transcript · Yiddish
Text
Machine text not yet checked by a person - do not quote it as the Rebbe's words.
¶1מ'האט דאך גערעדט פריער אנטקעגן ”פדה בשלום נפשי” וואס דאס פארבינדט דאך דער אלטער רבי, דער בעל הגאולה, וואס י' טז כסא ויום השמחה והגאולה שלו, די גאולה זיינער מיטן פסוק ”פדה בשלום” און ווי גערעדט פריער, ווי ער שרייבט אין דעם בריוו וואס ער האט געשריבן בצאתו לחירות,
¶2אז כשקראתי ”פדה בשלום” קודם שהתחלתי פסוק שלאחרי זה, אט דעמאלט איז יצאת בשלום.
¶3איז די פדיה איז דאך, וואס פון א נשמה כללית, על דרך ווי מ'זאגט אז ברבים היו עמדי לערנט דאך דערפון אפ די גמרא אז דאס איז מתפלל אים הציבור, וואס דעמאלט איז דאס א רבים פרעגט מען אויף דערויף די שאלה, ס'איז דאך ”אין מקרא יוצא מידי פשוטו” אז דאס האט געזאגט דוד על עצמו.
¶4אז דער ”פדה בשלום נפשי כי ברבים היו עמדים” איז ווי איז דא דער אפטייטש פון ברבים היו עמדי?
¶5פארענטפערט מען אויף דערויף, אז דוד'ס תפילה איז געווען אין דער מעלה פון תפילת הציבור.
¶6פארוואס? דערפאר וואס דאס איז רבים תלויין בו און ”רבים צריכין לו”.
¶7איז בשעת דוד האט מתפלל געווען אויף זיינע ענינים איז דאס געווען א תפילת הציבור און א תפילת הרבים.
¶8על דרך זה בנוגע צו נשיאי ישראל ”בכל דור ודור”, על דרך זה בנוגע צו דעם אלטן רבי'ן בדורו, אז תפילתו, במילא אויך די פדיה שלו, איז געווען דער ”ברבים היו עמדי” כפשוטו, אז ס'איז געווען נוגע דער פסק-דין אז דער אלטער רבי זאל ארויס לחירות, איז דאס געווען נוגע צו הונדערטער טויזנטער אידן בימיו,
¶9ולאחרי זה, וכמבואר אויך אין ספרו ימי ישראל פון זקופה ההיא, אז אין יענעם זמן איז שוין געווען הונדערטער טויזנטער אידן וואס זיי זיינען געגאנגען בתורת הבעל שם טוב בכלל, ובתורת פון דעם אלטן רבי'ן בפרט, איז דער פדי שלו איז דאס געווען א פדי את הרבים.
¶10בא פדיית הרבים בדורו איז דאך דאס בדוגמא ווי פדי 'כלל ישראל' בא די גאולה האמיתית, בדוגמא ווי די גמרא זאגט נטקעגן די סדר אין די ”שמונה עשרה ברכות אין שמונה עשרה”,
¶11און מ'זאגט, אז די גאולה פון 'גאל ישראל' איז רעדן רעדט זיך דא וועגן גאולה פרטית, ווארום די גאולה הכללית רעדט זיך גאר אין דער ברכה פון צמח דוד,
¶12אף על פי כן, וויבאלד אז דאס איז אויך א גאולה, איז דאס מאין גאולה הכללית, און דערפאר איז קבוע בשבית אט דעמאלט ווען די גאולה הכללית וועט זיין.
¶13דערפאר וואס יעדער גאולה איז חדשמהו איז גאולה פרטית איז דא ”מאין גאולה כללית”.
¶14על דרך זה, ועל אחת כמה וכמה, די גאולה בדורו, אף על פי וואס לכאורה בזמן ההוא איז דער משפט געווען מערניט ווי אויף די הונדערטער טויזערטער אידן וואס זיינען בדורו געג נגען בתורתו האט דאס אבער אויך אין זיך די גדרים, כאמור, מיט א כל-שכן וקל-וחומר פון גאולת הפרט היחיד ממש,
¶15וואס זאגט די גמרא, אז דאס איז בדוגמא פון ”את צמח דוד” פון די ”גאולה כללית, על אחת” כמה וכמה מכל-שכן וקל-וחומר.
¶16וו ס די פדי כללי יז ך ווי גערעדט פריער ער יום במשפט יפ י ווי יז מען,‰ ז תפ י יז פ רבונ ן מיט וויי ענינים במשפט כהלכתא וו ס ס יז ער ענין התורה, ווי ער לטער רבי יז ס מבי ב רוכ ה, ון ושבי בצד קה מיט ער ענין הצדקה.
¶17וו ס ערפ ר עפינט מען זיך בנוגע ויך ו י ט כסלו, שרייבט דאך דער אלטער רבי אין אגרת הקודש, אין כמה אגרות שלו, אז ויהי שעמדה לנו אט די צדקה וואס מ'האט געגעבן פאר ארץ-ישראל
¶18איז עמדה לנו צו עבדות נפשינו ועל דרך זה פירט ער דערפאר ארויס דארף מען געבן צדקה אין חוץ-לארץ וכו מערניט וואס צדקה אין ארץ-החיים, וואס ”זה שער השמים” איז זי איז עולה שנעלער,
¶19בער ער כללות הענין יז ער ענין וו ס ער ול יז פ רבונ ן מיט צדקה, ון ער מיינט רטן צדקה כפ וטו, ווי ער רייבט בפירוש ין כמ פון י אגרו י ווי זיי זיינען ע רו ט ין תניא, ין חל ון
¶20זוי ויך ער ענין פ ר אים, ער במשפט תפדו במשפט התורה ז ס'ז ל זיין כהלכה וכהלכתא, ווי דער תרגום ז טייטשט ער ווי מ'תרגום דעם וו רטן כמשפט כהלכתא ז ל זיין כהלכה ”לימוד התורה ולימוד מביא לידי מעשה” וואס ד ס איז ויך ווי גערעדט פריער,
¶21ז ס'ה ט זיך דעמאלט נגעהויבן די תקנה, ז מסיים זיין עס ”מידי שנה בשנה”, וו ס לכ ור ”מאי קא משמע לן”, ין אים דור פון דעם לטן רבי'ן, יז ך געווען דער 'לימוד התורה' נפוץ,
¶22ניט געווען מ'ה ט ניט געדארפט האבן אויף דערויף קיין באזונדערע תקנות, וואו נאר ס'איז געווען א מעגלעכקייט האט מען געלערנט תורה ובהתמדה, דער חידוש בדבר איז געווען, אז דאס איז געווארן א תקנה אז ס'זאל זיין לימוד אין אן אופן פון ורבים היו עמדי מסיים זיין דעם שעס כולם ביחר.
