transcript · Yiddish
Text
Machine text not yet checked by a person - do not quote it as the Rebbe's words.
¶1מ'האט דאך גערעדט פריער, אז חנוכה קומט גלייך נאך י' ת' כסלו, וואס דאס איז דאך לויט קביעות השנים, וואס קביעות החדשים והשנים איז דאך דאס א חלק אין תורה, איז דאך דערפון פארשטאנדיק, אז דאס האט אויך א קשר און שייכות על פי תורה.
¶2ובפרט נאך, אז דער דין איז דאך ווי דער אלטער רבי פסק'נט אין ברכת הננים, בנוגע צו ברכת גומל, וואס איינער פון זיי איז דאך ו”יצא מבית האסורים” איז דארף דאס זיין ביי א חלק כשחזר לבורים, ועל דרך זה כשיצא מבית האסורים מ'ווייס ניט ווען דער אלטער רבי האט געבענטשט ברכת גומל, און גערעדט אמאל בארוכה בנוגע י' בית תמוז האבן שווער,
¶3האט ער געבענטשט ערשט קומענדיק צוריק לביתו, אין ליינינגראד, אין פעטערבורג.
¶4וואס על דרך זה קען מען אויך זאגן, אף על פי וואס ער האט ניט געפונען בפירוש, אז אף על פי וואס יצאה מבית האסורים בי'ט'כסלו האט אן ארט צו זאגן, אז ברכת גומל האט ער געבענטשט ערשט קומענדיק לביתו, וואס דאס איז געווען כמסופר ערשט אין ימי חנוכה, וואס דעמאלט איז געווען דער גמר דער חוזר לבוריא דער גמר פון דעם חירות.
¶5וואס דער ענין פון חנוכה האט דאך אין זיך כמה וכמה טייטשן, וואס צווישן די אלע טייטשן איז דאך דא דער ענין אויך פון לשון חינוך, וואס כפשוטו איז דאך ווערט דאס אנגערופן חנוכה אז דעמאלט האט מען מחנך געווען דעם מזבח און די מנורה און בית המקדש בכללותו, ווי מ'זאגט דאס אין דעם נוסח פון בימי מציתיהו וכו וואס
¶6על דרך זה איז ”הוחל ה הוחל ה' המה” בהנוגע צו חינוך פון בני ובנות ישראל, וואס יעדערער פון זיי איז דאך א ”היכל הוי” וואס אין דעם איז אויך דא דער ענין החינוך, וואס אף על פי וואס דער חיוב וואס ושננתם לבניך זאגט מען דאך פעמיים בכל יום בקריאת-שמע איז דא זמנים מסויימים בשנה,
¶7וואס דעמאלט ווערט דאס דערמאנט ”ביתר שאת וביתר עוז”, און איינער פון די זמנים איז אויך דער ימי החנוכה ולפני זה אין דעם ענין פון יט' כסלו, כמדובר לעיל.
¶8וואס חינוך איז דאך איצטער די שערי הבערת וואס אלע טומלען זיך וועגן דעם, וכאמור, אז אויב ס'איז ניטא דער ענין פון ”תורה אור” איז דאך דעמאלט ווייס מען ניט ווי מ'פארבלאנדזשעט, וואס אור איז דאך ענינו אפילו אז די וואס ווילן זיך איינרעדן, אז ניט ער שאפט ענינים, ווי אור כפשוטו קען זיך ניט אויפמאכן א זאך,
¶9ס'איז מערניט אז בשעת ס'איז ניטא קיין אור אט דעמאלט ווייס ער ניט וואס איז די זאך און וואו ס'געפינט זיך און ווי אזוי ער קען אהינצו צוקומען, בכללות ער ווייס ניט וואס איז א דבר הטוב און ווייס ניט א דבר המזיק,
¶10בשעת מ'צינדט אן און ס'ווערט ליכטיק אט דעמאלט קלייבט ער זיך פאנאנדער וואס איז גחרים בו ארויס פון וועלכע מ'קען זיך רחמנא ליצלן אפבריען, און וואס איז גלו ואבנים טובות וואס זיי זיינען אויך נוצצות, און וואס דאס איז ההן גדול ויקור
¶11וואו ס'געפינט זיך א דלת ופתח דורך וועלכע ער קען אריינגיין אין טראקלין, און וואס איז דער לאך וואס ס'קען רחמנא ליצלן פירן אין דעם קצה ההפשיים, דעם בור פחוק
¶12וואס אין כללות החינוך איז דאך, וויבאלד אז ”אדם עייר פרא יולד” במילא פעלט דאך אים סיי אין מוחין און סיי אין מדות, אדער אין איינפאכע אותיות סיי אין ידיעה און סיי אין מדות טובות, ווי איז דערפון פארשטאנדיק, אז חינוך דארף זיך פארנעמען מיט ביידע זאכן.
¶13ער דארף צושטעלן אז ער זאל האבן די ידיעות וואס מ'דארף האבן, און דארף אים אויך מחנך זיין, אז די מדות זיינע זאלן זיין ניט מדות פון א ”פרע אדם וואס ידו בכל ויד כל אדם בו” נאר א מדות פון אן אדם, ”אדמה לאליון”.
¶14בשעת מ'פארנעמט זיך מיט איין ענין שבזה, איז אט דעמאלט קומט ארויס ניט דער חינוך וואס ס'איז מתאים לשמו, אפילו ווען ס'איז ניטא קיין השפעה לבד פון דעם מקבל החינוך מיט דעם מחנך.
¶15איז וועט אים פעלן אט דאס וואס מ'האט אים ניט דערגעבן אין דעם חינוך.
¶16בשעת ס'איז נאך אבער דא נאך משפיעים, נאך השפעות, וואס דער זקוק לחינוך דארף באקומען דעם חינוך איז דא נאך ענינים וואס זיינען אויף אים משפיע איז אט דעמאלט בהתאם,
¶17אויב אט די ענינים זיינען בשטח פון ידיעה דארף מען מוסיף זיין א סיימת לב אין דעם חלק החינוך וואס ער גיט דעם קינד, דעם מחונך, ענינים פון ידיעה, פון מוכין,
¶18און דערנאך דארף מען אויב ס'איז אבער אין דעם צווייטן שטח, אט דארט וואס ס'איז פארבונדן מיט מדות, דארף מען האבן א סימת לב מיוחדה אין דעם שטח וואס איז פארבונדן מיט חינוך, ניט פון ידיעה נאר פון חינוך מאכן פון אים אן אדם, ניט קיין פרי אדם.
