Text

¶1דער אלטער רבי, וואס ער איז דער גרינדער פון דער גאנצער שיטה, פון חבב און פון יזליש, וואס גראדע איז דער דינער היינטיקן יאר אויך באשטימט אויף דעם טאג פון זיין יארצייט, ס'איז זיכער א זאך וואס דערפון קען מען אויך אפלערנען,

¶2פון דעם רבי'ן, פון דעם שווער, וואס ער האט איינגעפלאנצט און איבערגעפלאנצט די יזלישע ישיבות אין אמעריקע, האבן ווי געהע אין וועגן דעם אלטן רבי'ן, וועט מען פרעגן אז ער איז צוגעפאסט צו דער געלעגנהייט,

¶3און דאס איז אן ערטיילונג וואס איז אויך כראקטעריט גיט אן איינגליק אין דער שיטה פון ויבאביש און אין דער שיטה פון חב"ד.

¶4מ'האט דערציילט, אז ס'איז געווען ווען דער אלטער רבי האט געלעבט-געליינט צוזאמען מיט זיין זון, און האט ער דערנאך געווען דער ממלא-מכונו דער מיטעלער די קינדער איז געווען אויך אזוינע וואס זיינען דאך געווען אויף גאר קליון,

¶5און דער אלטער רבי האט געלעבט אויפן צווייטן קלאר, און דער מיטעלער רבי איז שוין ווערט געזעט און ווי געלערנט אויפן גרען קלאר, אויפן נידעריקען קלאר, און אויך טאקס אין א סימש שערביי איז געשלאפן א קינד פון דעם מי שעלן רבי'ן.

¶6און דערמיט איז דער קינד איז שלאפן, ווי ס'האט ערשט אמ� דעם אלטן רבי'ס זון, דער מיטעלער רבי, איז געווען אזוי פארטראגן, אזוי פארטינפט אין דעם לערנען, אז ער האט גארניט געהערט, און נאך א ווייטער פארטוועט ער וועט זיך לערנט.

¶7דער אלטער רבי איז געזעצן אויפן אויבערשטנגלאר, און פונדערשטערן, און האט אויך געלערנט, האט ער אבער פונדערשטערן געהערט, אז א קינד וויינט איז געצונטער זיין קימער אונ אט דערנאך דערקלערט דעם זון זיינעם, דעם מיטעלן רבי'ן,

¶8אז ווי טיסט מ'זאל ניט זיין פאר טיסט אין אייגענעם לערנען אדער אין דאווענען אדער אין צאן גוטע זאכן, איז בשעת א אידיש קינד וויינט דארף מען דערהערן, און מ'דארף מפסיק זיין דעם דאווענען אדער דעם לערנען, און זען אז א אידיש קינד זאל אויפהערן וויינען, דאס איז געווען די ערציילונג וואס האט פאר טיס

¶9אז א אידיש שמיש ווענט אויך מ'זאל אליין ניט זיין, און אין וואס מ'זאל אליין ניט זיין פארנומען איז וויבאלד אז ס'איז דא ערגעץ-רוי א קינד וואס מאנט עפעס און ערזעלט עפעס אויף א אידיש קינד דארף מען אוועקלייגן אייגענע זאכן אן א זית, און מ'דארף גען זוכן אלע עצות אז דער קינד איז לויט אים ווענט.

¶10דער אפלערנען דערפון, און ווי אין אונזער ארבעט, אין אונזער זאך, ערוועקונג ביי א אידן בכלל, און ביי א אידישע יוגנט בפרט,

¶11אז זיי האבן אנגעהויבן תוכן מ'איז בזה אפילו בא די אכצן יאריקער און בא די צוואנציק יאריקער איז דאס נאך אין א גרעסערן מארט, בא די פערצן יאריקער און בא די דרייסן יאריקער און בא די פערן יאריקער, און אזוי איז דאס אויך בא די אידן פארהיירעטע פארלאך וואס זיי האבן נאך קינדער וואס זיינען אלץ פיר אדער פינק יא�

¶12אז אוי מ'וויל געפינען ליכטיקע אידישקייט, ניט קיין פארוואסערטע און ניט קיין קשרו דארף מען געבן פון דער אדערציונג וואס זי איז באברינגען סיבויים אויף און דער לעבעדיקער תורה, און וואס זאל ברענגען די צום לכך צו לעבן דעם סאג-סעטלעך פון לעבן, לויט די תורה וויל.