¶23ועל דרך זה, ווי נשיא דורנו האט מתקן געווען אין לימוד התניא, אלע זאלן לערנען דעם זעלבן ענין אין ”תניא באותו היום”.
¶24וואס דא קומט-צו נאך אן ענין אין תורה, וואס דאס איז אויך פארבונדן מיט ”פדה בשלום” וואס פון ”פדה בשלום” לערנט זיך אפ די גמרא מאי ”פדה בשלום”
¶25ווי דער ברכים הגיע מאי ”פדה בשלום” אז אמר הקב רה אז ”כל העוסק בתורה וגמילות חסדים ומתפלאים הציבור מעל אני עליו כאילו פדוני לי' לבנים מבינומות העולם” טייטשט רשי אפ וואו שטייט דא תורה?
¶26דערפאר וואס שלום איז דאס ”תורה שנאמר לכל” נתיבותי' שלום.
¶27לכאורה, וואו איז דער קישוב צווישן תורה מיט שלום?
¶28תורה איז אן ענין פון א חכמה, ”היא חכמתכם ובינתכם” תורה איז אן ענין פון א הוראה, אנווייזונג והלכה ווי צו פירן זיך.
¶29וואו שטייט לכאורה אין דעם ווארט תורה דער ענין פון שלום.
¶30ולכאורה, רש י איז דאך לערנט דאך כפשוטו של מקרא, ו על דרך זה די פשטות אויך ין גמרא איז כידוע דער כלל, ז פירוש רשי ין גמרא איז ער ניט פסק'נט ער דינים, נאר ער איז מפרש דעם פירוש הפשוט, ביז וואנענט, ז אויב ס'איז דא סתירה צווישן דעם דין מיט פירוש הפשוט ברענגט רשי אראפ דעם פירוש הפשוט, אף על פי וואס דאס איז היפך ההלכה,
¶31ווי ס'שטייט אין ספרים פון כללי רשי.
¶32די לכאורה דער פירוש הפשוט אין כל נשיבותי' שלום?
¶33איז דאס ווי די גמרא זאגט אין גיטן, אז תורה איז ”מפני דרכי שלום”.
¶34דאס הייסט ניט תורה אליין איז שלום, נאר תורה ברענגט שלום.
¶35ווי דאס איז, לכאורה, דער פירוש הפשוט נשיבותי איז זיי גיין בדרכי נועם ובדרכי שלום.
¶36און ווי דער רמב"ם ברענגט אויך אראפ אין סוף הלכות חנוכה, וואס ס'קומט גלייך נאך יו טס כסלו, אז ”כל התורה ניתנה לעשות שלום בעולם”.
¶37ניט ער זאגט א תורה אין שלום, נאר תורה ניתנה כדי דער שלום זאל ווערן אין וועלט.
¶38וואס דאס איז דאך אויך דער פשטות מאמר חזל ”תלמידי-חכמים מרבים שלום בעולם”.
¶39זיי לערנען תורה, דורך דערויף זיינען זיי ”מרבים שלום בעולם”, אבער וואו שטייט דא אז תורה אליין איז שלום.
¶40זעט מען ד ך בער, ז ר י טייט ט, ז פדע בשלום מי תורה, ון טייט ט ך ן נ יבו י לום, ז ס ייסט ז תורה ליין יז לום.
¶41ווי זוי זעט מען ס ס'ז ל זיין ין פועל?
¶42יז ב ע ס'קלייבן זיך י ן וז מען, וו ס זיי זיינען על כל פנים עשר מי ר ל, וו ס ס יז ער תכלית הפרסום לפרסי, יז ך ענינים וו ס מ'ד רף בן יין רבים אלא שלשה,
¶43דערנ ך יז ד ענינים וו ס מ'ד רף ה בן חמשה, דערנ ך יז ד ענינים ווי ער גרעסער פרסום ווי ד רף מען ה בן שבעה, דערנ ך יז דער תכלית הפרסום יז עשרה, און דערנ ך יז ווי די משנה ז גט ין ”ברכות אחד עשרה ואחד ריבו” יז דער זעלבער נוסח, ע יחיד, נ ערער פסק ין ז ס יז דער זעלבער נוסח.
¶44וו ס ס יז ווי ער לשון ין ע ר ז מ'ז ל מסיים זיין במנין על כל פנים ז ל עס זיין בעשרה.
¶45וואס ס יז ער כלי פרסום, וו ס ב ע ס ס יז ך יין י ו ון לע לערנען ין אים זעלבן כלל, ולכוונה אחת,
¶46ון יע ערער וויל, ז ורך זיין לערנען ז ל, ווי ערעדט פריער, ז ל ס פ רעכנט ווערן ווי ער ווייטער ט ויך עלערנט זיין מסכתא, ון ט ויך מסיים עווען כל השס בצירוף כולם יחד יז ס מסיים כל אחד ואחד ט זעט מען 'לימוד התורה' שלום בגלוי.