¶19וואס כדי בהנוגע בימינו אלו, וואס ליידער איז דאך די השפעה איז דאך ניט נאר פון דעם מחנך און פון די הורים ס'איז אויך דא די השפעה פון דעם חוץ פון חוץ כפשוטו, און נאך מערער פון חוץ, פון טוב וישר,
¶20וואס זיי פארלייגן זיך ניט אויף דעם ענין פון ידיעות נאך אויף דעם ענין פון מדות, איז דאך דערפון פארשטאנדיק, אז אין וואס באשטייט איצטער דער עיקר הדגשה פון חינוך?
¶21באווארענען דעם ענין פון די מדות, אז ס'זאל מחונך ווערן אן אדם, ניט כאמור לעיל ניט ווי ער איז געבארן געווארן אן אדם ”עיר פרא” יוולד און וויבאלד ער באקומט נאך ידיעות,
¶22על כל פנים קצת ידיעות, און ער באקומט כוחות וואס מ'גיט אן אדם איז אט דעמאלט ווערט דאך ניט נאר סתם א נייער פרא נאר ס'קומט נאך צו דאס וואס ער האט די כוחות פון אן אדם נוצט ער דאס אויס ניט אויף להטיב, ווארום להטיב לא ידעו אויף דערויף האט מען אים ניט מחנך געווען, במילא בלייבט דאס ”חכמים הם להרע” וואס
¶23דערפון איז פארשטאנדיק, אז אויב בכל השנים כולם, און אויב בכל התקופות, האט מען געדארפט פארלייגן זיך, ניט נאר אז א קינד, אן אידיש קינד, ועל דרך זה בהנוגע צו שבע מצוות בני נח, איז דאך אויך דא דער ענין פון ישובו של עולם וואס דאס איז די כמה פרטים וואס ס'איז דא אין מצוות בני נח אויף באווארענען ישובו של עולם וואס
¶24דאס איז מכריח, אז ס'זאל זיין אין אן אופן ניט פון ידו בכל און יד כל אדם בו נאר ער זאל זיין א מאורב אים הברית אין אן אופן ווי חסידות טייטשט אפ מאורב פון לשון ערבות, פון ”לשון נעימות ומתיקות” האט מען דאס געדארפט בכל התקופות.
¶25על אחת כמה וכמה בתקופתינו זו, אז די הדגשה מיוחדת דארף זיין דוקא אויף דעם ענין המדות.
¶26וואס דער ענין המדות ווערט ניט אויפגעטאן דורך דערויף וואס ער האט באקומען א המן ידיעות ס'קען זיין כמה וכמה ידיעות, און דערנאך ווי תורה רופט אים אן, אז חכמים המה וואס דאס זאגט ”תורת אמת” רופט אים אן בשם חכם אז ער איז א חכם, אז ער האט ידיעות רחבות ועמוקות וכו אבער אויף וואס נוצט ער דאס?
¶27נוצט ער דאס אויף היפך הטוב, וואס דעמאלט איז דאך דאס א סך ערגער און א סך מער סכנה ווי אזא וואס ער איז ניט קיין חכם.
¶28וואס דערפון קומען ארויס אט די אלע בלבולים, אז מ'זוכט וועגן וואס מ'דארף פארריכטן און וואס מ'דארף מוסיף זיין, וכאמור זוכט מען אלע-ערליי נייע וועגן וואס מ'האט שוין אויסגעפרואווט מיט א דור פריער, און ס'האט זיך אויסגעלאזט ניט נאר אז ס'האט ניט געבראכט קיין תועלת, נאר אז ס'האט געבראכט א היזק,
¶29נאר מ'וויל ניט אויספרו ון דעם אלטן אויסגעפרואווטן וועג ווא� ישובו של עולם און מ'האט אויפגעשטעלט א פאלק וואס איז דורכגעגאנגען מתוך אחוה ניט קוקנדיק אויף ”אין דעותיהן שוות”, וואס דאס איז בטבע על אחת כמה וכמה ביי אידן, וואס ששים ריבוי נפש מישראל האט דאך יעדער נפש א באזונדער שורש וכו כמבואר בתניא,
¶30און וויבאלד אז זי האט א באזונדער שורש האט זי דאך א באזונדער צוגאנג צו ענינים, ביז וואנענט אז מ'זאגט, אז אפילו אין תורה אחת לכולנה, וואס זי איז געגעבן געווארן מה' אחד און זי ווערט אנגערופן בשם ”תורת אמת” איז דאך לכאורה ניט שייך מערניט ווי איין פשט און איין רמז און איין דרוש און איין סוד זאגט מען, ניין,
¶31אז תורה האט ששים ריבוא פירושים יעדער ענין אין תורה האט ששים ריבוא פירושים על דרך הפשט, האט ששים ריבוא רמזים על דרך הרמז, ששים ריבוא דרושים על דרך הדרוש, און ששים ריבוא סודות על דרך הסוד, לפי נשמתו ”של כל אחד ואחד”, וואס יעדערער האט א חלק אין תורה,
¶32סיי אין פשט סיי אין רמז סיי אין דרוש און סיי אין סוד התורה, אזוי שרייבט דער אריז"ל בכמה מקומות און שוין אפגעדרוקט וכו' וכו און אף על פי כן איז דער אחדות שביניהם האט זיי דורכגעטראגן דורך אלע-ערליי שוועריקייטן, דורך אלע-ערליי רדיפות, און זיי זיינען ארויס אן עם אחד, א גוי אחד,
¶33בארץ געפינענדיק זיך אין ארציות, און האבן אויף זיך די דאגות וואס זיי זיינען פארבונדן מיט ארץ.
¶34אויף וויפל מ'זעט אז מ'הויבט אן, ווי גערעדט כמה פעמים, אז פון חבלי השב קומט מען כאבותת העגלה, אז מ'גייט אראפ פון דרך הישר ”כחוט השערה” אבער דערנאך גייט מען אין דער ריכטונג פון דעם ”חוט השערה” לעבט דאס אלץ ווייטער און ווייטער פון דעם דרך הישר,
¶35ווארום ”כל פרוטה ופרוטה מצטרפת לחשבון גדול” וכל שערה ושערה מצטרפת לשטח גדול, ביז וואנענט מ'כאפט זיך, אז מ'געפינט זיך אין צווישן חי תרף אין מיטן פון א יער וואס ער איז היפך פון ישוב אדם.
