טקסט

¶1און אין סיום הש"ס איז מען דאך מסיים מיט ”תנו דבי אליהו פון כל השיני הלכות בכל יום, מובטח לו שהוא בן עולם הבא”,

¶2וואס דער פירוש הפשוט איז, אז אט דער וואס וועט לערנען יעדער טאג הלכות איז אט דעמאלט איז ער בטוח, אז ער וועט זיין א ”בן עולם הבא”.

¶3וואס לכאורה איז דאס פארשטאנדיק, און מ'דארף אין דערויף ניט מוסיף זיין קיין פירושים וביאורים.

¶4זאגט רש"א אויף הלכות, אז דאס איז משניות וברייתות ו”הלכה למשה מסיני”.

¶5וואס לכאורה איז ניט פארשטאנדיק וואס טוט דא אויף רש י?

¶6דער ווארט הלכות ביז דעם סיום פון מסכתא נדה ווערט געבראכט טויזנטער מאל אין ש"ס, און מיט אמאל, אז צום לעצטן מאל אז ס'ווערט געבראכט איז דארף רשי מפרש זיין, אז דאס איז משניות וברייתות און ”הלכה למשה מסיני”.

¶7נאך א זאך איז ניט פארשטאנדיק וואס איז דער סדר.

¶8על פי סדר האט דאך געדארפט שטיין ”הלכה למשה מסיני” פון אנהויבס, ווארום אין זמן איז דאך פריער געווען ”הלכה למשה מסיני” און דערנאך איז געווארן די משנות, און דערנאך זיינען געווארן די ברייתות.

¶9איז דער ענין בקיצור איז דאס בהקדם צו פארשטיין בהקדם אט דאס וואס דער אלטער רבי גיט צו פארשטיין דעם ענין פארוואס עפעס דוקא הלכות, וואס לכאורה,

¶10כדי מ'זאל נאכל זיין א ”בן עולם הבא” און אויב צו ליט דערויף דארף מען האבן תורה האט מען דאך דאס ניט געדארפט מגדיר זיין און מגביל זיין, אז דאס מוז זיין דוקא אין דער ענין פון הלכות.

¶11זאל דאס זיין אין אגדה, זאל דאס זיין אין תורה שבכתב, ובפרט נאך על פי המבואר אין ספרי, אז אים ”רצונך להכיר את מי שאמר והי' העולם, למוד אגדה” איז דאך לכאורה האט גאט געדארפט דורך לימוד ההגדה מערער אויפטאן ווי דורך לימוד הלכות.

¶12און אט דא איז מען מגדיר, אז דאס מיינט מען ניט תורה שבכתב, נאר תורה שבעל-פה, און אין תורה שבעל-פה מיינט מען ניט כל חלקי התורה, נאר דוקא דער חלק הלכות, און אין דערויף קומט נאך צוגיין רש", און איז נאך אויך מגדיר נאכמערער, אז דאס מיינט מען משנות וברייתות ו”הלכה למשה מסיני”.

¶13איז דאך דער אלטער רבי איז דאך מבאר אין תניא, אז פארוואס איז דער טעם דוקא פון הלכות?

¶14דערפאר וואס אין תורה שבכתב, איז אף על פי וואס ס'ווערן דאך געבראכט כמה וכמה ענינים, זיינען זיי אבער ניט מבואר ככל צרכם,

¶15ועל דרך אז מ'ברענגט די מצות תפילין, איז ווייס מען נאך ניט וויפל פרשיות דאס זיינען, און ווי אזוי דארפן די פרשיות זיין געשריבן, און ווי אזוי מ'דארף זיי אנטאן, וואס איז דער פירוש פון ביניניך און וואו איז דער ארט פון אתמתם לא תלי ידיך לכל הפרטים שבזה קומט צוגיין תורה שבעל-פה און איז מבאר דעם ענין לכל פרטיו.

¶16וואס דוקא אז מ'ווייס דעם ענין לכל הפרטים קען מען דעמאלט מקיים-זיין די מצוה כדבעי, ווי דער אויבערשטער וויל אז די מצוה זאל זיין ”כמצות רצונך משא"כ” מצד תורה שבכתב אליין האט מען נאך ניט געוואוסט און ניט געקענט מקיים-זיין די מצוה.

¶17וואס דערפאר איז ווערט דוקא הלכות אנגערופן בשם תגר בשם כתר ווי ער זאגט אין אגרת הקודש, וואס דאס איז בדוגמת אין 'כחות הנפש' איז דאס דער ענין הרצון, און דעם אויבערשטן'ס רצון קען מען וויסן בשעת מ'לערנט אין תורה שבעל פה דעם ביאור כל הענינים, א ”באייר היטב”.

¶18וואס דערפון איז אויך פארשטאנדיק, אז אין ”בן עולם הבא” איז אויך נוגע דער ענין אז מ'זאל וויסן דעם אויבערשטנ'ס רצון בארוכה, ווי ער איז מבאר דארט אין אגרת הקודש בארוכה.

¶19וואס דערפון איז אויך פארשטאנדיק, אז ניט נאך דורך לימוד תורה שבכתב, און דאס קען אויך ניט זיין דורך לימוד חלק ההגדה שבתורה,

¶20ניט דערפאר וואס חלק ההגדה איז נמוך חס ושלום, ווארום אל תה' יושב ושקל במצוותי' של תורה, ועל דרך זה אויך אין די חלקים פון תורה, ובפרט ווי די גמרא זאגט אין עירובין,

¶21אז ”כל האומר שמועה זו נעה ושמועה זו אינה” נעה איז אט דעמאלט ”חס ושלום יעבד” הן וועט ער אינגאנצן פארגעסן תורה, איז דאך אין דערויף דער דיוק, אז ניט ער זאגט, אז דאס איז קיין שמועה ניט, נאר וואס דען ער זאגט, אז ביידע זיינען שמועות, נאר וואס דען דאס איז א שיינע און דאס איז ניט קיין שיינער.

¶22דאס הייסט, אז ביידע זיינען שמועות, און ביידע זיינען אמת"ע, אבער דער נער, דער יופא, זעט ער אן אין איינע און זעט ניט אן אין די צווייטע.

