איז איינגעשטעלט דער סדר, זעקס אזוי געדארפן בענטשן געווען.

¶77במילא איז געווען זומער איז געווען צוויי שעה פאר די שקיעה, אין ווינטער איז דאס געווען צוויי שעה נאך די שקיעה, צי א שעה נאך די שקיעה.

¶78בשעת ס'איז געווארן אט דער טומל, מ'האט זיך געבעטן אט די אלע וואס זיך אין דערויף משתפס זאלן זיך גלייך מוסיף זיין זאל מען וויסן זיין,

¶79ז ניט נ ר ד ס איז ניט כבוד שבת, נ ר ד ס איז נ ך פונקט היפך, און מ'ז ל וויסן זיין, ז ס יסוף גדול ביותר ה ט זי זיך דערפון דערוואוסט, און ה ט נגעפרעגט צי ד ס איז ן אמת צי ניט זוי, און מ'ה ט איר ענטפערט ווי ד ס איז, איז גלייך נקומען פון איר ן ענטפער, ז מכאן ולהבא וועט זיי בענטשן ”קודם שקיעת החמה”, וו ס ד ס איז מעשה בפועל, ד רעדט זיך וועגן חששות, ד רעד

¶80ועל דער איז ער געווען נאך א סיפור א צווייטער סיפור, וואס א מיידעלע גייט אין פובלי סקול געגאנגען אין פובלי סקול וואס דער פאטער איז מיט אריינגעבארט, א גאנצע בארד, אריינגעבארט, און דעם שמש בקודש און די מוטער אויך מיט אלע ענינים.

¶81מצד דערויף וואס זיי איז געגאנגען אין פובלי סקול דארטן וואס הייסט ניטא קיין קיין בית ספר דסיק, קיין פראקל סקול במילא מ'קומט באיתר,

¶82צי סיי ווי סיי פלעגט זיך דארט ענדיקן, האט זי דאך אבער געבראכט מיט זיך עבודת בית, המבק ווי מ'רופט דאס דאן, איז דערנאך האט די מוטער געבענטשט לי איך, איז זי אוועקגעגאנגען צו זיך אין צימער, דערנאך האט אמאל אריינגעגאנגען די מוטער אן איינפאל, אריינגיין א קוקט און וואס זי טוט.

¶83זי גייט אריין, זי האט זיי געמאכט המבקע, שרייבט, מאל זאגטו, וואס הייסט זי האט באקומען ארבעט אין סקול וואס זי דארף דאס משלים זיין צומאנטו?

¶84במילא איז זי האט איצטער א פרייע צייט, ביז אין נשוטי שבת געווען, האט זי זיך געזעצן.

¶85פון דעמאלט אן האט מחליט געווען די מוטער, אז די מיידעלע זאל בענטשן לי און האט איר אפגעטייטשט די ברכה, אז די ברכה איז דער טייטש, אז דאס איז של שבת קודש האט זי פארשפאט מיט איר רעדן ווי זי זאל ז וו ס ד ס איז מעשה בפועל.

¶86ועל דרך זה ווייס מען מערניט פון די וו ס שעמען זיך ניט און זיינען מודיע וו ס ה ט מיט זיי געטר פן און ווי זיי ה בן זיך געפירט ביז איצטער וכו דערפון קען מען פלערנען וויפל ס'איז דא זעלכע וו ס ה בן ניט מודיע געווען, און אף על פי כן, וו ס ד ס ה ט אין זיי מתקן געווען.

¶87וכאמור לעיל, דער איינציקער טעם וו ס ס'איז ד אין דערויף ”אל תשנו מנהג אבותיכם” איז דער טעם וו ס מ'ה ט ניט געוו לט ז גן בגלוי איז ד ס אבותיכם, ה בן ניט געה לטן ז ס'איז ן הכרח'דיקע ז ך לייענען יעדער ט ג פייפער.

¶88ס'איז ניט געווען ז ך. זיי נען עלטער זיי דער ה ט ניט געלייענט קיין פייפער יעדער ט ג.

¶89איך ווייס אפילו ניט סומה לבא.

