Text

¶1אויף ”שקר החן הבל היופי אשה יראת ה'” איז תתלל שטייט אין דערויף אין מדרש, און אין אגדו בכמה מקומות, וואס דער דיוק בזה ווייזט אויס, אז לכאורה, וויבאלד אז תורה אליין זאגט אז דאס איז חן,

¶2און וויבאלד אז תורה אליין זאגט אז דאס איז יופי, און ביידע זאכן, איז דאך ווי די גמרא זאגט אז לא נברא את אשה אלא לא יופי על אחת כמה וכמה דער ענין החם, וואס דאס איז דאך נאך א העכערע זאך, ביז וואנענט אז מ'זאגט, אז די ”שלשה חינות הן”, אז מער ווי דריי ניטא,

¶3און זיי זיינען למעלה מן השכל וההסברה וכו ווי מ'ברענגט דאך אין די אלע דריי דוגמאות, איז ווי זאגט מען אויף דערויף שקר און ווי זאגט מען אויף דערויף הבל.

¶4און וואס איז דער קשר מיט אשה יראת ה' הי תתלהם ס'איז ממה נפשך ס'איז שייך פארגלייכן זאכן וואס זיי האבן צווישן זיך א צד השוה, איז דעמאלט זאגט מען, אז דאס איז העכער און דאס איז ניט אזוי הויך, אדער ”מן הקצה אל הקצה”, אז דאס איז שקר און דאס איז תתהלף.

¶5לכאורה, דער ענין פון חן און יופי און יראת ה האט צווישן זיך קיינע ענינים שוים ניט, קיינע נקודות משותפות, איז ניט שייך זאגן, אז דאס איז שקר ותמורת זה ובנגוד לזה איז דער ענין פון יראת ה

¶6וואס דאס איז מסביר, ווי קומט דער מדרש, ווי קומט הגדות חז ל, טייטשן אזוי דעם פסוק, און וואס טייטשט מען אפ?

¶7א ”שקר החן והבל היופי” גייט דאס אויף דורות של משה און דורות של יהושע, און דערנאך נאך א דיעה אויף דורות ”של חזקיהו מלך יהודה”, און אשה יראת ה' איז תתלל איז דאס איז דורו של ר' יהודה בן עילאי, אדער ווי ער זאגט נאך דעם דור פון גזירת פון היפך החיים.

¶8און דער מדרש איז מסביר, וואס איז די נקודה משותפה?

¶9אז דאס מיינט מען 'לימוד התורה', און דורה פון ר' יהודה בן עילאוי און פון דורה פון שמ ד איז דעמאלט איז געווען מתעטפים ”ששה בטלית אחד” בלומדים תורה.

¶10דאס הייסט, ז דא רעדט זיך לץ וועגן דעם אופן אין 'לימוד התורה', און דער 'לימוד התורה' איז דא וואס ער איז אין ן אופן וואס ער ווערט אנגערופן בשם חן, וו ס כ מור, חן ע ל בעלה 'וחן מקום על יו' שב וכו יז ס ער פ ט ין ערויף כפ וטו ל ענין,

¶11ז ע על פי וו ס ין שכל טער ניט יין סבר פ רוו ס ער רט עפעלט ים וכו יז ס זוי בטבע ברי ז 'חן מקום על יו' ון ווי מ'ברענ ”ט רט י” וגמא לדבר ועל רך ז ין י נ ערע ני חונותן.

¶12דערנ ך יז ך י ן ופן ין לימו ור וו ס ער ווערט נ ערו פן ב ם יופי ס ייסט ער ה ט סבר ב ך ל, ז ס יז יינע ז ך מיט י לע ענינים יופי, ווי ס יז פרטים ביופי, ון ערנ ך יז ך ן ופן פון לימו ור וו ס ס ווערט נ ערו פן מ צד יר ון

¶13ויף ערויף ז ט מען, ז ס ווערט נ ערו פן וקר ון הבל ון ס יז ן ענין ל תת ללם.

¶14וואס לכאורה, ווי אזוי קען מען זאגן 'לימוד התורה' איז בימי משה וואס ”משה קיבל תורה מסיני” און וכל דורות ווערן אנגערופן בשם דור דע ביז

¶15וואנענט אז מ'זאגט אין מכילתא לא ניתנה תורה אלא לוח להמן דער עיקר ענין נתינת התורה איז דאס געווען פאר די וואס האבן געלערנט תורה ווי ס'האבן געלערנט אויך להמן,

¶16וואס דאס איז ”דורו של משה”.

¶17דורות של יהושע איז ט קע ”פני משה כפני חמה ופני יהושע” מערניט ווי כפני לבנה, בער אף על פי כן איז דאס געווען 'ומסרה ליהושע' ”משה קיבל תורה מסיני” און גלייך דער מקבל שני איז געווען יהושע.