¶36אויף אזויפיל אז ער גיט זיך אליין א כאפ, ווי קומט ער דאס זאגן אזעלכע שטוסים וואס ס'איז היפך השכל, ניט נאר פון שכל פון נפש אלקית, אפילו פון שכל פון 'נפש הבהמית'.
¶37ביז וואנענט אז מ'האט דאך דערטראכט צו זאגן, אז די גאנצע טומלעניש פון איצטער, וואס ”בעת כמה באמה וקלה בחמותה” ונוערים בנזקינים ילבינו ניט אין ענינים פון קדושה, נאר אין ענינים פון נפקירות זאל מען זיך ניט דערשרעקן אז דאס איז אן ענין של הארץ וחורבן, און זוכן עצות דערצו, ופארקערט דאס ווערט געבארן אן ”עולם חדש” וטוב וצדק וישר!
¶38און מ'שעמט זיך דאס ניט זאגן אויף אן אסיפה פון הונדערטער מענטשן, און אלע זיינען דאס מקבל בפשטות, און דערנאך גייט מען אוועק מיט דער החלטה.
¶39דער גליק איז, וואס ווי ביי אלע קאנווענשענ'ס על כל פנים ברובם ככולם איז די אלע החלטות בלייבן אויף פאפיר, און דער לשון ווי דא ווערט זיי אנגערופן בשם עקזעקו טיו סטועין כדי אשתקד ווי זיי האבן זיך געפירט פאר דעם קאנווענשען אזוי פירן זיי זיך נאר דעם קאנווענשען, ס'איז מערניט וואס ס'איז צ
¶40א כרך וואס אויף אים איז אנגעשריבן, אז אין שנת תשל' אלף אין די ניינץ און זיבעציג האט מען אנגענומען אויך אט די החלטה, און מ'האט איר ארויפגעשטעלט אויף דער פאליצער,
¶41און מ'האט ארויפגעשטעלט א שטעמפל ווי דא פירט זיך, כס דיסמית אראפגענומען פון סדר היום מ'וועט איבערגיין צו אנדערע פריילעכערע זאכן, פון ”אכילה ושתי' אכול ושתו” און נאכגעבן זיך מיט די אלע ענינים ווי מ'האט געטאן פאראיארן און פאר צוויי יאר און פאר דריי יאר.
¶42ביז וואנענט אז מ'איז געפאלן אויף דער המצאה, אז אזוי ווי די יוגנט האט דאך א טענה צודקת צו די עלטערן, אז די עלטערן האבן ניט משים לב געווען לחינוך שלהם, ובמקום זה אז די עלטערן זאלן זיי באווייזן א ביישפיל ווי אזוי ס'דארף זיין א חיים בדרך ”הטוב הישר בין” אדם למקום ובין אדם לחבירו,
¶43האט מען זיי באוויזן א ביישפיל פונקט אויף היפך, איז וואס איז דערצו די עצה, אז דער יוגנט טענה"ט, אז זיי האט געפעלט חינוך איז דאך לכאורה די מסקנא המידית, די מסקנא דערפון איז א פשוט"ע, מ'זאל זיי געבן חינוך.
¶44אט דאס טענה'ן זיי, אז זיי האבן אויפגעוואקסן אין אן אופן וואס קיינער האט זיך ניט אפגעגעבן מיט זייער חינוך.
¶45ואדרבא מ'האט זיי געזאגט איין זאך, און געטאן א פארקערטע זאך, במילא איז מעשה טוט זיך מערער, פועל"ט זיך מערער, ווי דיבור בעלמא קוקט מען זיך צו וואס יענער טוט, ניט וואס ער איז נאה דורש מ'קוקט וואס ער איז מקיים און ווי אזוי ער לעבט חייל בעלמא דין, במילא וואס איז דערצו דער תיקון אין שכל הפשוט?
¶46אז מ'זאל זיך משתדל זיין געבן זיי א חינוך.
¶47קלייבן זיך צוזאמען פרומע אידן, און מ'הויבט אן מיט א דבר תורה, נאר כאמור לעיל מ'טיילט פאנאנדער, אז דאס איז די שעה וואס געהערט צום יצר טוב און צו אידישקייט, דערנאך ווערט דאס א קאנווענשען ווי אלע קאנווענשענ'ס פון כל העולם כולו, במילא דארף מען זיך פירן ווי ס'פירט זיך אין וועלט.
¶48אז ס'פירט זיך אין וועלט, און וויבאלד אז די יוגנט שטורעמט דארף מען זיי זאג און איר זיינט אינגאנצן גערעכט, און וואס איז די עצה צו אייער טענה אז מ'לאזט איר הפקר די וועלט, און איר זיינען די עומדים בראש און דארף ניט האבן קיין חינוך,
¶49ואדרבא זיי בעטן אז זיי זאלן מחנך זיין די עלפן מיט די זיידעס וכו מיט וואס קענען זיי מחנך זיין, אז זיי אליין זאגן אז מ'האט זיי ניט מחנך געווען?
¶50פון וואנענט וועלן זיי נעמען דעם חינוך?
¶51דאס איז דאך ניטא אויף דערויף קיין ענטפער, דערפאר וואס לא זו הדרך.
¶52דער פלא שבדבר איז, אז דאס איז באסיפה ניט פון נאר עשרה מישראל, נאר פון כמה עשיריות, וכאמור לעיל, מ'הויבט אן מיט א דבר תורה, און ס'איז דאך דער פירוש, א בפירושע פסוק, אז ”חושך שבטו שונא בנו ואוהבו שוחר המוסר”
¶53וואס דאס איז א פסוק וואס אין דערויף איז ניט שייך דינגען זיך וואס ער מיינט, און מ'וועט שייך אים איבערקערן אז ער מיינט דעם היפך ער מיינט אט דאס וואס שטייט אין פסוק, און ער מיינט דאס בהנוגע צו דעם חינוך הבנים והבנות, ווי ס'איז מוכח פון די פסוקים פאר דעם פסוק און פסוקים פון נאך דעם פסוק,
¶54איז אז ס'קומען אידן וואס האלטן פון תנא און האלטן פון תורת משה, און מ'ווייס אט ד אונטערשטייט מען דאך אננעמען א החלטה אז מ'זאל מכריז זיין דעם יוגנט,
¶55אז מכאן ולהבא איז ניטא קיין מוסר און ניטא קיין סיני און ניטא קיין הורים ומורות וויסנדיק אז דאס איז פון עשרת הדברות דאס איז ניט אן ענין וואס א הידור פון אן אחרון פון דורנו זה קען מען זיך דינגען, אז ער לעבט ניט אין דער מדינה!