¶23און דא איז דאך אויך דער דיוק פון נאה, וואס דאס איז דאך ניט אן ענין וואס מ'קען דאס אנטאפן מיטן האנט דאס איז א זאך אן ענין שברגש.

¶24וואס דערפאר איז דאך דא וואס ער זאגט אין מדרש, אז ”לכל אחד ואחד” איז יפה לו אומנתו זאגט ער ניט אן אנדער לשון, נאר וואס דען דער ענין פון יפה לו דערפאר וואס דער ענין היופי איז דאס איז א זאך וואס ליגט אין רגש, איז במילא איז קיין סתירה ניט, אז ביי איינעם זאל זיין א היפך ווי ביים צווייטן, איז דאך לכאורה, איז וואס איז דא דער געוואלד?

¶25בשעת ער זאגט, אז לויט זיין הרגש איז די שמועה א שונה, און די שמועה איז פאר אים לויט זיין הרגש ניט קיין שונה, ער איז אויך אבער מודה, אז דאס איז א שמועה, און דאס איז אן אמת"ע, און נתלוי משה מסיני וכו.'

¶26איז פארוואס קומט אים אט דעם עונש, אז ס'זאל זיין דער יעבד הן אז ער זאל אויך פארגעסן, ניט קענען אדער ניט קענען צוקומען צו די שמועה וואס בהרגש שלו איז דאס א נאה?

¶27איז נאר וואס דען? דער ביאור אין דערויף איז דאך, אז תורה אינגאנצן איז דאך חכמתו של הקב"ה.

¶28וואס לכאורה על פי זה איז דאך לגמרי ניט פארשטאנדיק, ווי קען א מענש מיט זיין שכל המוגבל, באנעמען און תופס זיין, און ווי ער זאגט אין תניא, נאך מקיף זיין אן ענין וואס דאס איז חכמתו של הקב"ה,

¶29און וואס מ'זאגט, אז ואחי' שעשוי ואחי' אצלי עמון און אל עמון מעין כל חי ביז וואנענט ”ארוכה מארץ מדה” און ווי מ'רעכנט אויס די אלע מעלות וואס ס'איז דא אין תורה לכל החלקים שבה.

¶30היינט ווי איז דאס שייך, אז דאס זאל ווערן דער הן של האדם, ביז וואנענט אז מ'זאגט, אז לאחר שלמד איז ”נקראת על שמו”, אז פריער איז בתורת השם חפצא, און דערנאך, אז ער לערנט דאס ווי ס'דארף צו זיין ווערט דאס ובתורתו, ביז וואנענט אז תלמיד-חכם ”שמחל על כבודו איז כבודו מחול” דערפאר וואס דאס איז זיינע אן אייגענטום.

¶31איז דאך דאס מערניט וואס דער אויבערשטער האט דאס געגעבן במתנה, וואס דאס איז דאך דער נוסח הברכה ”אשר בחר בנו” ”ונתן לנו את תורתו” ער האט דאס אפגעגעבן במתנה, כאטש אפילו מצד כח האדם איז דאס לגמרי שלא בערך נאך מערער ווי לעיל ”פילי בקופא דמכתי” זיינען זיי דאך אבער ביידע גבולים, נאר דאס איז א גרויסער גבול און דאס איז א קליינער גבול,

¶32משא"כ אבער תורה, וואס דאס איז נעלמים אין כל חי מערניט ווי סהי' אצלו ימון און בא דעם אויבערשטן איז דאס שעשוע מיט אן אדם קרוץ מחומר, און א מוגבל אין א חכמה וואס זי איז מוגבלת מיטן חומר הגשמי של המוח שבראש.

¶33דערפון איז אבער אויך פארשטאנדיק, אז ווען מ'נעמט ארויס דערפון דעם אויבערשטנ'ס כח, איז דעמאלט איז ניט שייך, אז גבול זאל אין זיך קענען באנעמען און ארייננעמען אין זיך און פארשטיין אן ענין בלי-גבולי.

¶34בשעת ער גייט-צו צו 'לימוד התורה', און הויבט-אן מיטן טענה, אז דאס איז נאה ואינו נאה מיט אן ענין פון זיין מעסטן לויט זיין הרגש, נעמט ער דערפון ארויס דעם ענין, דעם כח המתנה,

¶35וואס ”נותן בין יפה נותן” קען ער געבן אין גבול אן ענין בלי-גבול, על דרך ווי גערעדט אין מאמר דער ”מקום ארון אינו מן המדה” אז אין דעם 'אמתיים וחוצי' און 'אמתיים וחוצי' ועמה וחוצי האט מען אריינגעגעבן אן ענין וואס דאס איז אינו מן המדה,

¶36אבער בשעת מ'נעמט ארויס דערפון דעם ”נתן לנו את תורתו” דעם נותן' אים כח פון נותן התורה, נאר וואס דען ער האט אין דערויף דעם הרגש פון נאה ואינו נאה איז דעמאלט איז בטבע הדברים איז, אז ס'זאל זיין ”יעבד הם” וואו קען הגבולי באנעמען אן ענין בלי גבולים.

¶37וואס דערפון איז דאך אויך פארשטאנדיק, אז דער גאנצער ענין פון עולמות איז שלא בערך צו תורה, וואס אין עולמות גייט דאך אויך אריין דער ענין פון עולם הבא,

¶38ווארום וויבאלד אז דאס איז שעשועו של המלך, וואס דאס איז חכמתו של הקב"ה אליין פון עצמות ומהות, איז פונקט אזוי ווי דער אויבערשטער איז דאך ”כל העולמות קין נגדו” ביז וואנענט אז דאס איז לחשיר ממש, איז אין דער סדר העולמות איז דאך ניט נאר דער עולם התחתון, נאר אויך די עולמות העליונים,

¶39ווי מ'זאגט ”ברוך הוי' אלקי ישראל מן העולם ועד העולם”, להוציא פון די מינים וואס זיי זאגן אז ס'איז דא מערניט ווי איין עולם, איז אין די ביידע עולמות זיינען שלא בערך לגבי הקב"ה און ווי ער ברענגט דאך אראפ אין חסידות פון קבלה, אז ס'איז דער אין ערוך

¶40כל הענינים לגבי 'עולם האצילות', לגבי דעם בורא, ווי די תחתית הדרגות, ביז די דרגא היותר עליונה, ”יותר משאין ערוך”.