¶18ביז וו נענט ווי מ'ז גט אין דעם ערשטן קאפיטל, און גלייך ווי יהושע האט איבערגענומען דער ”דבר אחד לדור”, איז דאס גלייך געווען חזק ואמת, און מ'זאגט אים קשער פונקט ווי ס'איז געווען ביי משה'ן אזוי וועט דאס זיין ביי אים, ס'איז מערניט וואס ס'מאנט זיך פון אים חזק ואמת.

¶19ביז וואנענט ווי כפשוטו, ער איז דאך געווען דער מקבל שני, ווי דער רמב שרייבט, און אזוי איז אויך דער פשטות המשנה, ”משה קיבל תורה מסיני מקבל ראשון, ומסרה ליהושעה” מקבל שני.

¶20מצד דערויף וואס יהושע איז אויך געווען באם בארג סיני, איז דאך נוסף אויף דערויף וואס ומסרו ליהושע איז שוין פאר דעם געווען די הכנה און די הכשרה בא יהושע'ן, בשעת מעמד הר סיני זיינען אלע אידן געשטאנען, 'ויחן ישראל כנגד ההר' 'לשון יחיד',

¶21אלע כי איש אחד, דערנאך איז אבער געווען דער ענין פון ”ארבעים יום וארבעים לילה”, איז דעמאלט איז געווען דריי חלוקות משה יז געווען בהר, לע ששים ריבו מישראל זיינען געווען במחנה, איז יהושע איז געווען צווישן דער מחנה מיטן הר, ז ד ס איז דער פשטות הענין בכתובים, אין פסול.

¶22וו ס ס יז ך פ רשט נדיק פ רוו ס יז ער געווען בין ההר והמחנה?

¶23דערפ רוו ס ין אים ענין פון בל ור פון רבעים יום יז ער ניט עווען ווי מ ו מ יז עווען עבדי ער מקבל ר י ן ין ן ופן פון מ בל יחיד, בער ער יז ניט עווען ב ר פון י וו ס זיינען עווען במחנה ער יז עווען העכער פון ער מחנה, עו על פי וו ס ער יז ניט עווען ב ר סיני ט ד רט וואו מוש יז עווען.

¶24איז ער שוין איידערנ ך 'מסרה ליהושע' יז ער שוין געווען ין ן ופן מיוחד, ון ערנ ך יז עווען במשך כל שנים ב מ בר יז ך עווען ”ומשתי יהושע בן נון יז לא ימיש מתוך” להם,

¶25וו ס ערפ רה ט מען ד ך מ ו ין ענטפערט ”נוצר תאנ ך יכל פרי” איז דאס דער איין און איינציקער מענטש וואס ס'האט געקענט זיין אויף וועמען ס'איז געווען דער טוער וואס דאס איז געווען מערניט ווי יהושע בן אום.

¶26ביז וואנענט אז מ'זאגט נוצר 'לשון יחיד' איז דאס איין און איינציקער אט דאס איז יהושע בן אום.

¶27און אף על פי כן זאגט מען דורות של יהושע וואס דער דור ווערט דאס אנגערופן ניט דער דור וואס איז געווען בחייו נאר ד ס מיינט מען דער דור וו ס ער געהערט צו יהושע,

¶28בדוגמא ווי ווי תלמיד וו ס מ'ז ט ים, ז ער יז תלמידו של פלוני דערפ רוו ס ער יז למי ד רף זיין מעין הרב ט ער דור יז דער וו ס אין דעם דור, ויב ס יז זיין ”בר אחד לדור” יז ער מעין פון אים בר.

¶29ביז וו נענט ווי ער ז ט ד ך ין ספרי, ון רשי ברענגט עס ר פ בפירושו על התורה, וואס דערפון איז ד ך כמדובר כמ פעמים,‰‡ הוכחה, ז ד ס יז פ ר ט נ י פילו פ ר ”בן חמש למקרא” וו ס ער יז נ ך ניט ו ע ומען ון בן ער למשנה ז ”הנשיא הוא הכל” ו הכל הוא הנשיא,

¶30ז רט וואו ס'רעדט זיך וועגן לע ששים ריבוא מישראל קען שטיין ין פסוק בפשטות הכתובים משה, און רט וואו ס'רעדט זיך וועגן משה'ן קען שטיין בפשטות הכתובים ז ט רשי ישראל.

¶31וואס דערפון איז פ ר ט נ י, ז ורו ”של משה יז” ס בערך פון משה'ן, וו ס ערפ ר יז פ ר ט נ י, ז ”שופט כל הארץ” לי ים משפט ערפ רוו ס ר מדבר קען ניט יין ין ר י ר ל, ט מען געז ט משה'ן ער ז ל בלייבן מיט זיי.