¶47וו ס ס יז ויך ווי ער טייט ט פ ין מדרש אויף שלמים, ז ס יז ער פטייט פון לימו ון ס יז ויך וו ס י ים לום צווישן אים ויבער טן מיט ער וועלט, ון צווישן ער וועלט מיט י ן, ון י ן ווי ן ווי ן זיך ון צווישן כהנים ובעלים וכו די לע פירושים וו ס ער ז ט ין מדר זעט מען ך, ז למים יז ס ער ענין פון לימו ון ער ענין פון לום,
¶48ון ביז וו נענט ז ס ווערט ער כלי לימו ורך אים כלי לום ניט נ ר סתם לום, נ ר מרבים לום בעול.
¶49וו ס ס יז פ רבונ ן, כ מור לעיל, ניט נ ר ז מ'נעמט ויף זיך דער יום ב מ ט יפ ער,‡ אז ער וועט זיין ביי אים דער ענין פון 'לימוד התורה' וועט ער האבן דעם טיפ ד מ'דארף האבן נאך מערער, אז דאס זאל זיין אין אן אופן פון ”ברבים היו עמדי” אז ער זאל זען, אז א צווייטער איד זאל אויך אנהויבן לערנען תורה, אויב ער לערנט בלאו הכי זאל ער זען ער זאל מוסיף זיין אין 'לימוד התורה',
¶50מוסיף זיין אין כמות און מוסיף זיין אין אויך.
¶51וואס 'לימוד התורה' האט דאך די ביידע ענינים וואס דאס איז כפי שיתבאר לקמן בהנוגע אויך צו מסכתא הורים און אין לימוד ”התורה גופא, הלכות תלמוד תורה”,
¶52איז דאך דער אלטער רבי דארט מבאר בארוכה, אז אין תורה איז דא די צוויי ענינים, בלשון הגמרא איז דאס מתחילה מעיקרה זאל זיין למיגרת און דערנאך זאל זיין למסבר, וואס בפשטות דער ענין פון למיגרת איז דאס ן ענין פון כמות ער לערנט כדי צו וויסן די ענינים אין תורה.
¶53דערנ ך יז ד ל מסבר ער ז ל זיי פ ר טיין, ע ס יז ער ענין פון ויך ברך פון למזבר.
¶54ע רך ז ט ער וו ס לערנט וין ור ז ל ער זען ביי ים ז ל ומען בכמות, ביי ים ז ל ויך ומען בייכות, ע כו וכמה ין כשר עצמך.
¶55וו ס ט עמולט ווערט ער ”פדה בשלום” ין ן ופן פון בנשפט ון ין ן ופן פון בצדקה.
¶56די ”כל התורה כולה” איז דאך ”כללות ופרטיות נמרא” שטייט דאך אויף דערויף דער פירוש, אז יעדער ענין אין תורה איז דאס אן ענין פרטי, און דאס איז אן ענין כללי.
¶57וואס דאס איז ווי גערעדט כמה פעמים דאס וואס מ'זעט ביים ראגאטשאווער, אז אין יעדער פרט אין תורה געפינט ער אן ענין כללי, א גדר כללי, אן ענין כללי מיט א קל-וחומר מיט א ”גזירה שוה”, מיט א צד השוה וכו.'
¶58אט דאס וואס ס'שטייט בגלוי-שטייט דער טעם, פארוואס עפעס כל ”העוסק במצוה פטור מן המצוה”?
¶59שטייט וואס איז דער טעם פנימי בזה?
¶60דערפאר וואס יעדער מצוה איז כלול פון אלע איבעריקע מצוות, במילא וואס פאר א מצוה ער טוט ניט טוט ער אויך אלע איבעריקע תרי-בי' מצוות, באפרייט דאס אים פון אפגעבן זיך מיט יענער מצוה בפני עצמו.
¶61על אחת כמה וכמה אין די שני סוגים כללים, וואס אידן ווערן זיך צוטיילט אויף ישכר וזבולון וואס דער תכלית פון ישכר איז געווען למעת עובר דער ענין פון 'לימוד התורה'.
¶62דער תכלית פון זבולון איז געווען עוסק בפרקמטיא אבער ניט דאס איז דער תכלית.
¶63דער תכלית איז געווען, אז דערנאך זאל ער ווערן א ”תמכין דאורייתא” דער ענין פון צדקה.
¶64איז בא דעם לימוד פון זבולון איז דא אין דער צדקה איז נכלל דער ענין פון תורה, ווארום דורך דערויף וואס ער איז מחזיק את ישכר האט ער חלק בתורתו, און ווי דער דין אין הלכות תלמוד-תורה איז, אז לאחרי שלמ-ד איז דעמאלט שלא כישי ניט ווי שבנא הכי הלל, נאך דערויף ווי הלל האט געלערנט קען שבנא ניט באקומען קיין חלק בזה,
¶65זבולון באקומט אבער א חלק בתורתו של ישכר דאס ווערט גערעכנט ווי ער לערנט תורה, דערפאר וואס מ'האט אויסגענומען דעם תנאי קודם שלמוד, וואס דעמאלט ווערט דאס ווי אחי עזרי דעמאלט ווערט דאס ווי ישכר וזבולא ווי געבראכט בנוגע צו דעם אופן פון 'לימוד התורה'.