¶41דאס הייסט, אז אפילו 'עולם האצילות' איז בשוה ממש ”לגבי עצמות ומהות אין” סוף, פונקט אזוי ווי 'עולם העשי' הגשמי.

¶42איז דאך דערפון פארשטאנדיק, אז אט דאס וואס מ'פארדינט דער בן עולם הבא איז דאס ניט דער תכלית העילוי וואס ס'איז דא אין תורה, תכלית העילוי פון תורה איז אט דאס איז וואס דאס איז ”אהי' אצלו אמון”, און וואס נאך העכער, וואס דאס איז שעשוע, ווי ער איז מבאר בארוכה אין אגרת הקודש, וואס דוד איז נענש דערפאר וואס זמירות קרובים.

¶43וואס דערפון איז אויך פארשטאנדיק דער ענין העונש, אז אלו אומר שמועו זה נעוץ שמועו זה אינו נעוץ יעבד הן, דערפאר וואס א גבול קען ניט איינהאלטן קי 'בלי גבול', דערפון איז אויך פארשטאנדיק, אז אין תורה מצד עצמה איז ניט שייך מאכן קיין חילוקים און זאגן, אז דאס איז העכער און דאס איז נידעריקער, פונקט אזוי ווי מ'קען ניט מאכן קיין חילוק אין אחדות הפשוטה, וואס דארטן איז דמושה שת

¶44בשעת אבער ס'קומט צו ”בן עולם הבא”, איז דא פונקט אזוי ווי ענינים פון אורח חיים דארף מען זוכן אין שולחן-ערוך אורח חיים, און פון 'יורה דיעה' אין 'יורה דיעה' על דרך זה אויך, דער ענין פון ”בן עולם הבא” איז דאס פארבונדן מיט מקיים-זיין דעם רצון הבורא, ווי ער איז מבאר אין 'ארץ הקודש', און כדי אים צו מקיים-זיין דארף מען לערנען דעם חלק ההלכה שבתורה, וואס דארט ווערט דער רצון הבורא נתבאר.

¶45דערפון איז פארשטאנדיק נאך אן ענין, אז אט דאס וואס ס'שטייט דער כל השיני הלכות מיינט מען ניט דעם גאנצן חלק ההלכה, וואס דאס איז בניגוד צו חלק ההגדה, וואס תורה בכלל ווערט דאך צוטיילט אויף צוויי חלקים, הגדה און הלכה איז אט בשעת מ'זאגט אין כל השיני הלכות, איז דערפון גופא וואס מ'טיילט אויס אז הגדה וועט דאס ניט אויפטאן,

¶46כאטש זי קען אויפטאן אנדערע ענינים, און דאס קען אויפטאן דורך חלק הלכות דארף מען האבן אט דעם ענין אין הלכה פון וואנענט מ'קריגט ארויס דעם רצון הבורא ווי מ'דארף אים מקיים זיין בעשי' בפועל,

¶47און וואו עשי' בפועל?

¶48אין 'עולם הזה', וואס דאס איז דער ענין וואס דארטן איז דער ארט וואו מ'דארף מקיים זיין די מצוות הבורא, וואס מצוות איז דאך לא ניתנו אויף לקיימם בעולם הבא דעמאלט איז דאך ימים ”אין להם חפץ” בא מושים חפשי דאס איז דוקא בעולם 'הזה הגשמי'.

¶49וואס אט דאס באווארנט רש אי, אז דאס וואס מ'זאגט דא כל השיני הלכות מיינט מען דאס ניט סתם דער חלק ההלכה שבתורה, נאר מ'מיינט דוקא א הלכה פסוקה, ווארום דערמיט ווערט מוסבר פארוואס עפעס דוקא על ידי חלק ההלכה קומט מען צו און ניט דורך אנדערע חלקים שבתורה.

¶50דערפון איז אויך פארשטאנדיק נאך אן ענין, אז אויב ס'רעדט זיך אין חלק ההלכה, אין דעם ארט וואס ”אלו ואלו דברי אלקים חיים” וועט ער נאך דעמאלט ערשט ניט וויסן ווי צו מקיים זיין דעם אויבערשטנ'ס רצון, ווארום ער האט דאך צוויי דיעות, און מ'זאגט אים אויף ”אלו ואלו דברי אלקים חיים”.

¶51דארף מען האבן אט דעם חלק אין תורה וואס דארט איז שוין דא די הלכה פסוקה, און אין אן אופן וואס זי איז אפגע'פסק'נט געווארן אין אן אופן וואס ער ווייס וואס צו טאן ברור.

¶52וואס ווען איז דאס געווען? בשעת פון תנא דבי אליהו איז דעמאלט געווען א חלק אין תורה וואס ס'איז שוין געווען א הלכה פסוקה, און א חלק אין תורה וואס איז נאך געווען קודם שנפסקה ההלכה,

¶53וואס בזמן פון תנו דבי אליהו, וואס דאס איז דאך דער זמן השעת איז דעמאלט איז דאך דער דין, אז ”טעה בדבר משנה חוזר” דערפאר וואס דאס איז א הלכה פסוקה, און אזוי אויך בהנוגע צו ברייתא, איז אף על פי וואס אין כללי השעת איז דאך ידוע, אז אן אמורא קען זיין ער זאל ניט וויסן פון א ברייתא אן אמורא האט אבער ניט בכח צו אפקריגן אויף א ברייתא.

¶54און בשעת דאס איז א ברייתא וואס זי איז מתניף באור הבקיא ורבושי וואס דאס איז דאך דער עיקר הברייתות, איז אט דעמאלט איז דאס א הלכה פסוקה, וואס ”בימי השש, בימי” האמוראים, איז דאס אריין אין דעם כלל פון טעווי ”דבר משנה” וואס דעמאלט איז חוזר דערפאר וואס ס'איז קיין טעות מלכתחילה ניט, איז דאס א הלכה פסוקה.

