Text

¶1בהמשך וואס מ'האט גערעדט פריער, אז אן ענין של גאולה ווערט נאך דער לאחרי הגאולה א מציאות חדשה, בדוגמא ווי פון שיעבוד לגאולה, לחירות ווערט פון אן עבד א מציאות, א נייע מציאות, על דרך זה איז דערפון איז דאך אויך פארשטאנדיק,

¶2אז וויבאלד אז ביי אידן יעדער זאך הויבט זיך דאך אן אין תורה, און פון תורה קומט דאס אראפ דערנאך במעשה, ווי געזאגט פריער אז ”גדול לימוד שמביא לידי מעשה” איז דארף ער פריער זיין דער אסתכל באורייתא אדער עתיד באורייתא, און דערנאך איז ”ברא עלמא” אדער 'קיום עלמא',

¶3אבער דער קיום אויך ווי ער זאגט אין שער היחוד והאמונה אז 'בכל רגע' ווערט די התהוות מחדש פון אן עין ואפס ווי ס'איז געווען צום ערשטן מאל,

¶4איז דערפאר איז דאך אויך בהנוגע צו בעל השמחה והגאולה בתורתו וואס יחוד שמו עליה אויף תורת החסידות, איז דאך אויך געווען א שינוי עיקרי פון דער אמירת פון לימוד התורת החסידות לפני פטערבורג און לאחרי פטערבורג.

¶5כמבואר בכמה מקומות, וואס ניט איצטער איז דער מקום להאריך, ובפרט אז ס'איז שוין אויך אפגעדרוקט.

¶6וואס דאס קען מען זאגן בדרך אפשר איז אויך דער טעם וואס ס'איז דא ענינים בתורה וואס מ'איז מסיים בי ו ט כסלו, און מ'הויבט דאס אן דערנאך מחדש, אבער ”בכל יום יהיו בעניך כחדשים”,

¶7על אחת כמה וכמה אז מ'איז מסיים א דבר שלם, און מ'הויבט נאכאמאל אן מתחילתו, וואס דאס איז דאך די תקנה הידועה אויף מסיים-זיין דעם שס ”בכל שנה ושנה” בי' טס כסלו, און דעמאלט אויך מסכיפין ווי דער נוסח ווי אין חתן בתורה און 'חתן בראשית' רשות מסכיפין התחלה לסיומה,

¶8און סיומה לתחלה, אז מ'הויבט גלייך אן לערנען מחדש מיט א נייעם אור און מיט א נייעם חיות.

¶9וואס דאס ווערט דאך אויך דערמאנט אין סיום פון חלק ד' אין תניא, וואס אף על פי וואס דאס איז געווען געדרוקט על ידי בני המחבר, לאחרי הסתלקות שלו, דאס איז דאך אבער געווען געדרוקט על ידי ”ממלא מקום שלו”,

¶10וואס כידוע דער דיוק ממלא, אז ער פילט אויס דעם גאנצן ארט, פונקט ”תחת אבותיך יהיו בניך” און ווי ס'איז מוכח אין דער גמרא אין בבא בתרא,

¶11אז דאס איז ניט אן ענין של ירושה, נאר דאס איז די זעלבע מציאות, אז ”תחת אבותיך יהיו בניך” דאס איז אבותיך איז דאך דערפון פארשטאנדיק, אז דאס איז דער סיום על כל חלקי התניא.

¶12וואס ד רטן, ין אים לעצטער יגרות פון קונטרס אחרון, דערמ נט ער זיך וועגן דער תקנ ו פון לסיים השס ”מידי שנה בשנה”.

¶13ועל דרך זה, ווי דער רבי, דער נשיא דורנו דער שווער, ט אויך איינגעפירט, ז מ'ז ל מסיים זיין אויך אים לימוד התניא ”מידי שנה בשנה”, נוסף

¶14אויף די שיעורים אין תניא אדער שיעורים אין גמרא אין שעס אין גמרא וואס מ'האט בלאו הכי דארף זיין אויך אט דער שיעור וואס ער איז מסיים תניא ”מידי שנה בשנה ביוט” עס כסלו און הויבט גלייך אן מתחילתו בחיות, באור וחיות חדשים,

¶15ועל דרך זה אויך בהנוגע לסיום השעס.