¶66וואס אט דא זעט מען, אז אין צדקה איז נכלל דער ענין פון כמשפט דער ענין פון הלכה, ווארום ער גיט צדקה אויף אזוינע ענינים וואס דאס איז 'לימוד התורה' גלייך, דער דאס מאכט-אויף אידן, אז דער איד זאל לערנען תורה,
¶67ניט חס ושלום ער שטעלט א תנאי דעם עני, ער גיט אים צדקה.
¶68דערנאך אבער, וויבאלד ער וויל אים מחי' זיין בגופו, טאר ער דאך ניט זיין קיין נחזר ניט דערציילן אים אן ענין וואס ער איז נוגע בנפשו.
¶69וואס דאס איז די הוראה פון דעם ערשטן אידן, פון אחד הי' אברהם וואס אברהם איז דאך געווען ”יצוה את בניו ואת ביתו אחריו” ”לעשות צדקה ומשפט” מכניס אורח שאין דוגמתו, און געווען אפן ווי ער טיילט אין מדרש פון אלע פיר זייטן,
¶70ז ניט נאר דער אורח זאל ביי אים באקומען אכילה און שתי' במ דבר, נאר ער זאל זיך ניט דארפן מטריח זיין גיין פון דער צווייטער זייט, און פון וועלכע זייט דער אורח איז ניט געקומען האט ער גלייך געקענט אריינגיין, און אברהם האט געפראוועט הכנסת אפשן.
¶71דערציילט ער אין מדרש, און רשי ברענגט דאס ראפ, אז לאחר שאכל ושסעה האט אים אברהם געז גט ולא מי שעלי עשיתי אכלת נאר ממי שאמר והיו העולם.
¶72לכאורה, וואו איז דא דער קשר און וואו איז דא דער המשך?
¶73נאר דאס גייט אריין אין הכנסת אורחין, ווי די גמרא זאגט, אז גדול המכתיו פון דעם היפך החיים דערפאר וואס דאס איז פארבונדן מיט ”חיי עולם” הבא,
¶74מה ד ך, ז ער ז ל וויסן ן רבי ז ל וויסן ז אכל וש מר וי עולם,‰ וו רום ניט יז י ז י ך ז ער רף ט ן לץ וו ס ס יז לוי בו, ז ער ז ל וויסן ן רבי ז ל וויסן, ז אכל ושם ”ימי שאמר והיו עולם”,
¶75וו רום ניט יז י צד י זיינע, זיין הכנסת ערכים פעלט רט ן עיקר, ניט ס'פעלט עפעס וו ס, ס'פעלט טפל, ס'פעלט הלב ס'פעלט דער עיקר, הובי"ל 'חיי עולם' הזה, און ער זאגט אים אפ חס ושלום פון ”חיי העולם הבא”.
¶76דורך וואס איז דאס? איז ניט דער פשט ויפטוע ”בפיעם ובספתם ולבים לא נכון” אמו ס'איז ניט גענוג ער זאל זאגן אכול ושעתה ממי שאמר והי' עולם ס'מוז אראפקומען בדיבור, ער דארף אבער האבן דעם געדאנק, די 'הבנה והשגה' וואס איז דאס דער אפטייטש?
¶77אז דאס הייסט אז די וועלט געהערט צו דעם אויבערשטן, און ער האט געגעסן דעם אויבער וואו ערציילט מען ים ווע ן ים,‰ ז ס יז ער ענין התורה.
¶78וו ס יז ענינו ל ור?‰ ז יז ל זיך וויסן ווי ער ד רף זיך פירן ין ט טע ליכן לעבן.
¶79פ רוו ס רף ער זיך זוי פירן?
¶80ניט ערפ רוו ס זיין שכל ז גט זוי,‡ יר קדשנו במצוותיו וצונו ס יז ער ציווי פון אים ויבער טן ער ז ל זיך זוי פירן.
¶81וואס איז זיין קשר מיטן אויבערשטן?
¶82דער אויבערשטער איז יצר האדם ”נשמה שנתת בי” דער אויבערשטער האט אים באשאפן, דארף ער אים פאלגן.
¶83וואס אט דאס איז ווי ושביה בצדקה אין דעם ענין הצדקה טאר מען חס ושלום ניט שטעלן קיין תנאי, ער זעט אז איינער דארף אנקומען צו צדקה דארף ער אים געבן צדקה, דערנאך דארף ער זיך כאפן פארן קאפ, אז מה דאך אז אים איז נוגע
¶84דארף דאך זיין אים נוגע דער צער הנשמה פון יענעם, עאכו"כ, ער זעט א נשמה חלק אלוקה 'ממעל ממש' איז זי ט קע מקיים מצוות, זי איז אבער מקיים מצוות אין אן אופן פון ”מצות אנשים מלומדיו” ויפטוע בפיהם ”ולבם לא נכון עמו”, צו דער הארץ זיין איז דאס ניט דערג נגען קיין געפיל, האט ער ניט אין 'קיום המצוות',
¶85עאכו"כ, אויב חס ושלום ס'איז דא א מצוה וואס יענער פארפעלט דאס אמאל, דארף ער זיך כאפן פארן קאפ, ער ווייס דאך יא דעם יוקר המצוות, און ער ווייס דאך אז דאס איז בחוקותי תלכו ואת מצוותי תשמרו איז דאס ניט נאר 'חיי עולם' הבא, דאס איז 'חיי עולם' הזה אויך!
¶86איז דאס וואס איז פארבונדן מיט צרכי הגוף שלו, אכילה און שתי' לחם און גדים ובא ”בית לדור בו” די אלע זאכן גיט ער אים, און אז די נשמה יענעם שרייט און בעט זיך, דער לא זמיר אות ”משיעבוד לגאולה” ומאפילה לאור על אחת כמה וכמה אז ”מאפילה לאור גדול” אט דאס זאגט ער, ער קען זיך ניט מישן אין יענעמס לעבן!