¶55וואס דערפאר באווארנט רש י, רש י דארף זיך מפרש זיין ווי דער פשט איז אין גמרא, איז אף על פי וואס לאחר חתימת הש", איז דאך דעמאלט ווי דער רבי ברענגט אין הלכות תלמוד-תורה, איז דער כלל פון טער ”בדבר משנה חוזר” איז דא אויף כל ההלכות וואס זיי האט מען אפגע'פסק'נט אין ש", און על דרך זה בימינו אלה-אט די הלכות וואס מ'האט דאס אפגע'פסק'נט אין פוסקים ראשונים ואחרונים,

¶56בשעת אבער רש"י איז דאך ניט קיין פסק'ן, נאר א פרשן א מפרש פון פירוש השס איז אין דער צייט פון תנא דבי אליהו האט רש"י ניט געקענט זאגן, אז דאס גייט אויך אויף הלכות פון האמוראים,

¶57ווארום הלכות האמוראים, אין תנא אין דער צייט וואס מ'האט געזאגט דער כל השני הלכות איז נאך דעמאלט געווען אין א גדר וואס א צווייטער אמורא האט געקענט אפקריגן און ס'וועט זיין ”אלו ואלו דברי אלקים חיים” ובפרט ביתרא דמר וביתרא דמר, אדער אין אן אופן פון דוד כמר אביד.

¶58וואס דערפאר איז דאס רש"י מגדיר, אז דאס גייט אויף 'משנה וברייתא', און דערפון איז אויך פארשטאנדיק, אז בהנוגע בימינו אלו איז דאס ווי ער זאגט אין אגרת הקודש, איז דאס ניט נאר ”משנה וברייתא והלכה למשה מסיני” אויב דאס איז נאר א הלכה פסוקה פון וועלכע מ'ווייס דעם רצון הבורא בבירור.

¶59און דערנאך איז רש"י נאכמער מפרש, אז דאס איז דער ענין פון ”הלכה למשה מסיני”, וואס אין ”הלכה למשה מסיני” איז נאך מעיקרא איז דאך ידוע דער כלל וואס דער רמב"ם שרייבט, אז אין ”הלכה למשה מסיני” איז ניט שייך זאגן קיין מחלוקת, דאס הייסט, אז דארט איז מלכתחילה גאר קיינמאל ניט געווען קיין ספקות ווי אזוי מ'דארף מקיים זיין אט די און די מצוה.

¶60וואס דערפאר איז אט אין זמן פון תנא דער פירוש פון שאינה הלכות ווי ער שטייט אין תנא דבי אליהו איז דאס דער ענין פון 'משנה וברייתא' און ”הלכה למשה מסיני”.

¶61אין דערויף גופא אבער איז אמת טאקע מ'דארף האבן א בירור ווי מקיים-זיין דעם אויבערשטנ'ס רצון, און אין דערויף איז אבער דא אויך הקודם קודם און המיוחר מיוחר.

¶62איז דאך ידוע דער כלל אויף ”לפום צערא אגרא” איז אין ”בן עולם הבא” גופא דא א חילוק אין דעם אגרא וואס מ'באקומט לפי הצערה וואס מ'האט געהאט אין דעם.

¶63וואו האט מען דעם אמווייניקסטן צערה?

¶64האט מען אין ”הלכה למשה מסיני”. ועל פי כלל זה, וויבאלד אז אין דערויף איז ניט שייך קיין מחלוקת, האט ער אין דערויף ניט וואס צו הארעווען, מ'גיט אים די ”הלכה למשה מסיני” און ער הערט ניט קיין צוויי דיעות בזה,

¶65במילא איז דערפון איז ער א ”בן עולם הבא”.

¶66דאס קומט אבער ניט צו דעם ”בן עולם הבא” וואס מ'האט מיט א משנה, וואס דארט איז טאקע אויך א הלכה פסוקה, זי קומט אבער ארויס מתוך הפלפול והשקלא וטריא וואס איז געווען איידער מ'האט אפגע'פסק'נט דעם דין אין דער משנה, ועל דרך זה אויך ווי דאס איז דערנאך ארויסגעקומען אין דער ברייתא.

¶67לכאורה על פי זה האט דאך געדארפט שטיין דער סדר פריער ברייתא, דערנאך משנה, דערנאך ”הלכה למשה מסיני” ווארום אין ברייתא האט דאך אנגעקומען שווערער צוצוקומען צו א בירור הלכה מערער ווי אין משנה,

¶68מצד דערויף וואס ווי ער זאגט אין רמב אז דעם ענין פון די ברייתא איז, אז אזוי ווי אין זמן רבינו הקדוש איז דעמאלט איז געווען אז ער האט א שכל באנומען דעם קוצר הלשון פון דער משנה, משא' כן דערנאך אז ס'איז געווארן שוואכער די מוחות האט מען אנגעקומען האט ניט דארפט אנקומען צו רוחב הביאור, וואס דאס איז ארויסגעקומען אין די ברייתות, איז דאך דעמאלט דא מערער טירחא און מער

¶69פונדעסטוועגן זאגט ער זיך פריער משנה און דערנאך ברייתא.

¶70איז ליגט דאס אין דעם נאמען אליין, וואס ברייתא איז דאך פון לשון חוץ, און ווי אזוי איז אויך אין פנימיות הענינים איז דאך מידוע דער פירוש פון דעם בעל השמחה והגבולה פון דעם אלטן רבי'ן, וואס ער זאגט אין מדרש, אז ששים המה מלאכה איז אלו ”ששים מסכתות, ושמונים פלקשים” גייט דאס אויף דער ענין אלו הברייתות,

¶71איז דער אלטער רבי מפרש וואס איז דאס די דוגמא פון מלכות ופלקשים צו ”משנה וברייתא”?