¶32ס יז דאך לכאורה היפך, ז ”שופט כל הארץ” לי יסן משפט נ ר ס יז עווען ”דורו של משה” על דרך ז יז ס יז עווען ”דורו של יהושע” דאס הייסט, ז זיי האבן ן ערך אין דעם ענין התורה אויך בערך פון יהושע, וו ס יהושע ווי גערעדט פריער איז ער איז געווען דער ניצר תאנה,

¶33און אף על פי כן זאגט מען, ז דאס איז שקר און דאס איז הבל, און מ'זאגט, ז אשה יראת ה איז אויב זי וואלט אויך געהאט דעם חנון יופי האט זי ד ך די מעלות אויך,

¶34דער פסוק ז גט ער, ווי דער מדרש טייטשט ס פ, ז דורה פון נשמד ון דורה פון רבי יהודה בן עילאי יז ס ן ענין וו ס מ'לערנט ור מ יר ון ון ויף ערויף ז גט מען י תהללו.

¶35שטייט ויף ערויף ער בי ר, ז דער פסוק ליין ז גט אים טעם.

¶36פ רוו ס ווערט ס נ ערופן שקר, ון ס ווערט נ ע רופן הבל פ רוו ס יז ס שקר?

¶37דערפ רוו ס איז חן. ער לערנט תורה יז ין ערויף דער ענין פון חן, מ צ י חן לפניך יז ערפ ר, ””ונפלינו אני וימך, שלא תשרי” שכינה” ווי זוי איז רעת השכינה דורך תורה.

¶38”אין להקב רך הוא בעולמו אלא ד' אמו של הלכה” על דרך זה יז משכן יז דאס געג נגען דורך ארון העדות, וו ס אין בערון קיים שתי לוחות ין דורות ”של משה יז” עווען ער 'לימוד התורה' באופן נפלא ביותר, ביז וו נענט ווי געז ע ט פריער לא ניתנה תורה אלא לוח להמן

¶39בער ב זיי יז ניט עווען ער פעולת אדם, וו רום ב זיי יז עווען ער 'לימוד התורה' מיט מורא'דיקע פ רכ ט ייט מיט מורא'דיקע הצלחה דערפ רוו ס ס יז עווען חן בדבר,

¶40דער חם בעיני ה איז דערפאר מצאתי חם בעיניך איז וואלט געווען א פלא אז ס'וואלט ניט געווען אזא 'לימוד התורה'.

¶41איז דערפאר זאגן, אז דאס באווייזט, אז בא זיי איז דאס דורכגענומען זייער גאנצע מציאות, וואס דער ענין פון אמת איז דאך ווי ער זאגט אין ירושלמי, אז אלף איז דאס התחלת האותיק,

¶42ומי' איז אמצע האותיק און תפס האותיק, וואס דאס באווייזט אויף די גאנצע מציאות ”כל העולם כולו, וו” ס ביי ”שרה מאמרות נברו העולם” יז ניט קיין חיל וק, ווי ער ז ט ין יר ולמי לפני ולחרון ממלדו עיני אלקים ני ר יון 'ואני אחרון',

¶43ו ממלדו עיני אלקים דער ר יון אלף ון ער אחרון דער תי ון ממלדו די אמת יויתי שבינתיים, יז ס אומעטום מערניט ווי איין ז ך יתמו ל קב ו וו ס ס יז אמת.

¶44ווי זוי קען מען וויסן, ז ביי מענטשן יז ס אויך געוו רן ן אמת, אז סיי זיין ראשון און סיי זיין אחרון סיי זיין קאפ און סיי זיין הארץ און סיי זיינע פיס איז דאס א מציאות של תורה קען מען ניט וויסן ווען ער לערנט תורה אין א מעמד ומצב ווי דאס איז געווען חם, ”בדורו של משה”,

¶45דערפאר וואס דעמאלט דארף ער ניט אנקומען צו נויטן דער קאפ זיינער, וואס דאס איז מנהי כל הגוף כולו פירט ער, אז מ'מוז קאכן זיך אין תורה און מ'מוז זיין א מציאות פון תורה,

¶46על דרך זה ז מ'איז ריין ין ארץ-ישראל ”יז רט יז” ניט עווען אלקות בגלוי ווי ס יז עווען ין מדבר, וו ס ס יז עווען ענין פון וכלי המן, ון ס יז עווען ”בורו של מרים” ון ענן כבו וו ס ס יז ך כולל אכילה ע ל י המן ושתי' ”בורו של מרים”, ון לבושים, וו ס ס יז דער ענין פון ענן כבו שמגעתי מצד לבושים וכו' וכו.'

¶47און מגינים פון מזיקים מיט אלע פרטי הדבר, וואס דאס איז אן ענין של בית, ”מזרם וממטר ומכל” הענינים בלתי רצויים, במדבר איז דאס געווען בגלוי פארבונדן מיט אלקות, מיטן אויבערשטן.