¶90בשעת מ'ה ט געד רפט טרעגן פ אליטישע ז כן איז די מנחה למעלה פלעגט מען רויסגיין אין שול-הוב, און דארטן פלעגט מען מסד זיין ווער ס'זאל זיין א כוסר און ווער ס'זאל זיין א מיניסטער, און ווער ס'זאל זיין דער אנפירער פון דער גובערניע וכו ווי ס'האט זיך געפירט אין די ערטער וואו אידן האבן געלעבט און האבן אנגעפירט מיט דער פאליטיק פון אלע מדינות, על אחת כמה מכמה פון דעם די נער וואו זיי האבן געלעבט.

¶91לייענען א פייפער קיינער ניט האט עסן געדארפט, אז דערויף וועט ג דערנאך האט מען געדארפט קענען לייענען רושע, דערנאך האט מען דארפט האבן צייט אויף דערויף, אדער מ'דארפט האבן א כללע קרבן פון דאגות הפרנסה, דערנאך איז ווערן אז זיי ניט וועגן זיי האבן געטראכט.

¶92וואס דארף ער אפגעבן צייט אויף לייענען א פורש? בעסער לערנען תורה.

¶93דערפי אידיעתו, אין יעקב, אין שניות, כיצור, און חיידן, אט וואס ס'זאל ניט זיין.

¶94איצטע בעולם 'הזה הגשמי', און לעבט צווישן ”כיבשה אחת בין שבעים זואבים” איז וואס הייסט ער וועט ניט וויסן וואס די ”שבעים זואבים” ווילן טראכטן צווישן זיך?

¶95ער מוז דאס וויסן דערפון, ז ד ס איז זיכערע ז ך שינוי ממנהג אבותינו, און מיט ן שינוי וו ס איז פארבונדן מיט 'ביטול תורה'.

¶96ס'איז מערניט וו ס, כאמור, ס'איז ניט קיין ענין אויף מערה זיין אין ענינים שאיני בשבחים של ישראל, דערנ ך איז דער עיקר ווי רום וו ס איז נוגע צו חינוך הבנות איז ד ס וואס מ'ה ט גערעדט כמה פעמים ס'איז געווען און ס'איז איצטער אויך ד ן ארט ”אין תורה, אין שולחן ערוך”,

¶97ז ס'ז ל זיין כבודה בת מלך פנימל און מ'ז ל האלטן מיידעלע אין הויז, ניט שיקן איר יעדער ט ג מחוץ לרשות אמא ואבי ביז וו נענט ז ס'איז ד צווישן די מדרבקים במצוות אין די ליטווישע נ ך איצטער אויך אז מ'שיקט ביז אגיל קבוע דערנ ך, נאר פאר בת-מצוה לאזט מען ניט גיין אין בית סופר, אין רבי סופר, אין א פרויען בית סופר מצד כפודו בת מלך פנימון.

¶98”דינה בת יעקב” איז געווען יצנית איז ניט שייך צו ז גן, איז מאמרי רז ז ל, בלי ספור וואס דערפון קומט ארויס, עד כדי כך, אז מ'האט דאס דערמאנט איר מוטער, קיימה ביטה אמהת הקדושים ווען די דינא וואלט ניט ארויס, וואלט ניט געווען דער גאנצער לימוד.

¶99אט דאס וואס מ'האט אנגעהויבן רעדן וועגן להם זאגט מען כי אמה ביתה ווען איז דאס נתעורר געווארן וועגן ותצא דינא?

¶100א קליינע מיידל איז געווען זעקס יאר דעם, אזוי קומט אויס דער בחשבון הדורות, איז געפאר נאך אין חינוך נאך, איז וואס איז דא די עולה אז ותצא דינא די עירה איז 'בנות הארץ' א כשר"ע זאך אין מיידעלע געגאנגען און קוקן וואס ס'טוט זיך מיט צווייטע מיידעלע, קודם מתן תורה,

¶101און ”ויבוא יעקב שלום”, אז הוא איז געווען אז שלימה בתכלית איז ותצדינו דערציילט געמאלט דער חומש וואס דערפון איז געווארן.

¶102איצטער איז געווארן א סדר, ז יעדער ט ג שיקט מען ארויס לע מיידעלעך אין די הייזן.

¶103און ס'איז ניט דער שד, ז דער בית-ספר געפינט זיך אין די זעלבע בילדונג, דאס שיקט מען איר בתים ורחובות וכו פ רוו ס איז דאס זוי?