¶72נאר דער ענין פון א מלכה איז, אז זי איז מלכותה איז בגלוי ולא אין אל, משא"כ פלגש פעלט אין דעם קישור המלך אל הפלגש, אדער הבעל אל הפלגש משא"כ ווי דער קישור המלך אים המלכה.

¶73וואס אזוי איז אויך דער גילוי וואס איז דא אין משנה, איז דארט איז דא א גילוי איז קומט טאקע אויך לאחרי הפלפול והשקלא-וטריא דאס קומט אבער דערנאך ארויס אין אן אופן ברור, משא"כ אין א ברייתא ווערט דאס אנגערופן בשם פלעגש וואס המלך הולך עלי' בחשאי, ווי ער איז מבאר בארוכה אין ”תורה אור” אין די דרושים פון ספר שמות, פון ספר הגאולה.

¶74וואס אט דערפאר איז אויך, אז מצד הצער איז לכאורה האט מען געדארפט באקומען מערער שכר אין דעם ענין פון ברייתות ווי אין משנה, אזוי ווי אבער דאס איז דער ענין וואס דאס איז מבחוץ לגבי ענין המשנה,

¶75איז על דרך זה איז דאך אויך דער שכר מצוה מצוה איז אין עולם הבא גופא איז דאך דא כמה דרגות, איז די דרגות וואס מ'באקומט על ידי הברייתה איז דאס אין אן אופן אין א יחס על דרך פון דעם יחס פון ברייתא לגבי משנה.

¶76דערפאר שטעלט מען פריער דעם פנימיות אף חר, וואס דאס איז דער ענין המשנה, און דערנאך די חיצוניות אף חר, וואס דאס קומט על ידי לימוד הברייתא, און דערנאך אט דער לימוד וואס קומט לגמרי אן צערי, וואס דאס איז דער ענין פון ”הלכה למשה מסיני” וואס רש"י ברענגט דאס אראפ ניט לפי סדר הזמנים,

¶77נאר ער ברענגט דאס אראפ לפי סדר השכר, ובפרט נאך אז ס'קען גאר זיין אז לפי סדר הזמנים איז אויך געווען פריער דער ענין פון ביאור התורה שבעל פה, ווי דאס איז אראפ אין הלכות פסוקות, אין משנות נאך קודם ווי ”הלכה למשה מסיני”,

¶78וכידוע אז דער ענין פון ”הלכה למשה מסיני” איז דאך אן ענין שאין לעיקר בתורה, ווי דער רמב"ם שרייבט.

¶79וואס דערפון איז דאך פארשטאנדיק, אז וויבאלד אז מתן תורה האט זיך אנגעהויבן מיט תורה שבכתב פון ”אנכי הוי' אלקיך”, און התורה והמצוה האט דאך דער אויבערשטער געגעבן די תורה אין פירושה,

¶80איז צוזאמען מיט אנכי הוי' אלקיך האט מען געגעבן דעם פירוש, דאס הייסט דעם תורה שבעל פה וואס געהערט צו דעם ווארט אנכי און צי הוי' אלקיך און ווי מ'דארף מקיים זיין די מצוה פון הנחי הוי' אלקיך ווי די מצוה ווערט מפרש בכל פרטיה אין תורה שבעל-פה, און ערשט דערנאך איז געקומען די צייט פון ”הלכה למשה מסיני” שאין לעיקר בתורה שבכתב.

¶81וואס דערמיט ווערט אויך אפגעשלאסן דער סיום פון חלוקת השעס, וכאמור לעיל איז דאך דער ”מנהג ישראל”, אז מ'איז דאס גלייך מקשר מיט התחלת השעס.

¶82און וואס אין התחלת השעת הויבט זיך אויך אן מיט א הלכה פסוקה, על דרך ווי דער סיום, וואס די התחלה איז דאך פון ”מימות הקור נשמע בערבין בשעת שהכהנים נכנסין ליכל בתרומתם”, און דערנאך ערשט הויבט זיך אן די פלוגתא בהנוגע צו סיום הזמן, צי דאס איז ”עד סופה השמורה הראשונה”,

¶83צי ”עד שיעל עמוד השחר” צי 'עד חצות', דאס הייסט, אז התחלה איז אויך מיט א הלכה פסוקה, וואס דאס איז אין משנה איז ניטא אן איר קיין חלק, אז התחלת הזמן איז משאה שכנים נכנסון לחל בטרומתה.

¶84דאס איז אויך אבער ניט א ”הלכה למשה מסיני”, נאר על דרך ווי א משנה, וואס דאס איז דער עילוי וואס ס'איז דא אין דעם שכר, ווארום אף על פי וואס אין משנה ווערט געבראכט די הלכה פסוקה, מימה סקר נשמה בערבית,

¶85”בשעה שקנים נכנסן לחל בתרומתן” זאגט ער דאך אבער אין גמרא א גאנצע שקלא וטריא, צי דאס איז דברי הכל צי אין דערויף איז דא א פלוגתא, נאר די פלוגתא ווערט ניט געבראכט אין משנה.

¶86דאס הייסט, אז דאס איז לפום צערא ארויסגענומען די הלכה פסוקה לאחרי השקלא וטריא.

¶87און אין דערויף גופא זאגט ער, אז אין וואס באשטייט די הלכה פסוקה?

¶88אז ס'דארף זיין דער ענין פון קריעת שמה און דוקא אין זמן, און ווען איז דער זמן?

¶89”משעת הכהנים נכנסים לחל” בטרומתם וואס לכאורה, איז וואס מיטאמאל פארט מען דאס צוזאמען מיט א צווייטער מצוה, און די מצוה באשטייט, אז ס'איז דער ענין פון כניסת הכהנים לחל בטרומתם.