¶16און מ'האט דאך דער מיט אויך, וויבאלד אז דאס איז מלאכה, ”שאי אפשר לעשותה על ידי” אחד איז דאך אט דעמאלט שנים שאסוה, איז דאך בא יעדערן באזונדער ווערט דאס גערעכנט אז ער האט געטאן די גאנצע מלאכו,

¶17כמדובר כמה פעמים, בנוגע צו סיום השעס בחברותא, אז דעמאלט איז יעדערער פון די משתתפים איז כאילו ווי ער האט מסיים געווען גאנץ שעס, אף על פי וואס ער האט געלערנט מערניט ווי איין מסכתא אדער צוויי,

¶18און די איבעריקע האבן געלערנ וויבאלד אבער המלאכה ”שאפשר לעשותה באחד” איז אט דעמאלט ווערט דאס פאררעכנט, אז ער האט דאס אינגאנצן מסיים געווען ”כל השעס כולו”, ווי מ'האט דעמאלט שוין גערעדט בארוכה.

¶19וואס דערפון איז דאך אויך געווארן דער מנהג ביום תת כסלו אויך מאכן א סיום אויף איינע פון די מסכתות.

¶20וואס לכאורה איז וואו דארף מען מאכן דעם סיום?

¶21אויף דער מסכתא אחרונה. אבער דעמאלט איז דאך מ'קען דאך מסתמא געפינען ”מידי שנה בשנה” א חידוש אין דער זעלבער מסכתא, ניט ווי דעם חידוש וואס מ'האט גערעדט פאראיני אפילו אז דער וואס דארף מאכן דעם סיום, צי וויל מאכן דעם סיום, איז דאס שלא בכחו,

¶22איז דאך איצטער ברוך ה'א וועלט, אז מ'שרייבט זיך דורך ווי דער גאנצער וועלט, קען ער ערגעץ-וואו אויסגעפינען, אז אימיצער זאל אים אויסלייען חידוש אבער אף על פי כן יז מען דאך נוהג ”מידי שנה בשנה” סיום וויף אן אנדער מסכתא.

¶23וואס בשנה זו וועלן מאכן בעזץ השם סיום וויף מסכתא הוריות.

¶24וואס דאס האט אויך א שייכות מיוחדת אפילו לאותו הדיעה, אז מ'זאל מאכן סיום אויף מסכתא אחרונה שבשס.

¶25וואס לכאורה איז דאך בפשטות, אז די שס וואס דאס איז דאך ראשי-תיבות ששה סדרים איז דער סדר הסדרים, ווי די גמרא זאגט אין שבת, אז והיו אמונה תתך חותן ”ישועות חכמה ודעת” אז דאס הויבט זיך אן מיט ”אמונה זה סדר זרעים” און ס'ענדיקט זיך מיט דעת זה סדר טהרים.

¶26וסימנם, ווי ס'שטייט אין הקדמה פון תיקוני זהר ”זמן נקט” וואס אויף דערויף איז אויך דא דער ביאור הידוע.

¶27און ווי מ'זעט דאך, דער רמב ם איז דאך געווען ט דער וואס האט מסדר געווען סדרים אין אן אופן פון הלכה און א פסק-דין ”לכל התורה כולה”, האט ער דאך אויך מודיע געווען דעם סדר אין מסכתות השס און סדרי השס אויך אין דעם סדר,

¶28אז ס'הויבט זיך אן פון זרעים די התחלה, און סיום איז אין סדר טהרית, וואס אין טהרית המסכתא מיט גמרא איז דאס מסכתא נדיק.

¶29יז אבער ד בזה וו ס ס יז דא מדרש אין במדבר, און אין תנחומא וועט ער אויך אראפגעבר כט וואס ד רטן טייטשן פ די פסוקים פון ”תורת ה' תמימה ומשיבת נפש” וואס ד רט איז דריי פסוקים, און יעדער פסוק ווערט פ נ נ ערגעטיילט אויף צוויי חלקים,

¶30על דרך ווי אמונה תתך איז ד ך אין פירוש הפשוט גייט דאס צוז מען, און חותן ישועות גייט אויך צוז מען, און חכמה ודעת מיט ו' המחבר איז אויך צוזאמען.

¶31דאס הייסט, אז די ששת דרים ווערן פאנאנדערגעטיילט אויף דריי חילוקות, צוויי סדרים צוויי סדרים.