¶87פארוואס האסט אים געגעבן עסן און טרינקן בשעת יענער איז הונגעריק?
¶88ענטפערט ער, אז דאס האט יענער געבעטן!
¶89איז דאך על אחת כמה וכמה חולה אז ער ווייס ניט אז ער איז קריינט רחמנא ליצלן איז סימן אז ער איז מסו קן, ווארום אויב ער ווייס אז ער איז הונגעריק וועט ער זוכן מאכל ומשקה, אויב ער ווייס אז אים פעלט אין ברית וועט ער זוכן א ראשון, אויב אבער ער ווייס גאר ניט אז אים פעלט איז דאך א סכנה גדולה ביותר,
¶90איז אדרבא, אויב יענער בעט ניט און יענער איז ניט מעורר איז דאך רחמנות אויף אים שלא בערך הגרעסערע ווי אויף דעם וואס בעט זיך הער זיך איין לערנען מיט מיר תורה און העלפן מיר מקיים זיין מצוות ווי דער אויבערשטער וויל.
¶91און אז מ'קומט גיין צו אים און מ'זאגט אים דו האסט א דיעה אין פעדעראש ן, און דו האסט א דיעה אין דיין קהילה, און דו האסט א דיעה ביי דיינע בעל-הבית'ן, זיי זאלן געבן געלט אויף צדקה וואס הייסט דו נעמסט מערניט ווי ביי אים ביסט אים מזכה מיט א מצות צדקה, פארוואס ביסט אים ניט מזכה מיט 'לימוד התורה'?
¶92מאך מיט אים א שיעור, לערנען מיט אים כתב שולחן ערוך, איז ער שייך צו גמרא, לערנען מיט אים גמרא, איז שייך צו חסידות, לערנען מיט אים חסידות, און נאך מערער אלע אידן זיינען שייך צו די אלע אויב קיצו שולחן ערוך צי א' ב' האט ער געלערנט נעכטן קען ער היינט שוין רעדן מיט אים וועגן חומש,
¶93אויב ער האט שוין געלערנט חומש נעכטן קען ער היינט שוין לערנען גמרא, אבער אזוי איז דאך כאמור כמה פעמים, מתן תורה איז ”אנכי הוי' אלקיך אשר הוצאתיך” אלץ 'לשון יחיד' יעדער אידן האט מען אפגעגעבן אלע פיר סוגים אין תורה, אי פשט און סיי רמז סיי דרוש און סיי סוף,
¶94על אחת כמה וכמה אז ער קען פועל'ן ביי אים, אז ער זאל ניט נאר לערנען דער בעל דער ניצן צדקה זאל געבן צדקה, ער זאל אויך ווערן א לומד תורה און מקיים מצוות,
¶95על אחת כמה וכמה אז ער קען קען פועל'ן אז פון די צדקה זאל אוועקגיין אין ”תמכין דאורייתא”, וויפל ”תמכין דאורייתא” פארלאנגען, און ס'איז זיכערע זאך אז ס'וועט ניט פעלן אין אנדערע ענינים של צדקה, ווארום תורה האט אט דעם ענין אז זי איז מוסיף ניט על ידי זה, נאר יש!
¶96דורך דערויף וואס מ'גיט אויף תורה קומט-צו, על דרך זה איז בשעת מ'נעמט מקופץ צדקה אויף תמיד, א חלק הארי אויף תורה וועט אין דער קופץ צדקה על אחת כמה וכמה ניט פעלן אויף אלע איבעריקע צדקות,
¶97הנצרכות הדרושות איז דאך א זיכערע זאך בנוגע צו דעם ענין, אז אין הקב"ה מעובד הכל על ידם איז אט דער טעם, אז טאמער וועט ביי אים נעמען צופיל געלט אויף א ישיבה וועט דאס פעלן אויף העלפן אין אן אנדער ענין של צדקה דאס איז היפך הבטחון בה נאכמער דאס איז היפך המונה בה ס'קען ניט זיין דער אויבערשטער זאל הייסן טאן א זאך וואס דורך דערויף וועט ארויסקומען א היזק, רחמנא ליצלן.
¶98ועד ווי גערעדט פריער, על דרך ווי דאס איז אין נתינת הצדקה, אז ער דארף מזכה זיין דעם נותן הצדקה, ניט נאר מיט די 'מצות הצדקה', נאר אויך מיט במשפט תפדה מיט דעם ענין אז ער זאל ווערן א לומד תורה,
¶99אז נאכמערער ער דארף זען אז די צדקה זאל אוועקגיין דער חלק הדרוש אויף תמשין דאורייתא, וואס דעמאלט האט ער א חלק אין דער תורה ניט נאר אין דעם שכר, נאר דאס איז שכר ווי א לומד תורה,
¶100און ער ווערט גערעכנט ווי א לומד תורה, ביז וואנענט אז מ'זאגט פריער ”שמח זבולין בצאתך” און דערנאך ערשט ויתכר בוהליך כמבואר בפוסקים וכו על דרך זה אויך איז אין 'לימוד התורה'.
¶101ער קען לערנען מיט זיך תורה כל היום כולו, איז ער מקיים מצות תלמוד תורה לכאורה ער האט דאס ניט מערוואס צו מוסיף זיין, זיינען פיר ון וו נציג יפל מעס לעסט יז ער דא י רגעים מוכרחים אויף קיום גופו כדי ער גוף זאל קענען לערנען תורה, ער האט מערניט ווי רגעים ביום.
¶102זאגט אבער די גמרא ”כל האומר אין לי' לי תורה” און די גמרא רעדט מיטן לא בשובתן עזקינן ולא ברשי עזקינן די גמרא רעדט וועגן אן ערליכן מענטשן, אז ער זאגט מיינט ער דאס, און ער זאגט אין לי אלא תורה ער האט ניט בעולמו קיינע אנדערע ענינים, מערניט ווי זיצן און לערנען תורה.