¶90וואס ווערט געבראכט פון הן עשיר וואס דאס איז דער ספר וואס ס'האט געמאכט דער בעל ”משנת חסידים”, וואס די משנה חסידים איז זאגט דאך אויף אים דער אלטער רבי,

¶91אז די אלע ענינים וואס ער שרייבט אין ”משנת חסידים” איז דאס אט דאס איז כתבי האריז ל, און דערפאר קען מען זיך אויף דערויף פארלאזן, און אין ספרים וואס ער האט געמאכט אין נגלה איז דא אויך א ספר אויף משניות וואס הן עשיר און ער שטעלט זיך אפ אויף דעם קישור הענין פון קריאה שמה מיט תרומה, און מ'זאגט, אז אזוי ווי די מצוה פון קריאה שמה, וואס דאס איז דער ענין פון 'קבלת עול' 'מלכות שמים',

¶92איז דאס איז דאך דער יסוד וראשית לכל המצוות, איז דערפאר וועט דאס אויך פארבונדן אין דעם זמן המצוה אויך מיט דער מצוה וואס זי ענינה איז ראשית התבואה זאל מען ברענגען צו דעם אויבערשטן.

¶93ועל דרך וואס 'קבלת עול' איז דאס איז א הקדמה ווי ער זאגט אין די ווייטערדיקע משנות אין ברכות, אז תחילה ”יקבל עליו עול מצוות” און 'מלכות שמים', און דערנאך יקבל עליו עול תורה ועול מצוות.

¶94וואס דאס איז די כללות ההסברה אויף דעם קישור פון קריאה שמה מיט דעם קונים נכנסון לחל בטרומתם.

¶95אין דערויף איז אבער אויך דא נאך א דיוק וואס ער זאגט אין דערויף דער ענין פון תרומת אן וואס לכאורה האט דאך געקענט שטיין דער לשון, אז די ”כהנים נכנסים לחל” בתרומה.

¶96איז דא אויף דערויף מפרשים וואס פארענטפערן דאס, אז ס'וואלט געשטאנען ניט תרומת אן וואלט מען געקענט מיינען אז דאס גייט אויף אכילת קדשים, וואס אכילת קדשים דארף מען דאך האבן אויך הוועת קרבן און הערב שמש אליין איז ניט מספיק, מ'דארף ווארטן ביז אינדערפרי,

¶97איז דערפאר זאגט מען תרומתם וואס דאס ווערט דערנאך נכסא כהן און ניט קדשים וואס זיי זיינען משוכן גבוה כאחלינם.

¶98ס'איז אבער ניט אינגאנצן פארשטאנדיק, ס'איז דאך לשון חכמים לחוד, אט דארט וואו ס'ווערט אין דער משנה געבראכט תרומה איז מיינט מען דאס כמעט אומעטום תרומה, און ניט קדשים,

¶99אחוץ אין מקומי ספורים ביותר, איז פארוואס עפעס דוקא אין דער ערשטער משנה?

¶100דארף מען באווארענען אזא ענין, און באווארענען און שטיין אז תרומתן אויב ס'וואלט געשטאנען תרומה וואלט מען געמיין קדשים אליין, מוז מען דאך זאגן, אז אין תרומה אליין, ס'הייסט אט דאס וואס ווערט אנגערופן בשם תרומה איז שייכות התרומה אז אט דאס וואס מ'זאגט, אז מאימתי קורא נשמע משעה שכנה נכלתן לעכל בטרמתן וואס דאס איז דער זמן פון צאת הכוכבים,

¶101איז דערפון א ראי אז אויב ספק כרה אלא כרה איז אט דעמאלט חוזר וקורא דערפאר וואס קריאת-שמע איז דאורייתא, און במילא איז ”ספק דאורייתא לחומרי” דארף ער לייענען קריאת-שמע נאכאמאל.

¶102פון וואנענט איז מען דאס מחיח?

¶103ווארום פאר דער זמן פון צאת הכוכבים איז דאך דא דער זמן פון 'בין השמשות', וואס דאס איז ספק יום וספק לילה, איז דאך דעמאלט אויב ער האט געלייענט קריאת-שמע זאגט מען, אז אפילו בדיעבד איז אויך 'לא יצא' און ווען דארף דאך אנהויבן דער זמן?

¶104משעה שהכנה נחלתן לעכל בתרמתה ניט פריער איז דאך אפילו אין ”בין השמשות” איז אויך ”לא יצא” איז דאך א ראי' אז קריאת-שמע דאורייתא.

¶105דערפון איז אויך פארשטאנדיק, אז אין א ”כהנים נכנסין לחל בתרומתן” דארף דאס אויך זיין אן ענין וואס מן התורה דארף ער וויסן אז ער איז שוין טהור, משא"כ אויב ס'איז א ספק איז דאס ניט אזוי.

¶106איז דאס לגמרי ניט פארשטאנדיק-דער רמב"ם פסק'נט אפ, אז תרומה בזמן המשנה, וואס אין משנה פון ר' אליעזר און גמליאלן דחכמים איז דאך געווען בזמן בית שני פסק'נט אפ דער רמב"ם, אז תרומה בעלית עזרה, וואס אין כל יושביה עלי איז דעמאלט איז תרומה דרבנן,

¶107וואס דערפון איז פארשטאנדיק, אז אין ”בין השמשות”, וואס דעמאלט איז יום ספק לילה איז ספק די רבנן לכולי, במילא איז אט דעמאלט איז דער סימן ניט קיין סימן ברור, ”משעת שכנים נכנסון לחל בתרומתן” אויב ער האט געגעסן תרומה אין ”בין השמשות” איז דאס לכולא,

¶108אויב ער האט געלייענט קריאת-שמע אין ”בין השמשות” איז דעמאלט דארף זיין חוזר וקורא, איז דאך דאס ניט דער זעלבער ענין.

¶109אט דאס איז די משנה מדייק, תרומתן אז דאס רעדט זיך ניט וועגן תרומה תרומת דגן ותירש ויצר, וואס דאס איז בזמן המשנה פון ר' אליעזר ורבי'ן גמליאל, בזמן המשנה איז דאס דעמאלט געווען די רבנן, נאר דאס רעדט זיך וועגן א תרומה וואס דאס איז די אורייתא.

¶110וואס א תרומה איז די אורייתא?

¶111דאס איז דער ענין פון ביכורים. אויף ביכורים איז ניטא דער לימוד, אז ס'דארף זיין כתביהו ”בזמן שכל יושבי'” עלי,"' ס'איז דא מערניט ווי א תנאי אז ס'דארף זיין בזמן הבית.