¶32אבער אין במדבר רבה, אין פרשה נשיא, ביום השני פון קרבנות של נתנאל ”בן סוער, נשיא” ישכר, דרשטנט ער דארטן די פסוקים פון תורת השם תמימה, וואס כאמור דאס איז דריי פסוקים, וואס יעדער ווערט פאנאנדערגעטיילט אויף צוויי חלקים איז ד ס זעקס חלקים, און ער טייטשט ד ס פ ז ד ס ייט ויף די ששת סדרי משנה,

¶33און ער סדר רטן יז ניט זמן נקח, ד ס ייסט פון זרעים ון ער סיום מיט רות, נ רווי חרונים ז גן, ז דער סימן בזה יז 'נזם קטן' ז די התחלה יז מיט נשים, וו ס ד ס יז דער נו ן פון נזם, און דער סיום איז קטן, דער נו ן, וואס דאס איז ראשי תיב וואס דאס מיינט מען סדר ניזיקין.

¶34וואס על פי זה, לויט אט דעם סדר קומט דאך אויס, אז דער סיום השס איז דאס סדר ניזיקין, וואס די מסכתא אחרונה שבסדר ניזיקין איז דאך מסכתא הוריות, ולפי הסדר אין במדבר רבה בשם ר' תנחומא, און אין מדרש תנחומא באזונדער איז דאס דער סיום פון כל הששי סדרי משנה.

¶35לכאורה, ווי אזוי וועט דאס שטימען? דער רמב"ם האט דאך אפגע'פסק'נט דער דין כך וכך, ער האט דאס אבער אפגע'פסק'נט ניט אין 'יד החזקה'.

¶36דאס שרייבט ער אין הקדמה צו פירוש המשניי, וואס דאס איז ניט קיין ספר פון פסקי הלכות ס'איז דאך אבער די גמרא, און די גמרא איז דאך אנטקעגן מדרש,

¶37איז דאך דעמאלט א דין איז דאך ווי ד איז אבער דא אין דערויף א תוספת און א ראש אין עבודה זרה אין פרק אימי עמידין וואס דארטן ברענגט מען אראפ ברענגט ער תוספת אז ס'איז דא א משנה אין טהרות, און א משנה אין ניזיקין,

¶38און שרייבט אז לכאורה איז דאך דאס סתם וכך מחלוקת אדער מחלוקת וכך סתם, אבער ער ז גט, וויב לד ז ס יז וויי ב זונדערע מסכתות יז עמולט ין וויי ב זונדערע מסכתות יז איין סדר למשנה.

¶39פרעגט מען דער מר שם ון כמי אחרונים ויף דערויף די שאלה וו ס הייסט טרות איז ד ך סיי-ווי סיי-די שפעטפע?

¶40איז דאך ד ס דער דיר ד רף זיין ווי דער דין שטייט אין טרות, ולויט תוספות און ראש, נ כמער בפירוש קומט ג ר אויס, ז ס'ד רף זיין דער דין ווי ס'שטייט אין ע זעט מען, אז תוספת און דער ראש פסק'נען, ווי איז דער דיעה אין במדרא רבה און אין תנחומא, אז סדר ניזיקין איז דאס דער סדר אחרון שבששת דרים,

¶41וואס דערפאר איז לולי דעם כלל וואס אין סדר אין מסכתות וואלט אט דעמאלט געדארפט זיין דער דין ווי ס'שטייט אין סדר טהרים, און וואלט דעמאלט געדארפט זיין דער דין ווי ס'שטייט אין סדר ניזיקין,

¶42נאר מערניט וואס איין סדר למסכתות איז דערפאר גייט אויף דערויף ניט דער כלל פון סתם כך מחלוקת אדער ”מחלוקת אחר כך סתם”.

¶43וואס דערפון זעט מען, אז דאס איז פוסקים נאכן רמב"ם שוין, וואס תוספות איז דאך געווען לאחרי הרמב"ם, און אף על פי כן האבן זיי אנגענומען להלכה, ווארום דאס פארבינדט דאס תוספות און ראש מיטן כלל פון סתם ווי כך מחלוקת פסק'נען זיי להלכה, ז דער סדר ין י סדרים יז ן נזיקין ומט לאחרונה.

¶44ביז וו נענט, ז ס'איז ד ך דא ער מפרש הידוע כף נחת אויף משניות, טער זוי געדרוקט געשריבן זיין פירוש, געדרוקט זיין פירוש, נזיקין לאחרונה.

¶45תוספות יום-טוב שטעלט זיך ויף דערויף, און ז גט, ז פון דעם מדרש איז קיין ראי' ניט וכו' וכו.'