¶56דאס איז איינע פון די עשרת הדברות איז ”כבד את אביך ואת” שמחת האסט צו אים טענות?
¶57שטייט אין שולחן-ערוך ווי אזוי מ'קען אים זאגן די טענות, אבער צו דעם כבד ”את שביך ואת” שומעך קען דאס ניט ארהינען.
¶58דערנאך, מ'וויל דאך פארריכטן דעם נועב.
¶59מיט וואס פארריכטן אים? איז שלמה המלך החכם מכל האדם האט געזאגט חושך שבעתות אינוב ניו און האט געזאגט ויהוה שוחר המוסר זאגט מען, מ'וועט זאגן אט דעם פסוק היינטיקע יוגנט וועלן זיי אנ זיי וועלן נאר זאגן, אז זיי ווילן דאס הערן פון איינעם וואס פירט זיך ווי שלמה המלך האט געוואלט ער זאל זיך פירן!
¶60בחייו! ניט נאר אויף שבטו, ניט נאר ווי ער האלט דעם שבט, אבער זאגן, אז דערצו איז די עצה, אז מ'זאל פארברענען דעם שבט, דעם מכל חינועם און מ'זאל מבטל זיין דעם ענין פון הורים ומורות און מ'זאל מבטל זיין דעם ענין החינוך, און זאל זאגן, אז וואס הייסט ס'שטעלט זיך אוועק איינער זאגן וואס ער איז עלטער פון צוואנציג יאר?
¶61איצטער איז א תקופה וואס ס'וועט דארפן געוועלטשן אט די וואס לא יגיען לעשרים שלן!
¶62היפך ”תורת אמת”, היפך תורת חיים!
¶63דאס איז ניט נאר א ”תורת אמת” אין עולם האמת דאס איז א תורת חיים בעולמנו זה!
¶64וכאמור לעיל, דער פלא, איז ניט נאר וואס איינער מאכט אזא מין א הצעה דער פלא איז וואס אין פוצה פה ומצפצף!
¶65ס'איז דורכגעגאנגען א חודש צייט פון דעמאלט, האב איך געזוכט...
¶66אפשר וועט זיך איימעצע אראפרויף זיי האבן זיכע רבנים, און האבן אדמורים, און האבן מורים, און האבן ראשי-ישיבות וכו אין פוצה פה ומצפצף!
¶67ס'איז ניט דער פשט אז מ'האט דאס ניט געהערט.
¶68הלואי וואלט מען געווען בקי אין ד' חלקי שולחן-ערוך ווי מ'איז בקי אין די ר איינער פון די טעמים איז דאס וואס שטייט אין שולחן-ערוך, מיט זיין בקור, און זיך דארפן מקיים-זיין, אז מ'ווייס אז ער איז זיך ליצטער פון קאנווענשען ווייס די קאנווענשען אליין, אז דאס בלייבט אויף פאפיר,
¶69אבער בהנוגע לפועל דערווארער איז דורכגאנגען נאך א חודש צייט, וכאמור לעיל, ס'טוט זיך קיין ענין ניט אין דעם שטח.
¶70עד כדי כך הגיעו הדברים, אז במעמד פון פרומע אידן, קיינער איז דאס ניט מכחיש, שטעלט זיך אוועק איינער און זאגט, אז איצטער איז געקומען א תקופה, אז ס'קען זיין חיי בין זכר למקור קודם החתונה,
¶71און דאס גייט דורך אזוי גלאטיק און ס'ווערט פארשריבן אין פראטאקאל, זאגט מען, אז מ'דארף עפעס טאן אין ויעטנאם ווערט גלייך א ויצקו וואס הייסט?
¶72זאגט מען נאך עפעס ענינים של מה בכך איז גלייך געווארן ויצקו היתכן?!
¶73ווי אזוי קען מען דאס דערלאזן אז דאס זאל בלייבן פראטאקאל.
¶74שטעלט זיך אוועק א מיידל צו איר קען מען קיין טענה'ס ניט, מ'האט מיט איר ניט געלערנט קיין אנדער זאך.
¶75און דאס איז ערשטן איז דאס אן ענין פון צניעות, וואס צניעות איז עצמו לכת אט דאס איז א יסוד ואמור אין 'עבודת ה'' און חיי ”האדם מידי יום” ביומות.
¶76דערנאך איז דארט געזעסן רבנים, און מ'הויבט זיך אן טענה ווע אז אין צניעות קען מען דאך דינגען, ס'איז ניטא קיין אפיציעלע הלכות צניעות אין שולחן-ערוך איז ניטא, ס'איז פאנאנדערגעווארפן אין פארשידען עלי' סימנים, במילא דינגט ער זיך דאך, דאס איז יא שייך, ניט שייך נשתנה הטיבה, משתנה היתן בכו ס'איז אבער דא א בפירושע דין אין תורה שבכתב, א בפירושע דין אין משנה, א בפירושע דין אין תורה שבעלפה, א בפירושע דין אין שולחן-ערוך,
¶77דאס הייסט, אז ס'האט זיך אוועקגעשטעלט א מיידל און האט גערעדט פאר עטלעכע הונדערט פרומער אידן, אז איצטער איז געקומען א זמן אז ס'דארף זיין, מ'דארף זיך ניט מישן, טאמער וויל זיין אזא מין ענין, און דערנאך, אז זיי וועלן עלטער ווערן וועלן זיי דעמאלט אויסקלייבן און וועלן זיך בינדן על ”כל החיים כולם”.
¶78האט זיך געדארפט אויפשטעלן א דיין, א בן חמש למקוה, וואס האט געלע וואו ס'שטייט דער דין און זאגן רביתו וואס שוואגטיש זאגט ער, אז דאס איז אן ענין של קרוב!
¶79דאס רעדט זיך וועגן יענעמס א טאכטער, און יענעמס אן אייניקל, און יענעמס א זון!
¶80וואס הייסט דו שווייגסט אפ אזא מין זאך?