¶112די משנות, וביחוד די התחלת המשנה, איז דאך נאך געווען בזמן בית שני, איז דעמאלט ביכורים געווען דער ענין וואס איז געווען מן התורה.

¶113וויבאלד אז ביכורים איז מן התורה, איז דאס דעמאלט אויף דערויף דא דער זעלבער גדר פון ספק 'בין השמשות' פונקט ווי אויף קריאת שמה.

¶114וואס איז דער חילוק בהנוגע פון דעם כהן צווישן ביכורים און תרומה?

¶115איז בא ביכורים איז דער דין, אז מחלקים לאנשי משמר און זיי טיילן דאס פאנאנדער, וואס דערפאר האבן ניט די בעלים קיין הנאות טובה.

¶116דאס געהערט צו דעם כהן אינגאנצן, אן הנאות טובה פון די בעלים.

¶117בהנוגע צו תרומה טראכט די גמרא אין פסחים, צי אויף תרומה איז דער בעל אבר, אז בעל יראו ובעל ימוצו און ס'איז דא א דעה אז ער איז עובר דערפאר וואס ער האט אין דערויף א הנאות טובה לבעלים, אפילו לדעה וואס זאגט אז ער איז ניט עובר, אבער א הנאות טובה איז דא לבעלים איז דאס איז לדברי הכל.

¶118דאס הייסט, אז דאס איז ניט תרומתן בתכלית, ס'איז נאך דא אין דערויף א חלק וואס דאס געהערט צו די בעלים.

¶119וואס דאס איז די משנה מדייק תרומתן של הכהנים, עני הנאות טובה לבעלים וואס דאס איז דער ענין פון ביכורים, וואס ביכורים איז בזמן ווען ס'איז דא ביכורים, וואס דאס איז בזמן הבית, ווארום משחרב בית המקדש איז דאך דער גאנצער סימן ניט שייך,

¶120אז דער דין בלייבט דאך אז דעמאלט איז אומרט ביכורים ער איז דאך דעמאלט אינן קודש איז אט דעמאלט דא דער סימן מיטן זעלבן גדר פון דעם דורייתא פונקט אזוי ווי בקריאת-נה.

¶121וואס איז די שייכות צו דעם התחלת הענין וענין פון קריאת-שמע דוקא דער ענין פון ביכורים?

¶122אז ס'איז נאך ניט מספיק, אז ס'זאל זיין דער ראשית ווי ער איז מפרש אין הן עשיר אז על דרך ווי ס'דארף זיין די התחלה פון 'קבלת עול' 'מלכות שמים', און דאס איז די התחלה ויסודתו 'קבלת עול' תורה ועול מצוות, וואס דאס איז בדוגמא צו תרומה, איז דאס אליין איז נאך ניט מספיק, ס'דארף זיין דער ”כל חלב להוי” וואס דאס דריקט זיך אויס בהדגשה דוקא אין די מצוה פון ביקויים.

¶123וואס אין 'כללות ענין' המצוה דארף דאך זיין דוקא מן המובחר, ס'איז אבער ניטא אין אן אופן אז ס'זאל זיין אפילו בדיעבד זאל די טרומא קיין טרומא ניט זיין, ואדרבא ס'איז מחוייב אין טרומא איז אפילו אט די חיטים וואס זיי וואקסן אין א שדה כחושה אויך,

¶124אפילו אזא פעלד וואס זי איז אן אויסגעדארטער וכו' וכו איז דארטן דא די מצוה פון תרומה און מאסרות וכו' פונקט ווי זי איז דא אין א שדה שמונה, נאר וואס דען?

¶125אין דער שדה אליין דארף מען האבן דעם מובחר.

¶126משא"כ אבער אין דער מצוה פון ביכורים איז מודגש, אז ווען איז דא די גאנצע מצוה, אויב דאס איז ממובחר שבארץ, וממובחד שבפירות, וואס דערפאר איז דאך די אלע גדרים וואס די משנה ברענגט אראפ, אז ”אין מביאים ביכורים” פון די שדות און פון די הרים און פון די עמקים, וואס דער און דער מין משיבה מינים וואקסט אין אן אופן וואס ער איז בלתי שנה.

¶127און אט דאס איז וואס די משנה איז ניט נאר מרמזט אז דער ענין פון קריאה שמה, וואס פון איר נעמט זיך דערנאך און ס'ווערט אוועקגעשטעלט דער אופן הקיום פון כל התורה ומצוותי דארף דאס זיין אין אן אופן פון ראשית על דרך ווי תרומה סתם, נאר ס'דארף זיין אין אן אופן פון ביכורים ביז וואנענט אז ביי אים זאל דאס ווערן א לעיכובא,

¶128אז ער שטעלט אפ זיינע בית-טא און די דברים שמונים ביותר אויף אן ענין פון תורה ומצוותי', ועל אחת כמה וכמה אויף דעם ענין פון קריאה שמה, וואס דאס איז 'קבלת עול' 'מלכות שמים', וואס דאס איז דער יסוד ”לכל התורה כולה”.

¶129וואס אט דערמיט איז אויך וואס אין דערויף ווערט אויך מודגש, אט דאס וואס חסידות איז מבאר בארוכה, אז אף על פי וואס מ'דארף מקיים זיין די מצוות הבורא, דערפאר וואס אט דאס איז דער רצון הבורא, ניט ער טוט דאס מצד ההבנה והשגה,

¶130ניט ער טוט דאס דערפאר וואס ער האט אין דערויף א געשמאק, ועל דרך ווי גערעדט פריער אז ”האומר שמו זו” נא אויב מ'גייט-צו צו 'לימוד התורה' מצד היופי ווערט מען אן דעם כח וואס ס'ווערט געגעבן פון נותן התורה,

¶131און אזוי איז אויך בהנוגע צו 'קיום המצוות' והתורה בכללם, איז דאך ידוע דער כלל וואס דער רמב"ם זאגט, און ס'ווערט אראפגעבראכט לאחריו אויך,

¶132אז דער קיום התורה והמצוה דארף זיין דערפאר וואס ”גזירה גזרתי חוקה חקקתי ואין לך רשות להרהר אחרם” וואס דערפאר ווערט דאך כללות התורה אנגערופן ”בשם חוקים אף” על פי וואס אין דערויף גופא איז דא חילוקים אויף חוקים און עדות ומצוות.