¶48אריינגייענדיק אין ארץ ישראל, איז זאגן אז מ'האט דארט געזען חן למעלה מן השכל הנהגה למעלה מן השכל, מ'האט אויפגעהערט עסן מאן גלייך אריינגייענדיק אין ארץ-ישראל האט מען אנגעמעסט מעבור האר מיט אלע פרטים שבדבר, וואס דערפאר די מצוה זאגט לויט בר יץ, מיט אומר, מיט די חלה, מיט אלע פרטים, ווי די גמרא מאריך יקידושין ובכמה מקומות,

¶49בבואך במילא זאגן, אז דארט איז חן בדוגמא פון ”חן מקום על יושב” למעלה מן השכל והסברה לגמרי, דארט האט מען געדארפט הארעווען, צוקוקן זיך, האט מען דערזען אלקות,

¶50בשעת מ'האט זיך אבער צוגעקוקט האט מען געזען ווי ס'איז געווען בזמן יהושע, אז חיי יהושע און דערנאך איז די עסקנים וואס נאכן יהושע'ן איז עבדו האבן זיי געדינט דעם אויבערשטן און ס'איז געווען די ברכה מצויים.

¶51דאס הייסט מ'האט ט קע געדארפט האבן ס'איז וילך החלוץ לפניהם און מ'האט געדארפט בלאזן סופרים' טראגן דעם ארון, ארומדרייען זיך ארום דער חומה מיט די איז חונג זאגן, אז ס'איז למעלה מן הסברה קען מען ניט זאגן, מ'האט אבער געזען יופי מ'האט געזען ער לערנט תורה און פאלק דעם אויבערשטן איז חומש אריכה איינגעפאלן.

¶52ועל דרך זה אין כיבוש כל הארץ כולה, ועל דרך זה אין כל הנהגה דעמאלט, ”שבע שכבשו שבע שחלקו” און דערנאך ביז וואנענט אלס סופו, יהושע ועסקנים וואס האבן געווען נאך יהושע'ן, ווי ער זאגט אין יהושע אין תחילת ש

¶53ועל דרך זה ווי דער צווייטער אפטייטש אין מדרש, דורות ”שהוכזקיהו מלך יהודה לימוד התורה” בהפלגה וגדולה, ווי ער זאגט אין סנהדרין, אז מ'האט שלחו ובדקו מ'האט ניט געפונען קיין תינוק ותינוקות און ס'איז ניט געווען בקע אין הלכות טומה וטיילה,

¶54אבער אף על פי כן זאגן א מתבטוח, אז דאס איז אין אן אופן פון אמת, אז וואס מיט אים וועט ניט טרעפן, צי ער וועט שטיין אין א מעמד ומצב טוב ב אחתית בשפלות המצב וואס דאס איז בדוגמא פון א תי דער סוף פון אלע אותיות, ביז אחרי, בהכריתו של מצב ומעמד, אדער באמצעי וועט דאס זיין אן קיינע שינויים ביי אים,

¶55ונקט ווי ער לערנט ”תורה בשעל שלוה” אזוי לערנט ער תורה אין אן אופן פון תי איז דאס געווען בכח, בגלוי האט מען דאס ניט געזען, ס'איז ניט געווען קיין געלעגנהייט אויף דערויף איז זאגן אז דאס איז תתהלל קען מען ניט זאגן,

¶56מ'קען אפילו ניט זאגן, ווי גערעדט, אז דאס איז אן ענין פון אמת דערפאר וואס מ'ווייס ניט, מ'האט אים ניט אויסגעפרואווט, כל זמן מ'האט ניט אויסגעפרואווט ווייס מען ניט ווי דאס וועט אויס זיך,

¶57דערנאך זאגט מען אבער, אז ס'איז געווען א מעמד ומצב פון אשה יראת ה ער האט ניט קיין הסברה, ער זעט ניט רחמנא ליצלן קיין אלקות, ער האט ”אבותינו ספרו לנו” אבער ”אותותינו לא ראינו” געבארן געווארן אין דער און דער מדינה,

¶58זיין פאטער איז דארט אויסגעוואקסן, קיינמאל ניט געזען קיין חיים של תורה בגלוי, קיינמאל ניט געזען אן ענין של תורה ומצוות וואס זאל ניט זיין פארבונדן מיט רדיפות,

¶59און ניטא קיין מוצא, קיין חשבון בדרך הטבע, אז מ'זאל אמאל דערפון באפרייט ווערן, ווי ס'איז געווען דער מעמד ומצב מיט צען יאר צוריק, מיט פינף יאר צוריק, עאכו"כ מיט פופצן יאר צוריק, און מיט צווענציק יאר צוריק, און מיט א יובל שנים לפני זה,

¶60וואס דאס איז אן ענין לעולם עולמו של יובל העכער פופציק יאר געווען אזא מעמד ומצב, וכאמור ס'איז ניט געווען קיין מוצא קיין חשבון קיין על פי קדושה אז ס'זאל זיין אן אויס-זיך מ'זאל דערפון קענען באפרייט ווערן,

¶61ביז וואנענט אז ס'איז געקומען לפועל און מ'האט געדארפט אפהיטן שבת און אפהיטן יום-טוב, ס'איז געווען מערניט ווי תלית אחת לששה אנשים האט דאס אויך ניט געשטערט, ווי מתעטפים ב תלית אחד אבער ולום דעם תורה.