¶81ואין פוצה פה ומצפצף. ביז וואנענט אז ס'קומט איינער וואס ער איז שוין א פראפעסאר, און האט סמיכות אויף רבנות אויך, און האט דאס פריער געזאגט פאר די תלמידים ותלמידות, און אויך א פרומער בחייו הפרטיים במילא איז וואס איז דערנאך א פלא, אז זי גייט דערמיט אוועק אין גאס,
¶82און דאס ווערט ביי איר א תורה א הוראה ווי אזוי זי דארף זיך פירן, דערנאך, וויבאלד אז דאס איז א גוטע זאך, און יעדער איד קאכט זיך דאך וועגן העלפן א צווייטן אידן איז קיין פלא ניט, אז זי האט מיישר געווען, זי וועט קומען א אסיפה פון מאות פון אידן און וועט ברענגען אט דעם געדאנק, און וועט זען וואס מ'וועט איר ענטפערן.
¶83וועט מען דאס אננעמען איז דאך געוויס גוט, וניתן כל הפחות וועט זיי וויסן פארוואס ניט!
¶84האט איר קיינער ניט געענטפערט! דערנאך איז געווען צדיקים וואס האבן זיך איינגעשטעלט אין מסירת-נפש, איז צווישן זיך, כינדי כולה אהרן, לאחרי ווי ס'איז דורכגעגאנגען דער גאנצער טומל האט מען זיך הער ס'איז געווען אזא מין זאך, זי האט געזאגט אט די פאר ווערטער האט קיינער גארנישט ניט געענטפערט.
¶85היתכן?! וואס שושקסטו יענעם מיני'ער?
¶86האט געדארפט בשעת מעשה א קלאפט-אן אין טיש, און זאגן הערט זיך איין, דאס איז א ”תינוק שנשבע לבין” הכל א ”תינוקה שנשבע לבין” הכל זי ווייס ניט וועגן וואס ס'רעדט זיך, נוסף אויף דעם ענין וואס דאס איז א הירות אין חיי המשפחה, נוסף אוי� נוסף אויף דעם ענין וואס נאך דערויף ווערט מען אויס באלעבאס אויף זיך.
¶87וואס דאס איז אלץ ענינים וואס מ'קען זיך דינגען בשומא דדיין.
¶88ער טענה"ט, אז אמרו שחור' עניק זאגט כך וכך, און דער וואס איז אמרו לבנים וועט זאגן פארקערט, אז מ'וועט פארזוכן און זען אז דאס טויג ניט וועט מען דאס ווארטן.
¶89פארוואס? תורה האט זיך אויך געוואוסט יוצר לב האדם!
¶90ס'האט לכאורה האט אור געק אזוי ווי חתונה איז פארבונדן על פי תורה מיט שורך ”חסותה ועינתה לא יגרע” במילא דארף ער דאך זיין פארזיכערט מיט די ענינים,
¶91ביז ווי דער רמב שרייבט, אז דאס איז היפך השכל אז ס'זאל זיין דער נסעה אשה ”קודם שיבנה בית” ויתה כרב וכו האט דאך תורה לכאורה געקענט דאס באווארענען, אז דאס איז דא א דרך, און באווארענען אז מ'זאל גיין אין מקוה, באווארענען די מסה קרה שבדם!
¶92איז ד היפך פון דעם גליק פון די קינדער!
¶93ניט פון די קינדער פון צדיקים גדולים א כלל אין תורה 'התורה על הרוב תדבר' ביז וואנענט אז מ'זאגט, אז תורה באווארנט, אויב ס'איז נאר קיין סתירה ניט צום רב באווארנט זיי אויך א יחיד, און ווי גערעדט כמה פעמים, אז אנכי הוי' אלקיך וואס דאס איז דאך געווען די התחלה פון עשרת הדברות, און התחלה פון מתן ”כל התורה כולה”,
¶94ביז ”כל מה שתלמיד ותיק עתיד לחדש” האט געזאגט געווארן אשר הוצאתיך בלשון יחיד.
¶95שטייט אויף דערויף אין ספרים, אז יעדער איד באזונדער האט באקומען די גאנצע תורה, און יעדער איד באזונדער האט אט די אלע הוראים.
¶96איז פאר יעדער אידן, אפילו בדורנו זה, און אפילו א מיידל צו א אינגלע וועט זיין קיינמאל ניט געגאנגען אין ישיבה איז אויב מ'וויל זיין מציל זיין דארף מען זיי פארהיטן רחמנא ליצלן פון אן יסור קרוז, פון א יסור לב, פון א יסור מצוה, פון ”כל איסורים שבתורה”!
¶97ניט נאר מצד עולם הבא, נאר מצד 'עולם הזה'!
¶98אט דאס איז ”אשרם בחיים בעולמנו” זה.
¶99על אחת כמה וכמה, אז ”מי שיש בידו למחות ואיני” מוחות און מ'האט גאר ניט געדארפט מוחות זיין ס'איז געווען אן ארט וואס יעדער האט געקענט נעמען א ווארט און זאלן, און די יוגנט האט געווארט אז מ'זאל עפעס זאגן,
¶100האט זי אט דאס געזאגט און אלע ארום האבן געשוויגן.
¶101וכאמות האבן דאך געפונען די וואס איך ווייס עטלעכע וואס זיי האט דער ענין פארהאט עד כדי כך, אז בחשאי' ובלחש ולאחרי המעשה האט מען אריינגעשושקעט איינער צו דעם צווייטן און מ'האט געזאגט, אז ס'איז געווען ניט קיין גלייכע זאך וואס מ'האט דאס איר געלא�
¶102וכאמור, ווילסט דאך דינגען מקומי דידינא דו קוקסט אויף תורה אנדערש, אבער א טרוקענער דין אין תורה איז דאס רחמנא ליצלן אן איסור קרוב!
¶103איי וואס דער פראפעסאר זאגט, אז דאס איז די וועג, אזוי ווי די אבן זיינען אנגעשטייט, און אזוי ווי ס'דארף זיין ושמרתם לנפשיותיכם און אזוי ווי מ'דארף באווארענען אז מ'זאל זיין געזונט האט מען קיין אנדער עצה ניט צייטן
¶104”כדי להציל את” הגוף כולו, מ'קען אבער ניט געבן קיין אוצר רחמנא ליצלן דער הרג"ט דעם גאנצן מענטשן כדי דער אצבע קטנו שברגל זאל ניט האבן קיין פרישתין, זאל ניט ווייטטאן, זאל ניט טומלען זיך, איז דערפאר הרג"ט ער אוועק דעם גאנצן מענטשן וכו.'