¶133וואס דאס איז דאך וואס דוד האט געזאגט אויף כללות התורה זמירות הי' ליחוקיך אז דאס גייט אויף כללות התורה גאנץ תורה ומצוותי איז דאס אין אן אופן פון ”גזירת גזרתא וחוקה חקקתי” וואס דאס איז דער ענין פון הלכה פסוקה,

¶134אז ער הערט דעם רצון הבורא און גייט דאס מקיים זיין אט ווי דאס איז ניט רעכענענדיק זיך מיט זיינע הבנות והשגות, מיט זיין טעם ואיניק, קען מען דאך אבער מיינען, אז אויב אזוי וועט זיין כח התענוג בלייבן מבחוץ, ועל דרך זה זיין כח ההבנה והשגה, ועל דרך זה זיין רגש בלב,

¶135זאגט מען איין, אז ביחד עם זה וואס ער דארף מקיים-זיין תורה ומצוותי' דערפאר וואס דאס איז גזירת המלך איז ער אויף אזויפיל איבערגעגעבן מל המלך,

¶136אז אלע זיינע כוחות וחושים, אויב נאר ער ווייס אז דאס איז דער רצון המלך האט ער אין דערויף כח התענוג, האט ער אין דערויף דעם תענוג, במילא איז דאס פותח ווערט דאס ”לבו חפץ” במילא האט ער אין דערויף א 'הבנה והשגה', און האט אין דערויף א הרגש בלב, און האט אין דערויף א קיום במעשה בפועל בהידור היותר גדול.

¶137און ווי ער איז מבאר בארוכה אין דעם המשך פון רת תת רת ס'ווי, אז אן 'עבד נאמן' איז דאס ענינם, אז פאר זיך איז ער כמציאות ניט, כל ”מה שכנו עבד כנו רבו” אבער דאס הייסט ניט, אז ער האט ניט קיין תענוג אין זיין ארבעט, אין זיין עבודה, און ער האט אין דערויף קיין הערגיש ניט און קיין 'הבנה והשגה' ניט, נאר אדרבא,

¶138וואו איז דא זיין גאנצער תענוג?

¶139מצד דערויף וואס ער איז אינגאנצן איבערגעגעבן לאדונו, איז ער איבערגעגעבן מיט אלע זיינע כחות, אנהויבנדיק פון תענוג ויד לעקוב שברגל.

¶140וואס אט דאס איז דער קישור פון הענינים פון דעם סיום מיט דער התחלה, אז אמת טאקע, דער ענין דארף זיין א שני הלכות, א הלכה פסוקה, און ווען ווייטער איז אים ניט נוגע.

¶141וואס דעמאלט איז האט ער אים שכר פון ער איז ”בן עולם הבא” ניט דאס איז נאך אבער דער תכלית העילוי.

¶142דער תכלית העילוי איז, אז ער זאל צוקומען צו 'קורין את שמי בערבי' ם, אז ער ווערט ניט נתפעל פאר דעם חושך וואס איז ארום אים, און ער איז קורא את שמי וואס דאס איז דאך דער ענין פון 'קבלת עול' 'מלכות שמים', און אין וואס פאר אן אופן, אז נכנסין לחל בתרומתם דוקא אין ביכורים אין דעם אופן פון ביכורים, וואס דאס איז תכלית התענוג, און אין וואס פאר אן אופן?

¶143אז דער תענוג קומט דערנאך אראפ אין פירות גשמיים, ביז אין ארץ הגשמית, אז ער מאכט פון דעם חומר מאכט ער אן 'ארץ, אשר' עיני הוי' אלקיך בה אז דארטן וואקסן ”חטים ככלאיות”, און דאס איז ”עיני הוי' אלקיך בה מראשית השנה ויד אחרית שנה”.

¶144וואס דאס איז אויך די כללות ההוראה פון תורה שבעל פה, לכל אחד ואחד באופן אויף מקיים-זיין מצוות וואס 'לימוד התורה' בכלל זה, אז די התחלה הויבט זיך טאקע אן, אז ”גדול תלמוד שמובד לידי מעשה און המעשה הוא” העיקר כדי צו וויסן ווי צו מקיים-זיין במעשה בפועל דארף מען האבן די השני הלכות,

¶145וואס דאס איז די הלכה פסוקה, און ווי דאס קומט לפון מצערי אגרי משנה און דערנאך ברייתא ביז וואנענט ער קומט צו צו א ”הלכה למשה מסיני”, בשעת אבער ער האט אויף זיך מקבל געווען מצד ”גזירה גזרתי חוקה חקקתי” האט ער דעמאלט מאנט מען ביי אים, אז ניט דאס זאל בלייבן ביי אים בנפשי פנימה, נאר ער זאל דאס אראפברענגען אין וועלט, און זאל דאס אראפברענגען בערבי און אין חושך העולם, און אין וואס פאר אן אופן?

¶146ביז וואנענט אז דאס וועט אים אראפבר אז די כהנים, וואס דאס איז דאך יעדער איד, וואס ס'טייט זיך אויף אים אז ”אתם תאים לממלכת כהנים וגוי קדוש” זאל ער נכנס זיין לחל בתרומת אן אז ער ווערט אינגאנצן בעל-הבית אויפן ”כל העולם וכל הענינים” שבו, און וואס האט ער דעמאלט אין עולם?

¶147האט ער דעמאלט דעם מובחר שבו, וואס דאס איז דער ענין פון ביכורים וואס על ידי 'לימוד התורה' און 'וקיום המצוות' איז האט מען דאך דעמאלט דער כל טוב ניט נאר אין ענינים רוחניים, נאר אויך אין ענינים גשמיים, ביז אין בני חיי ומזוני רויחא.

¶148לחיים לחיים.