¶104מ'ה ט געזען, ז ד ס איז דער וועג אויף מציל זיין אידישע מיידעלעך.

¶105זעט מען ד ך, ז בשעת ס'קומט ן ענין וו ס מ'ד רף מוסיף זיין אין ”נר מצוה ותורה אור” איז ז ס'קומט-צו, רחמנא ליצלן, נייע מחלה מוז מען מוסיף-זיין אין דער תרופה פון דער ברכה, פון דער תורה מביאה רפואה לעולם איז צוגעקומען א נייע טענה, פארוואס וויל מען אוועקשטעלן די תורה אויף זעקס מצוות, אויף פינף מצוות.

¶106און מ'האט געזאגט אויף זדעות, ס'איז ניט קיין חידוש בתורה, ערשטן ס'איז גענוצע סוגיא אין מכות, אז בא ישעי און בא דוד, און חמשה עשר דברים, ששה דברים, ביז בא חווחק בא מדה נאר אחת איז דער פשט, חס ושלום, אז חווחק א מדה נאחת איז גענוג אמונה חס ושלום,

¶107מצדיק בן מנשיא יחור מ'דארף מקיים זיין אלע תר-י' ג' מצוות, נאר פונקט אזוי ווי דער רמב"ם שרייבט ”יסוד היסודות ועמוד החכמות לידי שיש שם מצוי ראשון” האט חבקיו געז גאט, ”יסוד היסודות ועמוד החכמות” אין מצוות די מצוה פון אמונה, במילא וועט דאס ברענגען צו אלע יסודות, אלע חכמות, צו אלע מצוות, אלע תר-י' מצוות שלאחרי זה, ווי די מפרשי השעת זיי זיינען מפרש.

¶108די קשיא ה ט געפרעגט אזא מין, וו ס ווי ס'קומט צייט וו ס מ'ד רף מ כן געלט אויף ן ענין פרטי-קערט ער די וועלט, ז מ'ז ל וויסן זיין, ז ד ס איז ”כופר נפש” און ד ס איז מצוות 'הזמן גרמא', און מ'ד רף ניט ער עסן ניט ער טרינקען און אפלייגן לע ז כן, און גיין שא פן געלט אויף דעם און דעם מוסר.

¶109און בשעת ס'רעדט זיך וועגן המוסד יחיד, וואס אמת טאקע א כשר'ער און מיוסד על הסדר דירת שמים און מ'דארף אים ארויסהעלפן וכו אלץ ריכטיק, זאגן אז ס'איז אבער ”כופר נפשו” יתן לה איך ווייס איר ניט, ס'איז אן ענין וואס דארף האבן אויף דערויף א ישראל, איך האב אים דערוויילע ניט געפונען, אפשר האט ער געפונען.

¶110וויבאלד אבער אז ביי אים איז דאס יעדערע פאר חדשים קומט ארויס אט דער טולול איז דוקא פון אים קומט אן אט און מ'ז גט ”קוקשה כל התורה כולה לתפילין” ס'איז ד ך דערנ ך תרי"ו דבי"ז מצוות, געז גט כמה פעמים, כאיך רעדט וועגן יום מצוה, רעדט דו וועגן זעקס הונדערט און צוועלף וועסט ד ך זיין גרעסער פון מיר זעקס הונדערט און צוועלף מאל!

¶111וו ס הארט אים? זאיך וועל זיין חלק, זעקס הונדערט און צוועלטער חלק פון זיין גרויסקייט!

¶112וואס עס קומט רויס, משולל אט די מצוה, ז גסטע רהייט מ'ז גט נאך, ז ס'איז דא מצוה וו ס כשקולה פנגל ”כל התורה כולה” אזוי זאל די גמרא אין קדושה, וכשה כל התורה כולה תפילה על דרך זה בהנוגע צו צדקה, און געז גט זיי, ז ס'ה ט ניט פ רבונדן מיט מיר!

¶113גיב קוקן דעם ארט וואו ד ס שטייט, און פסק'ן אליין דעם דין!

¶114וו לט ד ס ניט מבבל געווען די מיידע לכא רניט!

¶115וו ס ד רף איך יעדערן ב וו רענען איד א למדון?