¶103לכאורה, וואס דארף מען האבן נאכמערער?
¶104זאגט די גמרא, אפילו תורה אינגלע, רחמנא ליצלן, ניט נאר ער איז ניט מקיים קיין ענין טוב, נאר אט דאס וואס ער זאגט זאל ער וויסן זיין, אז ניט נאר ער האט ניט תורה, אז ניט נאר ער וועט קיין אנדערע זאכן ניט האבן, נאר דאס איז היפך פון 'לימוד התורה' און ווי מ'איז מפרש אז ”אלא תורה וגמילות חסדים”.
¶105וואס דאס איז ווי תורה כדי ס'זאל זיין דער קיום התורה אז תורה יש לו דארף דאס זיין פארבונדן מיט גמילות חסדים, מיט דעם ענין פון צדקה.
¶106נאר וואס דען? ווי ער זאגט אין אגרת הקודש עיקר ענינו 'לימוד התורה' און דערנאך האט ער אויך ובי גמילות חסדים מיט הו"ו תפל.
¶107דערנאך איז דא אין תורה עצמה די התכללות פון צדקה, ווי גערעדט פריער וואס הייסט ער לערנט תורה פאר זיך?
¶108”שלשים ארבעים ושמונה” מעלית ”התורה נקנית” בהם ס'מוז זיין ”דיבוק חברים”, אניט 'ובד בבד' איז אט דעמאלט איז בינוילא זאגט די גמרא, ובדיבוק חברים און פלפון חברים, מיט אלע תנאים ווי ער רעכנט אויס די דברי חכמים במשנתם.
¶109ביז וואנענט אז ווי כמבואר בכמה מקומות, אז ער דארף מיט יענעם לערנען תורה ביז וואנענט יענער וועט לערנען תורה אפילו ווען ער וועט פון אים אוועקגעבן.
¶110ניט ער וועט דער אויפטו פון א גוטן מלמד מיטן תלמיד, אז בשעת ער לערנט מיט אים הערט זיך צו דער תלמיד און פארשטייט אלץ וואס ער האט געהערט פון זיין מלמד ווען איז דער מלמד א בר פועל ווען דער תלמיד קען דערנאך ווערן א מלמד
¶111און ניט נאר קען נאר ער ווערט דאס בפועל, ווארום אניט איז ער דאך ניט ווי זיין מלמד, ביי א זיין מלמד איז דאס געווען בפועל, און דארף דער תלמיד ווערן דעמאלט אויך א בר פועל אין מלמד זיין תורה לחול,
¶112און אויך כאמור אין אזא אופן ווי דער וואס האט מיט אים געלערנט, אז ס'איז ניט מספיק אז ער וועט לערנען מיטן צווייטן תורה אז יענער וועט וויסן וואס תורה זאגט, נאר אין אזא אופן אז יענער וועט דערנאך ווערן א מפיץ תורה.
¶113וואס דאס איז דער ענין הצדקה ווי דאס איז אין 'לימוד התורה' עצמה.
¶114ניט ווי תורה וגמילות חסדים איז דאך דאס צוויי באזונדערע פעולות, ס'איז דאך אבער דא אין יעדער פעולה עצמה איז אויך דא א התקלבות אז ער לערנט תורה אין אזא מין אופן וואס בשעת הלימוד איז ער גומל חסד אים חבירו, על אחת כמה וכמה אויב דאס איז תלמוד תורה דרבים איז ער גומל חסד אים הרבים.
¶115וואס דאס איז די כללות ההוראה, על דרך זה ווי ס'איז געווען בא דעם בעל השמחה והגאולה, וואס כאמור לעיל האט ער געזאגט אז דאס איז דער טאג וואס וואס דעמאלט איז ארויסגעג נגען דער לימוד החסידות האט זיך אנגעהויבן אין אן אופן, אז כמה וכמה,
¶116ניט נאר יחידי סגולה, נאר ס'זאל ווערן ”מובן ומוסג בשכלו של” כמה וכמה, כידוע אין דעם שינוי וואס איז געווארן אין אופן די אמירת התורה ולימוד תורת החסידות פון דעם אלטן רבי'ן לאחרי השחרור, לאחרי הגאולה שלו,
¶117אט דאס וואס מ'דערציילט אונז אט די אלע פרטים איז דאס ניט כדי צו פארנעמען די צייט דערציילן א שיינעם סיפור וואס האט אמאל געטראפן, וכידוע ווי גערעדט אמאל בארוכה וואס דער בעל שם טוב האט געזאגט,
¶118אז ס'איז דא דער רמז וואס די משנה זאגט ”הקורא את המגילה למפרע לא יצא” אז אויב ער לערנט די מגילה, און זאגט אז דאס איז למפרע ס'איז געווען בימי אחשורוש, אבער ביי אים איז דאס מערניט ווי א סיפור דברים איז אט דעמאלט 'לא יצא'.
¶119ער דארף קורא זיין וואס ס'האט געטראפן בימי אחשורוש כדי ער זאל וויסן, אז אים מיינט מען דאס איז בזמן הזה.
¶120מיט אים טרעפט איצטער דער נס בימי הפורים, דער נס בדרך ווי ס'איז געווען בימי אחשורוש.
¶121ער ווייס דאך אבער ניט וואס ס'איז געווען בימי אחשורוש דערציילט אים די מגילה וואס ס'איז געווען בימי אחשור אבער דערנ ך באוו רנט מען, ס יז ניט למפרע, ס מיינט מען יר ין אים רט, ין אים י ר, וואו דו עפינסט זיך י טער.