¶62האט מען געפרעגט, פארוואס דו זעסט חן?!

¶63זיי היתנו לא ראינו ער מוז זאגן דעם אמת, ער זעט ניט!

¶64ער גייט ארויס אין גאס, זעט ער אן אויב ומתנקם, גייט אריין צו זיך אין הויז דארף ער זיך אויסהיטן, דערפאר וואס אפשר הערט מען אונטער דער וואנט צו אונטער דער פענסטער, און ער ווייסט, ניט דער וואס גייט צו אים אריין צי וועט מען אים ארדן וועט זיין אלמלי נגדוהו וועט ער ניט גארניט ביי שטימן דעם נסיון.

¶65ביז וואנענט, אז ער דארף זיך היטן פון די וואס לעבן ביי אים בתחת קורת בה געגיך ווי די גמרא זאגט, אז אלמלי נגדוהו ווייס מען אויך, די גמרא זאגט ער ווייס יא, וואס דעמאלט וואלט געווען.

¶66ענטפערט ער, אז אין חשבון האט ער ניט, יופי זעט ער ניט קיין שכר בעולם הזה זעט ער ניט, ער זעט ניט קיין שכר רחמנא ליצלן בעולם הבא אויך ניט, ווארום ער לערנט תורה, מערניט ווי אין די שעות שאינו ליום וללילה, און לערנט ווארום אז ניט וועט מען אים כאפן, וועט מען ביי אים צונעמען דעם קינד אדער מיט דעם קינד פארשיק

¶67ער לערנט תורה ניטא קיין סופר ניטא קיין מלמד ניטא קיין ישיבה ניטא קיינע ענינים ניט, במילא פארשטייט ער דאך וואס פאר א תורה דאס איז, איז זאל ער זאגן אז דאס איז א תורה וואס זי איז א תורה יפה וכו ער מוז זאגן דעם אמת, ער זעצט אין דערויף ניט קיופי פרעגט מען ביי אים, אז דו זעצט ער אין דערויף ניט קיופי זעצט אין דערויף ניט קיין חן וואס ביסט זיך מוסר-נפש?!

¶68זאגט ער קיין טעם ווייס ער ניט, קיין טעם איז אבער ניט נוגע אויך, אשה אלקים אני ירא ער האט יראת ה און אויף דערויף זאגט מען, לכאורה, דער סיום הפסוק האט געדארפט שטיין, אשה יראת ה איז דאס אמת,

¶69איז דאס ניט קיין הבל, איז דאס אן ענין של מציאות, של ממשו של תוקף של חיזוק לכאורה, דא זאגט מען בניגוד של שקר און הבל זאגט מען תתלה וואס איז דא פ ר קשר צווישן אים גדר פון שקר ון תתלל, ער הבל ון תתלל?

¶70יז ער טייטש פון תתלל איז דער טייטש זי ווערט געלויבט, וו ס ס הייסט בפ טו ז ווייטער לויבט אים.

¶71ד ס הייסט, ז זיין 'לימוד התורה', אפילו ן עני ך, ז ער חשבון וו לט עווען ן אמת'ער וו ס ערמ כט, ז וויב לד ער ער קען ניט לערנען ין י ב ול און קען ניט ה בן קיין ”דיבוק חברים” און קען ניט חזר'ן בקול גדול, דערפאר וואס אז מ'וועט דערהערן אז ער לערנט תורה, ווארום ער לערנט תורה א ביסעלע העכער קען מען דאס דערהערן אין ה', און אויף דערהערן אין ה' קען מען צונעמען ביי אים די ספרים און צונעמען דעם למ וד,

¶72און פארשיקן אים ווער ווייס וואו, מוז ער לערנען שטילערהייט נאך אויך דערצו.

¶73איז אף על פי כן זאגט מען, אז דאס איז ניט נאר א לימוד וואס ד אז אט די וואס שטייען ארום אים האלטן אים אין לויבן.

¶74דאס הייסט, אז זיין 'לימוד התורה' האט ניט נאר גע'פועל'ט אויף אים דאס האט גע'פועל'ט, אז א צווייטער זאל אים לויבן.

¶75פארוואס לויט ער אים? ער האט אויפגעטאן אין דעם צווייטן די הכרה וואס תורה איז.