¶13און אט דאס איז דער אפלערנען פון דעם סיפור, אז אין וואס אידן זאל ניט זיין פארנומען, וואס זיכער איז מען ד צי דאס איז זאכן פון פרנסה אדער צי דאס איז זאכן פון פעטיקייטן פערשידענע,

¶14איז ווען ס'קומט די פראגה וואס זיי וויינען נאך א גוטער אידישע ערציאונג איז אט דעמאלט האט דאס אט די פראבלעמען, אט די ארבעט פרייארטיק האט מען די ערשטע אריינגעטיין, די ערשטע עומענטזאמעקייט, אנקערן אלע איבעריקע זאכן מיט וואס אידן זאלן ניט זיין פארנומען, און מ אויף געבן די מעגלעכקייט, אט די אלע מוסיף, די אלע ישיבות,

¶15תענות און חדרים, וואס זיי קענען ערציען קינדער אין דעם גייסט, אז זיי זאלן קענען אויפנעמען די מקצים און וואס זיי קענען אויפנעמען, און וואס ליידער איז איצטער דער מצב, אז ס'וועט בלייבן א סך קינדער אויפן גאס, דערפאר וואס די ישיבות האבן ניט די מעגלעכקייט עפענען נאך קלאפן, נאך טיטות אדער אנשטעל

¶16דארט שריער, אז דאס איז די אפלערנען פון דער ערציילונג, אז דאס דארף האבן פראירא תיבה לגבי אלע אנדערע העטיקייטן, צי דאס איז אויף ווארטן ווי גוט און ווי הויף זי אנדערע העטיקייטן שאלן נסיין, און שאפן דעם עיקר תמיטה, און כדי די ישיבה זאלן אויפנעמען דעם מאקסימום פון תלמידים ציען זיי אין דעם ריכטיקן וועג, אז די קינדות זאלן אויך אים וויינען.

¶17ס'איז דא אויך ליידער אזעלכע היינטער וואס די קינדער ווייסן גאר ניט אז זי פעלט, און דערפאר וויינען זיי איז אט דעמאלט איז גייט אויך אריין אין די אויפדארפות פון אידישע ערצער, פון אידישע מענטשן, אז אט די קינדער זאלן מען אויך ארייננעמען אין די ישיבות, ווארום אויב ער ווייס אפילו ניט אז ער דארף וויינען איז דאס גופא א היפכה און א ראי' אז ער נוקפט זיך נאך אין א גרעסער

¶18און אט דאס איז אויך איינע פון דער אויפדאווען, פון די ליבאר'ישע ישיבות בפרט אויף אויפנעמען תלמידים, ניט פון גרעניצן זיך ניט וואס פאר א קרייז זיי זאלן מיט קומען, צי דאס איז פון א קרייז וואס קינדער ווייסן אז זיי וויינען, אדער צי אפילו דאס איז פון א קרייז וואס די קינדער ווייסן גאר ניט אז זיי דארפן וויינען, און געבן זיי די פונקסטע מעגלעכקייט אויף באקומען א אידישע

¶19אויף זיין פון דערנאך בליטלער, ס'איז כמצער לעבן, סיי בגשמיות סיי בברכות.

¶20ס'איז דא חביל העכן, און ווי דער מאן שבטר האט געזאגט, אז ליפה איז דאס דער פארלאנגט פון נסתר און די אלע וואס זיינען דא דא, אז דער דינער און די צוגרייטונג צו דינער וועט שאפן די נויטיקע מיטעלען, ניט נאר מ'זאל קענען באצאלן די אלטע סיבות, נאר דער עיקר אז מ'זאל קענען פארג

¶21וואו נאר ס'וואלט זיך געפינען א אידיש אין וואס האט נאך ניט געריפן קיין תורה ערציון זאל מען נאכאמאל בוכנעמען און ערצי אין אים די שמחה ופשוט לבב.