¶46און וויל דאס פ רענטפערן, ז ס יז עווען בזמן שבית המקדש, כו וכו מיט דער ג נצער ריכו בז ערמיט ען מען בער פ רענטפערן ים י פון מדרש מיט בבלי, בער תוספ ון ר נעמען ן, ז ווי ער סדר יז ין במ ין ין נשא רבה ון ין תנחומא, ז סדר נזיקים יז לאחרונה.

¶47ון נעמען ס ן ניט סתם לס פירוש, נאר נעמען דאס ן לס פסק-דין, ווארום לולי זיי זאל געדארפט זיין דער דין אנדערש.

¶48דערנאך איז דאך דא די קשיא וואס מ'פרעגט אויף דעם מדרש גופא, וואס דערפאר וויל מען זאגן, אז לכאורה האט אותיות ניט קיין ראי' פון דעם מדרש, ווארום דער מדרש ברענגט דארטן פריער, אז תורה שבעל-פה, די ששת סדרים, הויבן זיך אן מיט א מים, מימות הור נשמה בערבי,

¶49און און ס'ענדיקט זיך מיט א מים, ”ה' עוז לעמו יתן ה' יברך את עמו בשלום” און דא שטייט ער אין זעלבן מדרש און אין דער זעלבן המשך פון מבאר זיין די קרבן פון שבט ישכא, פון אתעמדו בן צוה,

¶50וואס ”ה' עוז לעמו יתן ה' יברך את עמו בשלום” דאס איז דער סיום פון עוקצין.

¶51איז נוסף וואס דארט אין צווישן איז דא כמה ענינים וואס ס'רעדט זיך, במילא איז מר אמר חדא דאס איז איין דיעה און דאס איז א צווייטע דיעה, ס'איז אבער מלכתחילה קיין קשיא ניט מ'פרעגט די זעלבע שאלה אויף אן אנדער ענין פרעגט דער רדל ר דוד לולי,

¶52וואס ער שרייבט, אז אין ויקרא רבה איז משמע, אז מכשירין אדער ווי דארט שטייט דער לשון משכין איז געווען די לעצטע מסכתא אין שס, פרעגט ער די קשיא, אויב אזוי ווי אזוי זאגט מען ה' עוז לעמיד יצר און ”ה' יברך את עמי והשלום” איז דאס דער סיום פון אלע מסכתות,

¶53אז דאס איז דער סיום פון מסכתא עוקצין, ניט פון מסכתא מכשירין, אדער ווי דארט ווערט דאס אנגערופן בשם אשי פארענטפערט ער, אז דער סיום פון למצא הקבי"ה, ”כלי מעמצבית ברכה לישראל אלא השלום, שרמה ה' עוז לעמיד” יצר און ”ה' יברך את עמי והשלום” איז אין פשטות איז דאס ניט א המשך צו מסכתא אוקצן,

¶54נאר דאס איז ווי תוספות זאגט בכמה מקומות כדי ”לסיים בדבר טוב”.

¶55במילא, אט די וואס האבן מסיים געווען מסכתא מיט מסכתא אוקצן האבן זיי געלעבן אוקצן זאגט מען ה' איז לאמירתן וספה מסכתא אוקצן.

¶56לויט דעם אמורר, לויט דעם וואס לערנט אין ויקרא רבא אז דער סיום השס איז מיט מסכתא מכשירין האט ער געזאגט אט דעם סיום 'לסיים בדבר טוב' אין דער מסכתא מכשירין, במילא איז קיין קשיא ניט פון דעם מאמר המדרש וואס ער זאגט אז מתחילה בין אים און מסויימת בין אים.

¶57על דרך זה איז אויך פארשטאנדיק, אז ס'איז אויך קיין ראי' ניט דערפון, אז דער סדר מוז זיין טהרות בסוף, ניט נזיקין, דערפאר וואס 'ה' עוז לעמוד יתן' שטייט אין סוף פון סדר טהרות דאס שטייט ניט דערפאר וואס דאס איז טהרות דאס שטייט דערפאר וואס דאס איז סיום הששת דרים,

¶58במילא, אויב לויט דעם וואס האלט ה סיום ששת דרים מיט סדר נזיקין איז 'ה' עוז לעמוד יתן' געשטאנען אין סוף מסכתא סדר נזיקין, דאס הייסט אין סוף פון מסכתא הור איתן.

¶59ו עוד יש לומר אז ס'קען שטיין אין צוויי ערטער, ווי מ'געפינט שוין מ ל גערעדט בארוכה, אז דער סיום פון ”תלמידי-חכמים ערבים שלום בעולם, שנאמר וכל בנייך לימודי הוי ורב שלום בנייך” איז דאס איז דער סיום פון פיר מסכתות.