¶116קען לערנען אלול וויל ער לערנען אזוי דער עיקר איז בער, ז ד ס גייט רום איז מונע אידישע טעכטער פון אנצינדן נרות שבת, וכאמור לעיל, מ כן ליכטיקן אין אידישע הויז,

¶117און ווי מ'זעט ד ס בפועל, אפילו ווען די מוטער צונט לי און דער מאנער ה ט דערפון הנאה קומט ד ס ניט צו דער הנאה וו ס די מוטער ליין ה ט, ווען זי זעט, ז איר מזינקע, איר קליינע מיידעלע צינדט ן ליכטעלע צוז מען מיט איר,

¶118דער פ ר איר, און מאכט ברכה, און פ רדעקט די אויגעלאך מיט די הענט, און ווארפט אריין פ ר דערויף פרוטות לצדקה וכו ס'קומט ניט צו דער הנאה און ס'קומט ניט צו דעם עונג שבת וו ס די עלטערן ה בן ווען זיי קוקן זיך צו במשך פון דער סעודת שבת, ז ס'ברענט נ ך ן אוסר'דיקע ליכטעלע וו ס ה ט נגעצוגן ט די און די מיידעלע!

¶119און וואס דארף מען דאס צונעמען?!

¶120ביי אידישע הייזער דמוניג שבת מאכן דעם מוניג שבת.

¶121כמדובר כמה פעמים דאס ווערט אמאל בא רעה פארוואס רעדט ער ניט וועגן טהרת המשפחה?

¶122זאגט ער אים, איר ס'איז ניט צי אידיק, קען ניט ער וועגן טהרת המשפחה.

¶123זאג איך אים, בשנים כתיקונם האבן זיי ניט געוואוסט וועגן וואס ס'רעדט זיך, און ס'איז ניט געווען די גאנצע ידיעה שבכל שטח זה,

¶124איצטער רחמנא ליצלן לעבט מען אין א תקופה וואס וויפל דער רב ווייס די פרטים ווייס אט די אויף וועלכע ער דארף משפיע זיין קודם החתונה וועגן טהרת המשפחה כמה פעמים ככה, נאר וואס ”בנות ישראל כשרות הן” ווייסן זיי דערפון וואס זיי לערנען דאס אלס א חכמה,

¶125צי דאס רופט זיך אן ביילאדזשי צי ווי ס'זאל דאס דארט ניט אנרופן.

¶126בער זיי ווייסן די לע פרטים, און ער ד רף זיי ג רנישט ניט מגלה זיין!

¶127זיי קענען נ ך אים לערנען, נ רוואס דען זיי ווייסן ניט וועגן דער וויכטיקייט פון טהרת המשפחה.

¶128בשעת מ'הויבט ן טענה'ן, אז המיידעלע וועט דענטשן ליגן, וועט זי פילן זיך ביי זיך, אז זי איז ”מציאות בפני עצמו”, וקען זיין, אז זי וועט ניט פאלגן דער מאמע אין ן אנדער ענין זי פאלגט בלאו הכי ניט!

¶129אדרבא, בשעת זי וועט אנהויבן בענטשן ליכט, און זען אז זי בענטשט ליכט און זאגט נשב שבת קודש דורך דערויף וועט זי אנהויבן פ לגן דער מוטער!

¶130און ווי מ'זעט ד ס אויך בפועל.

¶131וכאמור לעיל, דא דא די ערשטע טענה בהנוגע וויב לז ז ס'איז ליכטיק סיי-ווי סיי אין צימאור, וואס ס'ה ט ן ארט אויף צוזינדן נרות שבת איז מעשה פון נשים כשרות בישראל, אז מ'איז מדייק פריער נצינגן די לעקטער צו דעם לאם, און דערנ ך נצינגן נרות שבת, און ס'איז ד די תשובה הרשבה הידועה,

¶132ז מנהג נשים זקינות בישראל ט ר מען ניט נרירן אפילו ז דעת וחכמי ישראל איז ניט זוי!

¶133זוי שרייבט דער רשבה אין תשובה וו ס ווערט געבר ”כט אין אחרונה”, אין דעם פסק הלכה.