¶76אז תורה איז אזא זאך, אז אף על פי וואס ער קען ניט האפן אויף 'עולם הזה' ער קען ניט האפן אויף עולם הבא, ער האט אבער א מינוט וואס ער קען לערנען דבר ה,' על כל פנים פירוש הפשוט, על אחת כמה וכמה אויב ער האט נאך דערצו א מאמר חזל אדער א דרשת חזל איז צוליב דערויף איז ביי אים כדאי זיך מוסר-נפש זיין ”נפשו ונפשיות בני ביתו”,

¶77ווי דארט איז געווען דער מעמד ומצב, אז ס'איז געווען א סכנה ניט נאר פארן לומד תורה אליין נאר פאר כל בני הבית, במילא אט דער וואס לויבט אים, איז דאך על אחת כמה וכמה, אז אין א מעמד ומצב וואס ס'וועט ניט זיין קיין ענין של מסירת-נפש וועט דאס זיכער ביי אים פועל'ן אהבת התורה,

¶78במילא וועט דאס פועל זיין 'לימוד התורה' בפועל, במילא וועט דאס פועל זיין דאס וואס 'לימוד התורה' ברענגט, גדול ”תלמוד, גדול לימוד שמביא לידי מעשה” וואס

¶79דאס איז דאך דער 'תכלית השלימות' וואס ס'איז דא ביי א אידן, אז בשעת ער האט דער ענין פון ”פרו ורבו” אז ער מאכט-אויף א צווייטן אידן, כידוע די תורה פון רבותינו נשיאינו, האבן מען געזאגט, אז סדר אין תורה איז אויך תורה,

¶80וואס על פי זה לכאורה איז ניט פארשטאנדיק, פארוואס איז די מצוה ראשונה שבתורה?

¶81איז דאס ”פרו ורבו” איידער זיין ”פרו ורבו” איז דאך דא כמה וכמה מצוות וואס ער איז מחוייב בזה לפני זה, אנהויבנדיק פון מצות מילה, וואס דאס איז גלייך ווי ער ווערט געבארן, וואס אט דאס וואס מ'דארף ווארטן די שמונה ימים איז דאך ווי דער רמב"ם שרייבט אין 'מורה נבוכים' דערפאר וואס דעמאלט ווערט נגמר דלעדה זיין די ערשטע זיבן טעג ביז דין אכטן טאג איז ער כאילו ווי בבטן האור,

¶82די שרייבט דער רמב"ם ”מורה נבוכים”. וואס מיט 'מורה נבוכים' איז אויך דער סדר רמב"ם.

¶83א אז דער ערשטער חיוב, די ערשטע מצוה וו ס יד ה ט, ז ער ז ל מאכן צווייטן י ן.

¶84וו ס וו ס יז ס? ער פועל"ט ויף י ן ז ער ז ל זיין לעבן ווי יד רף לעבן, לומד 'לימוד התורה' 'וקיום המצוות'.

¶85און וויב לד בדוגמא ווי מ'ז גט, ז כתב רך אין מבקש אל לפי כוחם בכל המצוות ווי דאס איז אין דער מצוה אויך, וויבאלד אז מ'זאגט יעדער אידן אז ער איז מחוייב אין די אלע מצוות, און די ”מצוה רבה”,

¶86על אחת כמה וכמה די מצוה ”פרו ורבו” איז דאס גופא א הוכחה, אז יעדער איד האט בכח פון פרו און ניט נאר אויפמאכן נאך א אידן, נאר ורבו אויפמאכן נאך כמה וכמה אידן,

¶87און ניט נאר אויפמאכן אידן וואס זיי וועלן זיצן אין די אייגענע ד' אמות און דארטן פירן זיך ווי אידן נ ר גלייך ווי ער מ ך יז ”פרו ורבו ומילו את רץ וכבשוה” מ'נעמט יין י וועלט ורך ערויף וו ס ער פירט זיך ווי ס'ד רף זיין, במיל מ כט ער ויף נ ך י ן, ון ורך ערויף נעמט מען יין י ג נ ע וועלט!

¶88ט ד ס יז ער פירו פשוט, וכבשוה גייט ס ויף ער נצער וועלט ט ד ס יז ער פירו פשוט ין אים פסוק.

¶89יז סימן, ז יעדער יד ט ס בכוחו איז מערניט אין א דבר תלוי אלא ברצון.

¶90דאס הייסט, דער סיפור הידוע, משיף ס'דארף זיין דער חטשש.

¶91און דער חטשש דארף זיין, ניט נאר אין א מעמד ומצב פון דורות של משה, ניט נאר אין א מעמד ומצב פון דורות של יהושע, נאר אין א מעמד ומצב אדער של חזקיין, נאר אין א מעמד ומצב פון דורות ר' יהודה בן עילאו, וואס וואו נעשה שטייט חסיד אין שס סטייט אין סופר כללי השס אז דאס איז ר' יהודה ”בן עולי” וואס

¶92דא האט מען אויך דעם ביאור לכאורה איז ניט פארשטאנדיק, מה דאך בנות של בהמה זאגט ניט די תורה, און אט דא קומט די תורה דערציילן בנוגע צו דורות של משה, דורות של יהושע, דורות של תקיעו מלך יהודה דער ענין פון היפך פון איתית א',

¶93היתכן מ'וויל זאגן די מעלה פון דורת ”של יהודה בן” עילאו געזונטער הויף!

¶94דארף שטיין אשה יראת ה' איתית הלב דער חצי פסוק וואס דארף מען דערציילן?