¶105וואס אט דאס איז דער ענין פון קרוץ דאס איז ניט קיין ענין וואס שטייט אין רמזים אין חסידות אדער רימותא אדער נכקירא דאס איז דער פירוש הפשוט פון בפירוש אין פסוק בתורה!
¶106איי איז דאך די קשיא מיט מבזה זיין דעם יושב ראש און דעם מזכיר מיט דעם דירעקטאר וואס האט געשריבן די פראטאקאלן וכו איז דאס אן ענין אויף רעכענען זיך, מ'וועט חלק זיין כעבוד לרב און באווארענען מ'זאל ניט האבן קיין טענות פארוואס דער האט דאס פארשוויגן און יענער האט דאס פארשוויגן ווען דאס רע
¶107וואס האבן דאס געהערט, און זיי האבן געזען, אז קיינער האט ניט מוכה געווען, און איז ניט מוכה עד היום הזה!
¶108ועל דרך זה אין דעם לעצטן ענין, וואס דאס איז דאך אן ענין וואס מ'קען ניט אנטאפן וואס דאס איז דאס איז אבער א שקירי 'מיני' ובי' די יולים קומט צוגיין און שרייט, אז מ'זאל וויסן זיין אז מ'האט אויפגעשטעלט א דור ללא ”תורה וללא הוראה וללא” חינוך און ס'איז ניט געווען קיין מעשה בפועל
¶109ס'איז געווען יחידי סגולה וואס האבן געשיקט קינדער אין ישיבות, אז זכן ווייס צו דעם פראצענט וואס ס'איז דא, אריינרעכנדיק שוין די גאנצע גליקן מיט די טאג-שול, אפילו מיט די נאכמיטאג-שול, וויפל דאס כאפט לגבי כל בני ישראל כולם, על אחת כמה וכמה אז נפש אחת איז אן 'עולם מלא',
¶110און מ'קומט צוגיין און מ'שרייט איר זאלט וויסן זיין!
¶111אז דער דור פון איצטער איז דאס פארוואס זעט ער אזוי אויס?
¶112און פארוואס ברעכט ער כל הענינים?
¶113איז דאס ניט ווי מ'וויל זיך איינרעדן, אז זיי ווילן אז דאס ווערט געבארן א ”תורה חדשה מאיתם תצא” זיי אליין שרייען, אז זיי ווילן מהרס זיין, אט די וואס האבן זיי מהרס געווען!
¶114און זיי זיינען מסביר, מיט וואס האט מען זיי מהרס געווען?
¶115א טייל האט זיי בכלל ניט מחנך געווען, מ'האט באצאלט געלט און געשיקט אין א פענסי, ווי זיי רופן דאס דא און אין א יזקיטושין וואס האט א שיינעם נאמען, ניט נאך פרעגן זיך דיק וואס דארטן טוט זיך, אט די וואס האבן געשיקט אפילו אין א מוסד חינוך הראוי לשמו, איז אז ער איז געקומען א היים האט ער דערזען, אז ניט דער טאטע ניט די מאמען ניט דער עלטערער ברודער פירן זיך אט דאס וואס מ'האט אים געזאגט אין ישיבה,
¶116און אז זיי ו אדער אין א בית חינוך פאר מיידלעך טוט ער א טובה אין די זמנים הפנויעים, אזוי ווי ער איז אין אבער געבארן געווארן א בן ”אברהם יצחק ויעקב ובת שרה רבקה רחל ולאה” מוז ער לערנען אידישקייט, אבער מיט וואס וועט ער זיין אן 'אדם השלם'?
¶117אז ער וועט האבן אזויפיל און אזויפיל זיראת אין זיין באנק-אקאונט, דאס איז מערניט ווי זיראת, נאר וואס דען?
¶118מ'שטעלט אוועק פון אויבן פון פריער און דערנאך א סך נורן און פוסטע זאכן לאחרי זה ווערט דאס אין חשבון הגשמי והחומרי א מיליאן דאלאר, וויבאלד אבער אז דאס איז פוסטע זאכן איז דאס א פוסטער מיליאן דאלאר.
¶119והלואי זאל ער ניט נוצן אים, דער ”אושר שאמר לבעליו” דעם היפך פון לטובתו ווארום מ'גיט אים ניט קיין הוראה וואס דארף ער טאן מיט די געלט.
¶120מ'זאגט אים נאר, אז וואס הייסט אן ”אדם השלום”?
¶121בשעת ער האט אזויפיל און אזויפיל זירות נאך דעם אונז.
¶122און דערצו דארף ער נאך האבן אט די אלע ענינים וואס מ'האט זיי איינגעשטעלט, די הצבעים, כסף וזהב.
¶123וכמדובר כמה פעמים, געדרוקט אין די צייטונגען, ואין כאן הזמן, ואין כל תועלת איבער'חזר'ן נאכאמאל.
¶124האט מען אויפגעשטעלט אזא דור, און זיי קלאפן אויפן טיש און זאגן אז זיי האבן דערפאר טענות.
¶125וואס קומען צוגיין אט ד און די מורים רוחניים און די 'מורה דרך' אין ”דרך הטובה הישר” האבן זיי געדארפט זאגן אשמנו בה גדנום זיי האבן טאקע מעיל געווען, אבער מכאן ולהבא, וועלן מיר טאן כל התלוי בנו אויף ממלא זיין אט דעם חינוך.
¶126קומט מען צוגיין און מ'זאגט פארקערט, אז וויבאלד אז מיר טויגן ניט, מאכן מיר אייך פאר דעם מורים און פאר דעם מחנכים און פאר די מדריכים און ”איש כל הישר בעיניו” יעשה און דערנאך איז מען נאך מוסיף, אז ווייסט איר וואס?
¶127אז ער וועט זיך זעצן אויפן שתבשל התלמידים, און דער אינגל וואס איז אלט זיבעצן יאר צי אכצן יאר צי הונדערט און זיבעצן יאר ער איז אבער אן אינגל אין ענינים פון תורה זאל ער ווערן זיין מדריק!
¶128האט ער געהעט אמאל א סיפה, געהאט א מלמדה, איז ער געווען פון ליטער, און ער האט געווען חכמות חיצוני האט זיך אינגאנצן ניט געקאכט, ער האט אבער געהערט אמאל בזמן לזמן דער עיקר תשעה באב.