¶134וכאמור לעיל, ז זי ז ל בענטשן פריד פטר קען דערפון ארויס כמה טאכלות, דאס זאל בענטשן א באזונדער חדר קען ארויס באזונדער גמ"ט תאכלות, דער עיקר איז דאס איז ניט קיין חידוש דבר ס'איז ווי גערעדט פריער, אין כמה וכמה קהילות, סיי פון ליטווישע סיי פון חסידישע סיי פון גליציאנע סיי פון אונגארישע און סיי פון דייטשע,

¶135האט מען געבענט שליח משהגיע לכלל חינוך על כל פנים עטלעכע יאר, איידער מ'איז געווארן בת מצוה ובפירוש מיט א ברכה.

¶136ס'איז מערניט ווי כמדובר כמה פעמים, ס'איז דא מצד שינויי בעולם האט מען זיך איינגעוואוינט אין אן אנדער סדר, דערנאך איז שווער צוריקצוקומען ס'איז געווען מצד די מלחמה בכלל, אידן, דארט וואס זיי האבן געלעבט זיין און ס'איז ניט געווען קיין עשירים גדולים, דערנאך האט מען זיך אריינגעמישט די מלחמת הע למה הראשונה, די ערשטע מלחמה, איז אט דעמאלט איז ניט

¶137די ממשלה אויף צרכי מלחמה, אויף נשך איך וויס אויך וואס פאר אים אז זיי האבן דאס געדארפט האבן איז מען געווען צופרידן אז מ'האט געקענט האבן על כל פנים צוויי ליכטעלעך אז די מוטער זאל קענען צינדן, במילא האט מען דאס ביז וואנענט אזוי איז געווען דער סדר אז יעדער מוטער פלעגט צינדן א ליכט פאר כל אחד ואחת פון בני ביתו, דערנאך, מצד די מלחמה,

¶138איז בטל געווארן אט דער ענין אז מ'זאל צינדענען זיבן אכט, ניין, צען ליכט, אדער מצד דערויף וואס ס'איז געבארן געווארן א קינד, אדער מצד דערויף וואס מ'האט פארגעסן, וואס ביידע ענינים ווערן דאך געבראכט אין אחרונים, אלס מנהגים כשרים מצד די מלחמה איז מען געבליבן ווי ס'איז געווען דעמאלט דער אונס רחמנא פאטיא האט מען זיך משתדל געווען צוו

¶139און דערנאך, אויף קומען צוריק איז ניט געווען מצד בלבול העולם, וואס א חרב ”ובלבול את העולם כולו” איז מצד אזי כיבוץ צטהי' איז ניט געווען די יתירות המתאימה.

¶140אז דער חושך אין גלות איז געווארן א חושך כפול ומכופל, און דער עיקר בהנוגע צו בנות אז בנות זיינען געווארן צי מ'איז יצא פרי ניצוני פון אידן אזוי די מציאות, אז זיי קוקן אויף זיך אלס אן עולם בפני עצמו און אלס א דיעה בפני עצמו איז אט דעמאלט איצטער דער זמן מ'זאל אויסנוצן אט דאס וואס ”בת כמה באמאה קלה בחמותה” אויסנוצן דאס אין צד הקדושה,

¶141און קויפן זיי לייכטער און משדל זיין זיי און בעטן זיך בא זיי, אז זיי זאלן בענטשן ליכט אין ליכט, ודוקא בברכה, ודוקא בפני עצמה, וכאמור לעיל, וואס מ'דארף ניט האבן אויף דערויף קיין פלפולים, מ'זעט 'בפועל ממש',

¶142אז דאס איז מוסיף אין עונג שבת פון דער עקרת הבית, פון דער מוטער, מוסיף אין דעם עונג שבת פון דעם בעל הבית, על אחת כמה וכמה אז דאס הויבט אויף די קדושת שבת און עונג שבת און כבוד שבת בא די מיידעלע וואס זיי בענטשט לי.

¶143און יהי רצון, אז ס'זאל ווערן ליכטיק דער חושך הגלות אין די לעצטע טעג פון גלות ברוחניות, וועט דאס בקרוב ממש ברענגען אויך די ליכקא בגשמיות, אויף לאהבה ”לך עוד השמש לאור” עולם נאר ”הוי' יהי' לך לאור עולם” בקרוב ממש, בביאת משיח צדקנו.