¶60ניט מ'איז מסיים דערמיט איין מסכתא, און בפשטות איז דאס כדי ”לסיים בדבר טוב”.

¶61און ווי גערעדט אמאל אויך בארוכה דער סימן פון די פיר מסכתות איז אויך בניים.

¶62דאס איז אין בי"ס, דאס איז דער סיום פון ”מסכתא ברכות, נו ן” דאס איז דער סיום פון מסכתא נזיר, יו"ס איז דער סיום פון מסכתא יבמות, און כ'ס איז דער סיום פון מסכתא כריתא.

¶63במילא איז קיין קשיא ניט, ס'קען זיין אז ס'איז געווען לויט דעם וואס זאגט אז דער סיום איז מכשירים דער דער סיום מסדר נזיקין האט מען דעמאלט אויך געזאגט כה' ויז לעמוד יתו, אדער מ'האט נאר דעמאלט געזאגט כה' ויז לעמוד יתו.

¶64דערנאך קומט-צו נאך אן ענין.

¶65אין רמב"ם איז דאך דא צוויי ענינים וואס ער איז מסיים וואס ער איז מבאר דער סדר הסדרים, פארוואס איז פריער זרעים און דערנאך ביז טהרות דערנאך איז ער אויך מבאר דער סדר המסכתא איז ער מסיים, פארוואס עפעס ס'קומט הוריות לבסוף?

¶66דערפאר וואס פריער דערציילט מען וועגן די הלכות ווי די סנהדרין דארפן פסק'נען, דערנאך, סנהדרין זיינען דאך אויך בתי-דינים, דיינים וכו קען דאך זיין אמאל, אז דארט זאל זיין א הוראה שלא כרצון,

¶67שלא כדבעי, איז נאך דערויף ווי מ'זאגט די פסקי דינים פון סנהדרין, און מכות וואס גייט בחול בהמשך אחד, ווי די גמרא זאגט, בפרט נאך כמה דעות איז גאר אין מסכתא וכו איז זאגט ער דערנאך שגיעת הדיינים מצד אט דעם טעם האט מקום פארקערט מערער לאמר, אז דאס דארף קומען לסוף כל השעת,

¶68ווארום דער שעת פארנעמט זיך דאך אלע ששה סדרים, איז דאך דאס דער ענין פון מבאר זיין דינים, אט דאס איז דאך דער ענין פון תורה שבעל פה, איז נאך דערויף ווי מ'איז מבאר די דינים איז דערנאך האט אן ארט צו מבאר זיין ווי איז דער דין אויב מ'האט א טעות געהאט אין דעם דין.

¶69איז דאס דער טעות איז דאך שייך אויך אין סדר קדשים, אויך אין סדר טהרות, איז דוקא מצד דעם טעם הרמב"ם האט געדארפט זיין מסכתא הורות לסוף כל הסדרים.

¶70און דאס איז דאך קיין סירה ניט, ס'קען דאך זיין אז דער וואס נעמט ווי תוספות און ראשי נעמע קענען זיי אננעמען דעם סדר, א סדר המסכתות איז דאס ווי דער רמב"ם זאגט אין דעם סדר גופא, אבער סדר הסדרים איז דאס ניט 'זמן נקט', נאר וואס דען?

¶71'נזם קטן'. און ויהי רצון, וואס מ'וועט רעדן וועגן דעם סיום עצמו שפעטער.

¶72און ויהי רצון, אז ס'זאל זיין בקרוב ממש ואשבעה שבטייך כבראשונה וואס דאס איז דאך פארבונדן דוקא מיט ביאת משיח, וכידוע אין דערויף דער חילוק פון דעם רמב'ן מיטן ראב'ן מיט די גאנצע פלוגתא פון סמיכים וכו ווען ס'קען זיין ”ואשיבה שופטייך כבראשונה” לאחרי ביאת משיח, און ווער וועט דעמאלט מסמיך זיין וכו' וכו ווי מפרשי הרמב'ן מתן זיך שוין אויף דעם, מיט א גאנצע שקלא וטריא,

¶73אבער על כל פנים פאר קומען משיח, נאך קומען משיח, אבער דאס גייט צוזאמען, אז ”ואשיבה שופטייך כבראשונה” וירצייך כ אז עיר הצדק יקראו לכם, און ”ציון במשפט תפדה ושבי' בצדקה”, ובקרוב ממש.