¶129תשעה באב האט ער דאך ניט געהאט קיין חדר, און לערנען האט דאס ניט געטארט, איז בשעת קיינער איז ניט געווען אינצימה פלעגט זיך אוועקזעצן און לערנען.
¶130בשעת ס'וועט ז במילא האט מען אים אינדער דערציילט, אז ס'איז דא אזוינע וואס טענה'ן זיי איין, אז ניט ס'איז דא ווי ס'שטייט אין חומש, אז דער אויבערשטער האט געזאגט ”נעשה אדם בצלמנו כדמותינו” און דערנאך איז ”ויפך בפיו נשמת חיים” איז געווארן אן אדם וחבר וכו' עד סוף כל הדורות,
¶131נאר זיי זאגן, אז דאס איז געווען אט דאס וואס דא אוצרות אלול ושון, אז פריער איז געווען א צל און דערנאך ו' בהמה און דערנאך איז געווארן א קוף, א מלפה, און דערנאך איז געווארן אן אדם און מ'קאכט זיך אין דעם און ברענגט צוויות וכו' וכו.'
¶132און האט ער מסביר געווען דער גאנצער אריכות הדיבור, זאגט ער אים איר מענדל וואס דארפסט זיך מיט אים דינגען?
¶133זאג אים, אז די הארט ניט! אים געפעלט דער יחור?
¶134זאל ער גיין צו די מלפה און דער וואס האלט מפני נת ”אדם בצלמנו כדמותינו” זאל ז ס'איז גארניט קען מען זיך מיט זיי ניט דינגען!
¶135א איד האט א בחירה חפשית, און ער האט דאס דערפאר וואס ער איז ”בצלמנו כדמותינו” במילא הכה אפילו ”בידי שמים חוץ מיראת שמים” דער אויבערשטער, כביכול, אליין מיכט זיך אויך ניט אין זיין בחירה חפשית,
¶136אבער דורך דערויף מהרף זיין, אריינגעבן אין דער יוגנד דעם געדאנק, אז זיי זאלן מיינען אז זו היא הדרך דורך וועלכע זיי וועלן דערגרייכן און זיי וועלן ווערן אט דאס וואס א איד דארף זיין, אט דאס וואס א מענטש דארף זיין איז מען מהרץ נאכאמאל דעם דור הבא!
¶137נאר וואס דען? ניט מיט דעם קצה פון שף ואל תעשה וואס דאס איז געווען דער חטא ועון פון דעם פריערדיקן דור נאר דאס איז נאכמערער מיט דעם קלאפן אויף די פלייצה און זאגן ישר כח און גייט געזונטער הור בדקכם זו און איר האט אונזער מדאל מיט אונזער ישר כח מיט וכו' וכו וואס ס'איז אן ענין וואס לא הי' לעולמים.
¶138וכאמור אין דערויף אויך, איז ניט דער ענין ניט אזוי דער צוויי וואס ס'איז געווען אזא מין קא-סלקא-דעתא דער צוויי בזה וואס אין פוצה פה ומצפצף.
¶139ס'איז דא א לימוד זכות, וכאמור לעיל, אז די אלע החלטות בלייבן אויף פאפיר, איז אבער די צרה בזה, אז דאס וואס בלייבט אויף פאפיר איז דאס בהנוגע צו חלק הטוב שבהם.
¶140אבער די מקולקלים שבהם, אט דער וואס זוכט עפעס ענינים של קולות והיתר איז איצטער האט מען פאר אים ניט געמאכט א פירצער, מ'האט אראפגענומען אינגאנצן די מחיצות וגדרים.
¶141ניט ס'איז דא געבליבן א קצת חומה אין וועלכע מ'האט געמאכט י' גמול פרטיות על דרך ווי די יבנים האבן געמאכט, נאר מ'האט אינגאנצן מהרס געווען די חומה שבין ישראל לעמים, שבין עוד לחושך,
¶142מיט ”כל התוצאות רחמנא” ליצלן וואס קענען דערפון ארויס.
¶143איי איז דאך די קשיא וואס וועסטו אויפטאן אז דו וועסט מאכן א געוואלד און א געפילדער וכו ס'איז דאך א קול-קורא במדבר איז דאס ניט אזוי.
¶144ווי כאמור לעיל, די טענה פון דער יוגנט איז פארוואס מ'האט זיי ניט געגעבן קיין חינוך.
¶145דערצו איז די עצה מ'זאל זיך משתדל זיין מ'זאל זיי יא געבן אין חינוך.
¶146אבער ניט אט דעם ח איז אט דעמאלט וועט ער מאכן נאך א גרעסערע בקעה, נאר ווי תורה זאגט אז אוי בקעה מצא איז אט דעמאלט ”גדר בה גדר”.
¶147טייטשט אפ רשי, אז בשעת רב איז געקומען צוגיין אין בבל, וואס דארט איז געווען במחשכים הושלני א פינסטערנע מדינה, פול מיט אמהרתיות, ניט געווען קיין ישיבות כול וכו און האט געזען, אז ס'איז דא א מצוה וואס אין איר איז מען פרוץ,
¶148איז לכאורה, וואס האט ער געדארפט זאלן ווי די היינטיקע פראסעסארים מיט די רבות זאגן, האט ער זיי געדארפט זאגן קינדלעך, וויבאלד אז דאס איז א שווער צו מקיים זיין, וועל איך אייך נאכגעבן, און אומיר רעדן וועגן דעם וועטטער און וועגן וויעטנאם און וועגן אנדערע ענינים?
¶149זאגט די גמרא, לא זו הדרך!
¶150רב איז געקומען אין בבל און געפונען א ”בקעה גדר בה גדר”!
¶151אט דאס האט מען געמעגט טאן, האט ער געזאגט, וויבאלד אז אין דערויף איז מען געכאפט במילא דארף מען מוסיף זיין אז גדר רב הגדר, אז צו ס'יגלי תורה און די גמרא איז מסיים, אז דורך דערויף האט רב אויפגעבויט בבל, דערנאך איז געווארן הלכה כבבל, כתלמוד בבלי לגבי תלמוד דירושלמי, זינט רב איז אהינצוגעקומען.
¶152וואס וואס איז געווען די התחלת הענין?
¶153אז בשעת מ'קומט איז דעמאלט דארף מען זען וואו דארף מען מוסיף זיין אויף יעה ס'דארף זיין בדרכי נועם ס'דארף זיין בדרכי שלום און מ'דארף גאר ניט אנקומען צו אן אנדערע וועגן, מ'דארף אבער עפעס טאן אין דער ריכטונג, ניט מהרס זיין אט דאס וואס ס'איז נאך געבליבן עפעס אן ענין א גאנצער.