¶122ע רך ז יז ס בכל עניני ור ומצווי י ך ט י ענינים ויף וועלכע ס טייט ז ס יז ן ענין ל זכרון.
¶123יז ניט ער ענין זכרון דערמ נען זיך וו ס ט עט עטראפן מ ל, על דרך זה וואס האט געטראפן ווען דער לטער רבי איז ארויס לחירות דאס מיינט מען אונז, יעדערן, בכל מקום ובכל זמן, אז ער זאל וויסן זיין,
¶124אז נעכטן מיט א רגע פריער געפינט ער זיך בשיעבוד, און איצטער איז ער יוצא בגאולה, און דאס דארף זיין ביי אים פארבונדן דורך דעם ”ברבים היו עמדי” און דורך דעם ”פדה בשלום” אין ווי גערעדט פריער די פרטים בדבר דער ענין פון דער קיום במשפט דער ענין פון כהלכתא און דער ענין פון בצדקה, און פועל זיין,
¶125אז דאס זאל אזוי ווערן ביי די אלע מיט וועמען ער קומט אין א פארבינדונג, אז זיי זאלן זיך דערפון דערוויסן פון אים, און ער זאל מיט זיי רעדן בדברים היוצאים מן הלב, און באווייזן א דוגמא חייו,
¶126אז ער איז נאוד דורש ונאום מקיים איז אט דעמאלט איז פועלים פעולתם און ער ווערט אין אן אופן אז יפוצו המעינות חוצה אז אט דאס וואס מיט א רגע איז דאס געווען אן ענין של חוצה ווערט דאס פנים 'ולפניי ולפנים', וואס דאס איז דאך פארבונדן מיט בנין בית-המקדש, וואס כאמור לעיל, דער פסק הרמב ם,
¶127איז דאס פארבונדן מיטן ענין פון ביאת משיח וילכי מלחמת ה' וינצח, וואס דאס איז פארבונדן מיט 'יכוף כל ישראל' איז דבקה בו,
¶128אז מ'זאל ניט רעכענען, אז וויבאלד אז דאס איז א דעמאקראטישע וועלט, און וויבאלד אז מ'טאר יענעם זיך ניט מישן ביז וואנענט יענער לאדט ניט איין און זעצט ניט אוועק און בעט זיך ביי אים, זאגט מען,
¶129אז 'יכוף כל ישראל' יעדער איד האט א מצות עשה מן התורה איז איז דא איין מצוה פון ”אנכי ה' אלקיך אשר הוצאתיך מארץ” בשרים ”לא יהי' לך אלקים אחרים על פני” דערנאך איז דא א מצוה ”הוכח תוכיח את עמיתך” און דערנאך שטייט גלייך בהמשך אחד ניט חס ושלום מצד סיני,
¶130איז דערפאר וואס ואהבת לרעך דארף זיין כמוך און אויב ער איז ניט מקיים דעם ”הוכח תוכיח” איז א סימן אז ס'פעלט אין דעם כמוך אפשר פעלט נאכמערער, אבער כמוכה ער פעלט זיכער.
¶131והא ראי' אז ס'קומט צו זיינעם א קליינעם קינד, איז אט דעמאלט פארלאזט ער זיך ניט וואס דער קינד גייט ארום און שרייט אז ער וויל ניט גיין אין בית-הספר, ער וויל זיך בעסער שפילן, ער וויל ניט עסן קיין מאכלים המברים ער וויל עסן זיסע זאכן,
¶132פרעגט ער ניט ביי אים און איז אים מכריח ללכת בא ולחדיק את בדקה על דרך זה ממש, אט די וואס זיינען קליין אין ידיעת התורה און אין 'קיום המצוות',
¶133וואס כל ישראל ווילן מען לערנען תורה און מקיים זיין מצוות, אחוץ אט די וואס ווייסן ניט דעם יוקר הענין.
¶134ער איז קליין אין דעם ענין וואס ער איז נאך צו דער הכרה ניט געקומען.
¶135”לא בר דעה הוא” ער איז א גרויסער חכם בכמה ענינים, על דרך זה ווי ס'קען זיין א חכם גדול אין איין חכמה, און בשעת מעשה זיינען א מהרץ גמור אין א צווייטער חכמה על דרך זה קענען זיין אן איש טוב און א בעל חסד און א חכם גדול אין עולם המסחר,
¶136אין עולם החשבון וכו' וכו און ס'זאל זיין א מהרץ גמור בהנוגע צו וויסן וואס איז תורה און וואס זיינען מצוות, איז בשעת יענער ”לאו בר דעהו ט” ד ס יז ער אמת'ער קטן על פי ין ון על פי שכל ון על פי יושר, ון ער עיקר על פי אנושיות.
¶137לע וו ס ן, ווי גערעדט פריער, יענער שרייט, ז ער יז וין נ ך דרייצן י ר, און ער יז פ ר זיך, און מ'ט ר זיך צו ים ניט מישן, איז אויב נאר מ'זעט אז ווי ער פירט זיך, איז א סימן אז ער שטייט אין א מרצב מסוכן ער ווייס ניט אז ער איז לאו ברדהו ער מיינט אז ער ווייס וואס תורה איז, ער מיינט אז ער ווייס וואס מצוות זיינען, און ביי אים קומט אויס אז ער קען אויסקומען אן דעם,
¶138איז דאך דעמאלט איז ער דאך ניט נאר לאו ברדהו נאר ער שטייט אין אן אופן של סכנה ער לאזט ניט צו דעם רופא, דער רופא זאל אים היילן, איז דאך אט דעמאלט,
¶139על אחת כמה וכמה אז ס'דארף זיין א השתדלות יתירה אויף זען אז יענער זאל אנהויבן לערנען און וויסן דער יוקר התורה וגודל חשיבות המצוות איז אט דעמאלט וועט זיכער אין אים מקויים ווערן, ס'וועט זיין דער תמו אויב נאר ער וועט פארזוכן וועט ער זען וראו כי טוב כידוע דער סיפור פון דעם אלטן רבי'ן אין דעם.