¶95בגנותו של מעמד מה לדיבר הכתוב על אחת כמה וכמה אין דורות של משה ישועה חיזקי ים מלך יהודה איז דאס אויך מובן פון פשטות הענין ווי קומט דאס אז דא אשה יראת ה אז ס'זאל זיין דער ענין פון 'לימוד התורה' אין דורות ר' יהודה בן עילאי איז דערפאר וואס פריער איז געווען א דורת של משה, דערנאך איז געווען דורת של יהושע, דערנאך איז געווען דורת חוציאן מלך יהודה.

¶96פונקט אזוי ווי בפשטות, ווי אזוי קען מען לערנען תורה במצור ובשבי' דערפאר וואס ”משה קיבל תורה מסיני מסרה ליהושע” דערנאך דורך אלע מקבלים ”עד סוף כל הדורות”,

¶97אזוי איז אויך אין פנימיות הדברים אזוי ווי ס'איז פריער געווען דער 'לימוד התורה' אין אן אופן פון חן, דערנאך איז געווען דער 'לימוד התורה' אין אן אופן פון יופי בא יעדערן בפני עצמו, דערנאך מאכט דאס אים אין אזא מעמד ומצב, אז ער קען אויך לערנען תורה אין אן אופן של מצור ושבעי.

¶98בדוגמא ווי דאס איז אין חיי היחיד, איז דאך איינגעשטעלט ווי דער אויבערשטער האט איינגעשטעלט אז פריער לע וואס מ'איז מסביר משה תינוק 'מתחיל לדבר' איז ”אביו מלמדי תורה” ”משה קיבל תורה מסיני” משה לדבר האט נאך ניט קיין שכל והבנה,

¶99הויבט אין אן שוין דער פאטער צוגעוועגן, אז ער האט א טייערע זאך, וואס דאס איז משה ”צוה לנו משה” און דאס איז מורשה קהילת יעקב ותורת ירושה איז דאס דערגענגען צו דעם תינוק שהתחיל לדבר ער האט נאך ניט קיין שכל פארשטיין,

¶100אבער כן ער הערט דאס פון זיין פאטער, און הערט דאס ניט איין מאל, נאר כמה פעמים, און צום פאטער האט ער דאך א יחס מיוחד, אז וואס דער פאטער זאגט אים איז דאס זיכער אזוי,

¶101ואין ”כל ספק בדבר”, בפרט נאך אז דער פאטער זאגט דאס אים כמה פעמים, ובאופן של לאהבה וקירו וכו איז אף על פי וואס יופי קען ער ניט זאגן אז ער זעט יופי ער האט נאך ניט קיין שכל והבנה ער האט אבער שוין דעם חן וואס דער פאטער האט דאס אים געזאגט כמה פעמים.

¶102און דאס ווערט די התחלה אין 'לימוד התורה'.

¶103דערנאך ווערט ער אבער ווי דער אלטער רבי איז מפרע די אלע דרגות, אז מ'לערנט אים די אותיות, און דערנאך די ווערטער, און דערנאך ”בן חמש של מקרא” וכו אט דא ווערט ביי אים שוין אויך דער ענין של יופי.

¶104און דערנאך ווערט ביי אים דער ”בן עסרים לרדוף” מיט אלע פירושים שבדבר, וואס ער מוז לערנען תורה מצד ענין פון יראת ה.'

¶105וואס דערמיט איז פארשטאנדיק, ווען ער וואלט געמיינט, אז חן איז אמת וואלט ער דעמאלט ניט געלערנען תורה צו יראת ה ווארום ער זעט ניט קיין חן.

¶106ווען ער וואלט געמיינט, אז תורה איז תלוי אין דעם יופי-אט דאס איז די ממשות פון תורה, ניט דער ענין של הבל שבתורה, איז אט דעמאלט איז אז ס'וואלט געקומען צו א מעמד ומצב פון ששה מתעטפין ער זעט ניט קיין ענין של יופי ער קען ניט מחבר זיין חידושים בתורה ער האט ניט קיין ספרים, ער האט מערניט ווי א צוריתא גמרא, ער האט ניט פון וועמען צו הערן א שיעה דערפאר וואס יענער איז פארשיקט.

¶107מוז ער לערנען ענינים כפשוטם, און ער איז ניט זיכער צו ווייס ער דעם פשט, צי האט ער אפגעטייטשט ווי ס'דארף-צו-זיין, ער קען ניט זען אין דערויף קיין יופי איז ווען ער וואלט ג

¶108ניט אז דאס איז א דבר טפל אט דעמאלט ווייס מען ניט וואס ס'וואלט געווען זיין א מעמד ומצב ווי ס'איז געווען דער יראת ה אין א מעמד ומצב וואס מ'דארף אנקומען צום ענין פון יראת ה מער קיין ענינים האט ער ניט.