¶154וכאמור, מ'האט גערעדט כמה פעמים, אז וויבאלד אז מ'לעבט אין במילא באווייזט מען יעדער זאך מיט אמסטרדמה עציות, מ'פלעגט אמאל זאגן, מיט עציות בולטות מ'זאל זיך ניט קענען קיין דינגען איז כמה הגיעה הדברים, כאמור לעיל,
¶155אז מ'שטעלט זיך אוועק במעמד פון הונדערטער פרומע אידן, און צווישן זיי רבנים ומדריכים און ראש-ישיבות און מורים ומורות, און מ'זאגט, אז וויבאלד אז די נערון זיינען אנגעצויגן, און וויבאלד אז ס'איז אן אנדער
¶156דארף זיין חיי המין לפני החתונה געפינט זיך ניט קיין איינער אדער קיין איינער וואס זאל זאגן אז דאס איז היפך הצניעות, די אים היהודי היפך דרכי בני ישראל, און מסיים זיין, איר זאלט וויסן זיין, אז דאס איז אן איסור כרת, אן קיין פלוגת ומחלוקת בדבר.
¶157וואס דערפון לערנט מען אפ וואס איז דער יחס און ווי אזוי מ'נעמט אויף די שאר הענינים.
¶158וכמדובר כמה פעמים, אז בשעת מ'האט בטחון אין דעם אויבערשטן, וואס דאס איז דאך הכל מודים אז דאס איז א יסוד אין אמונה אין תורתינו אויף האבן בטחון אין דעם אויבערשטן אז ער איז א קול יכול ניט נאר אין ”רקיע השביעי” ער איז א קול יכול אין ”ארץ הלזוה הגשמיות” והחומריות, און ער איז א קול יכול אין ארצות הברית, אין אמעריקע,
¶159איז אט דעמאלט האט מען אויך בטחון אין ישראל עם אחד בארץ, און אט דעמאלט איז ניט נאר אז ”לפניך גלוי ולפניהם מי גלוי” אין דעם צו הבלתי טוב נאר אט דעמאלט ווערט מקויים בגלוי, אז מ'זעט אז דאס איז ”ברך הוי' המה” ווארום מ'קומט צו זיי צוגיין מיט אן אמת'ן ווארט, גענומען פון ”תורת אמת”,
¶160און מ'שרעקט זיך ניט טאמער וועט מען אים דערפאר מאכן אויס קאפליש-מאכער, און מ'וועט אים זאגן א שארפן ווארט, און מ'וועט אים זאגן אשר לכן זאלסט וויסן זיין, אז מארגן וועט מען אים ניט אויסקלייבן, אדער מ'וועט אים באשרייבן אין צייטונג, אז ער איז פון די וואס זיי לעבן נאך ”אין מדבר סיני”,
¶161ניט אין א קולטשור לאנד ניט אין ארצות הברית, דערשרעקט זיך זיך ניט דערפאר, און הערט זיך איין, אט דאס האט געזאגט דער אויבערשטער דעמאלט, און דאס זאגט דער אויבערשטער איצטער.
¶162און אט ד ובדרך זו, אז איר וועט גיין וועט איר קומען צו חיי מאושרים ברוחניות ובגשמיות גם יחד, און מיר וועלן איך ארויסהעלפן און צוהעלפן, מכאן ולהבא אף על פי וואס ביז איצטער איז דער איז געווען פארנומען מיט חידושי תורה,
¶163און א צווייטער איז געווען פארנומען מיט חידושים אין מדות טובות, און א דריטער איז געווען פארנומען מיט חידושים אין ”מעשה ומתן, אין” מסחר, כדי צו קענען געבן א סך געלט אויף צ און מ'וועט זיך מכאן ולהבא פארנעמען זיך דער חול לראש מיטן חינוך פון דור הצעיר,
¶164א חינוך הראוי לשמו כדי צו אויפצושטעלן דעם ”היכל הוי' המה” אז יעדערער און יעדערע זאל זיין א דירה לו יתברך, אז דער אויבערשטער וועט זאגן ושכנתי בתוכם ווי דער שלא ברענגט אראפ אמרו רזל בתוכו אויפן משכן לא נאמר אלא בתוכם ותוך ”כל אחד ואחת מישראל”, וועט דאס זיין בגלוי,
¶165למטה מעשרה פחיד, ובדורנו ובמקומינו זה, און דורך דערויף וועט מען אויפשטעלן ”צבאות השם” מיט וועלכע מ'וועט גיין מקבל-זיין פני משיח צדקנו,
¶166אים טהור וקדוש, בדוגמא ווי מ'האט אנגעצונדעט די מנורה מיט א פך שמן טהור, מאכן ליכטיק דעם 'עולם הזה' איצטער, און צו דעם נרות בבית המקדש וליקו נרות בחצוית קדשך בבית המקדש השלישי שיבנה בית המקדש במקומו,
¶167ווארום דאס וועט זיין דער משיח וואס יכוף ”כל ישראל ללכת” בדרכה פון ”תורת אמת”, און וועט דאס טאן אין אן אופן פון יכוף פון נייטן ניט אין א דעמאקראטישן וועג בפירוש, אין אן אופן פון כפיי און ווי ס'איז מרומז אין ירושלמי,
¶168און גערעדט כמה פעמים אין מאור עיניים שטייט דאס בפירוש, אז אין יעדער אידן איז דא א ניצוץ פון משיח'ן, וואס דערפאר איז ער האט זיך גע'חלם'ט א כחב, האט ער געזאגט ”דרך כחב מיעקב” א בעלי יהודאי אז יעדער איד איז דאס א כחב מיעקב וואס בפשטות גייט דאס אויף משיח'ן, ווארום אין יעדער אידן איז דא א ניצוץ פון משיח'ן,
¶169וועט ער מקבד זיין נדחי ישראל פון זיין 'מחשבה דיבור' ומעשה, און פון זיינע קינדער און פון זיינע ברידער און שוועסטער, ועני' אירחא, ויבנה בית המקדש במקומו אין זיין דירה, אין זיינע ד' אמות, ביז אין דעם יבנה בית המקדש במקומו על ידי משיח הכללי, במהרה בימינו ממש!