¶140וואס אט דאס איז די נקודת הדבר, ווי גערעדט פריער, אז דער ענין פון זכרון, אז מ'דערמאנט זיך אז מ'וועט אזויפיל יארן צוריק ווי דער אלטער רבי געזעצן בבית אסורים, און דערנאך איז ער בי ו ט כסלו ארויסלאך ”משיעבוד לגאולה”, און דערנאך האט דאס ביי אים ארויסגעבראכט תקנות פאר זיך,
¶141און תקנות פאר אידן, און תקנות פאר כל העולם כולו איז דאס ניט חס ושלום למפרע דאס איז איצטער נצב וקיים ועומר בשעה זו וברגע זו ובמקום אז מ'זאל מקיים זיין ט די לע תקנות, ו”ביתר שאת וביתר עוז”,
¶142ווארום ס'דארף ד ך זיין דער ”מעלין בקודש” ניט נ ר דער ענין פון לומר אידין לומר אידין איז ניט גענוג ער בלייבט אויפן זעלבן ארט זאגט ער ניין, ס'דארף זיין מעלין ס'קען ניט זיין ווי דער פריערדיקער טאן.
¶143און ווי גערעדט כמה פעמים די דוגמא פון נרות חנוכה, דעם ערשטן נאכט, אז ער צינדט אן איין ליכטל, האט ער מקיים געווען די מצוה, מהדרין מן המהדרין אזוי איז דער דין, דערנאך קומט צוגיין די צווייטע נאכט, צינדט ער אויך אן איין ליכטל זאגט מען אים, ניין!
¶144דארפסט אן צינדן נאך איינע, שרייט ער האסט מיר אליין געזאגט נעכטן, אז איין ליכטל בנעתו מהדרין מן המהדרין זאגט מען אים, דאס איז געווען נעכטן!
¶145איצטער ביסטו גע און אנצינדן איין ליכטל האסט שוין אנגעצונדן מוזט אנצינדן צוויי!
¶146ועל דרך זה דעם דריטן טאג זאגט מען אים, ניין!
¶147איצטער מהדין מנהדין דארפסטו מוסיף זיין נאך א ליכטל!
¶148און ערשט דעמאלט איז ער מקיים די מצוה ווי ס'דארף זיין, וואס ”מנהג ישראל תורה” איצטער איז דאס געווארן ניט מהדין, מנהדין דאס איז געווען בזמן השף, איצטער יז ס ”מנהג ישראל תורה” ון ס יז ער ענין על פי תורה, ז מ'ד רף נציבן י צווייטע נ כט מוסיף זיין ויף דער ער טער נ כט.
¶149ון ניט ערפ רוו ס עמולט יז ס ניט עווען יין קו דש ער כלל ליין זאגט קו דש יז ס, ס'ד רף בער זיין ין קו דש גופא רף זיין ער מעלין בקו ועל דרך זה איז דאס סיי אין 'קיום המצוה' סיי אין 'לימוד התורה' דער ענין פון הוספה מזמן לזמן.
¶150וואס דערפון איז אויך פארשטאנדיק, אזוי ווי אין דעם ערשטן יאר, אין דעם ערשטן יו טס כסלו, איז געווען גענוג דער לימוד השעת באופן כך וכך און נתינת הצדקה באופן כך וכך איז דאך לכאורה, ווער קען זיך גלייכן צו די חסידים הראשונים פון דעם אלטן רבינ'ס חסידים?
¶151ז גט מען בער ניין, ס'ד רף זיין ”מעלין בקודש”!
¶152רייט ער, ז ער יז ן ננז ון יענער יז ן ענוג?
¶153ז ט מען ויף ערויף אים מ ל, מ'נעמט ים ננז ון מ'שטעלט ים רויף ויפן ענוג וו ס ט עמולט זעט ער ווערט ער העכער ט קע בכח פון דעם ענוג, בער ער ווערט העכער פון דעם ענוג.
¶154וו ס ס יז י נקודה כמור לעיל, אז די כוונה שבזה פון די תקנה פון דעם לטן רבי'ן איז דאס אז דאס איז ן ענין וואס דאס איז איצטער, ניט נאר בתחפו נאר אדרבא ”ביתר שאת וביתר עוז”.
¶155און וויבאלד אז מ'פארלאנגט דאס פון דעם דור ישים און אין דעם חושך כפול ומכופל פון זמן הגלות, אז ניט נאר מ'זאל טאן און לערנען ווי מ'האט געלערנט אין דורות שעבלו, נאר מ'זאל מוסיף זיין בזה,
¶156וכאמור לעיל סיי אין כמות און סיי אין איכות, ועל דרך זה איז אויך אין דעם ענין הצדקה, ועל דרך זה אין דעם ענין פון כל המצוות, וואס צדקה איז דאך כולל כל המצוות כולם, וואס דערפאר איז זי דאך שקולה כנגד כל המצוות ונקבע בית ירושלמי בשם מצות טעם וכו כמבואר בארוכה אין תניא זאל דאס זיין אין אן אופן פון הולך ומוסיף ואור,
¶157ביז וואנענט מ'וועט מאיר זיין דעם חושך הגלות פון דעם חושך כפול ומכופל, און מ'וועט אראפברענגען דעם ”לילה כיום יאיר” בביאת משיח צדקנו בקרוב ממש.
¶158לחיים.