¶109בשעת אבער מ'איז אים מסביר און מודיע ער זאל וויסן זיין, אז בשעת דו לערנסט תורה און דאס איז פארבונדן מיט חן איז קען זיין אז דאס זאל ניט האבן בא דיר קיין קיום, דאס איז א�

¶110אז דו לערנסט תורה אין א מעמד פון יופי מחדש חידושים בתורה און הערסט געשמאקע חידושים און התפעלות של אמת און התפעלות של תורה און ס'דארף דאך זיין דער קאכן תורה,

¶111אבער ווען ער וואלט גערעכנט, אז דאס איז די גאנצע מציאות פון תורה, איז ענין היופי של בתורה ענין הכן של בתורה ווייס מען ניט וואס ס'וואלט געווען דער יראת ה כדי ס'זאל זיין אשה יראת ה איז דעמאלט דער 'לימוד התורה' מוז ער הערן אז ”שקר החן” הוא הבל היופין

¶112דערפון איז אבער פארשטאנדיק נאך אן ענין, אז כביכול דער תיקון און שלימות פון 'לימוד התורה' אין דורות של משה און 'לימוד התורה' אין דורות של יהושע ווען ניט ווערט זייער שלימות אזוי קען דאס זיין אין אן אופן פון ”שקר החן” אזוי קען דאס זיין אין אן אופן פון הבל היופין

¶113בשעת ס'קומט צוגיין א דור וואס איז במצור ובשבי און ס'איז געבליבן מערניט ווי יראת ה ווארום יופי פון תורה ניט ער זעט א ישיבה, ניט ער זעט א ראש-ישיבה, ניט ער זעט א סופר, ניט מ'קלאפט אים אויף א פלייצון זאגט מען דאס דאס האסט מצליח געווען אין לערנען, האסט געפרעגט א גוטע קשיא, געענטפערט א גוטן תירוץ, און דעמאלט זעט מען, אז ער איז יראת ה ער לערנט תורה,

¶114ניט קוקנדיק אויף די אלע ענינים אט דעמאלט דאס ברענגט אריין דעם חיזוק און דעם תתהלל אין דעם 'לימוד התורה' פון ”חזקיהו מלך יהודה, לימוד התורה” פון דורות של ישועה, און די שלימות אפילו 'לימוד התורה' פון דורות של משה.

¶115וואס דאס איז אויך דער ביאור כפשוטו, אויף א דבר לכאורה אינגאנצן ניט פארשטאנדיק.

¶116ער זאגט אין זהר איז וירא אז בשעת ס'וועט זיין דעיקבתא דמשיחא וועט דעמאלט מקויים ווערן בהנוגע צו חכמה בכלל, און 'חכמת התורה' אויך, ויבקו מעיונות צום ”וארובת השמים” נבטחה אז ”אפילו רבי, אפילו” נוערים וקטנים, וועלן ניט נאר לערנען חכמה נאר זיי וועלן זיין מופלגים בחכמה.

¶117לכאורה, לויט דעם כלל, אז אמה ”הראשונים כמלאכים איז אןו כבני אדם” אמה הראשונים כבני אדם איז אן אזוי אין אזוי איז ווי ווי קומט דאס, אז דכפא איז אין דעם לעצטן דור וואס מ'זאגט אליין אז דאס איז עקבתא דמשיחא מיט אלע סימנים וואס די גמרא זאגט אין סיום פון סוטה,

¶118פון מסכתא סוטה איז דוקא דעמאלט וועט זיין דער ענין פון הבכל מעיינות יום והרובות השמים ונבטחי למעביותו בהנוגע צו יפוצו המעיינות פוצו וואס דאס איז, כאמור, אז ווען וואס ברענגט ארויס די שלימות פון 'לימוד התורה' אין א מעמד ומצב פון חן,

¶119און 'לימוד התורה' אין א מעמד ומצב פון יופי אז ס'קומט א דור וואס לערנט תורה מצד יראת ה איז אט דעמאלט, היא תתלל דורות של משה לויט אים, און דורות של יהושע לויט אים,

¶120און דורות של ישראל מלך יהודא לויט אים, און דערנאך גייען זיי אלע צוזאמען לערנען תורתו של משיח, ווי ער זאגט אין קהלת רבה בתחילתו אויף ”ישקני מנשיקות פיהו”, אז תורה פון ”עולם הזה הבל הוא לגבי תורתו של משיח”,

¶121אז ס'וועט זיין דער ענין דורך דערויף וואס ”ותלמודו בידו” 'בזמן הגלות' איז מען דעמאלט זכר ללמוד תורתו של משיח מפויו של משיח, וואס ער איז ילמד תורה ”את כל העם כולו”,

¶122ומתוך מנוחה שמחה וטוב לבב והרחבה, ווי דער רמב"ם זאגט אין סוף הלכות מלכים, אז ס'וועט ניט זיין קיינע דאגות, און ס'וועט זיין 'מאדנים כעפר' און ס'וועט ניט זיין קיינע ענינים של תרדות ”ושיעבוד מלכיות” וכו און ס'וועט זיין ו”מלאה הארץ דעה את הוי' כמים לים מכסים” בקרוב ממש.

¶123לחיים.