¶22וואס דאס איז בהנוגע צו דער ישיבה תיבית, אז כדי ס'וועלט געפינען זיך אין א גרייטער זעלט, ווי לויט נאם מיינונג איז דא אויך אן אפלערנונג, און בהנוגע ווי דער על די מיני זעלט לאגע אין דער אשט, זיי זיינען דאס ערשט אריין די גאנצע וועלט איז ליידער אין א לאווי פון א קליין קינד וואס איז ארויסגעפאלן פון דער וויגיל וואו מ'איז אראפגעגאנגען פון דער היפטיקן טרעק,

¶23און מ'ווייס ניט ווי אזוי איינצושטעלן דער קיום פערשידענע פרייזן אין א וועג, אז מ'זאל אויסנוצן אט די מעגלעכקייט וואס די מענטששייט האט אויף גלויען און בעסער מאכן, און ניט פארקערט אויף חרוב-מאכן און אויף ערגער מא�

¶24אט דאס איז אויך די אפלערנונג, אז אמאל טראכט זיך א מענטש, אז ער איז פאר נומען אין זיין אייגענע ביזנעס, און וואס איז אים די זאגה וואס ס'טוט זיך אין וועלט, צי וואס איז אים די זאגה וואס טוט זיך ארום אים, אדער אין אן אנדער מדינה,

¶25ליידער איצטער זעט מען שוין, אז די זאכן וואס טוט זיך אפילו אין א ווייטער ווינקן פון וועלט איז דאס מגיין יעדערן, ביז אין זיין פריווטן לע רמב"ם און אין ווייטער די ספרים, אז בשעת יעדערער אין זיין ווינקל וועט מאכן ליכטיקער,

¶26די ליכטיקייט פון תורה און מצוות, איז אט דעמאלט איז דער אויבערשטער מחתיח, אז ער מאכט ניט נאר זיין אייגענע שיקות, אז ניט נאר זיין אייגענעם לעבן בעסער און גליטלעכער, נאר ער וועט אויך אייטטראגן זיין חלק און זיין שר, אז ס'זאל אין דער אלגעמיינער לעבן אין דער גאנצער ו

¶27זאל ווערן שוואכער די אלע כוחות די וואס שרייבן די וועלט אויפן היפך פון בנין נאך צו זאכן וואס זיי זיינען היפך פון שלום און היפך פון בנין און היפך פון וואקסן.

¶28אין דער טעסטיקייט געטויך אריין אט דאס וואס ס'האט רי' גערעדט אויף פארשטארפן די אידישע ערשיון בכל מקום שהם, דורך דעם פרענגט מען דעם ב”נר מצוה ותורה אור” די ניכטיקייט פון תורה און די ראיינציקייט פון מצוה אין אלץ אין א ברייטערן קרייז, וואס אט דעמאלט האבן מען די הבטחה פון דעם אויבערשטן, אז דאס וועט ניט נאר פרענגען גליק צו די אלע וואס געית פארנעמען זיך דערמיט,

¶29נאר דאס וועט אויך פארשטארקן די אלע כוחות חמים וואס אין דער וועלט, אז סוף כל סוף זאל מען עשר זיין דער צדק און דער יושר, די איכקייט און די צדקה ויושר און וועלט, ביז וואנענט מ'וועט זוכה זיין בתוך 'כלל ישראל' אויף צדקומען משיח צדקנו וועט ארויסנעמען די אידן און די גאנצע וועלט פון דעם גלות,

¶30און אראפברענגען די גאולה האמיתית והשלימה.

¶31כד. ווען כ' וועט מען אויך זיין נאך א צוצר עוברשטער זאל העלפן, אז מ'זאל טאן די אלע זאכן פולג-טייט, ניט ווי לבב וואס אט דעמאלט איז דאס מוסיף אין דער הצלחה, און אט דעמאלט איז דאס אויך מוסיף די תעטיקייט זאל זיין אין א סיבה גרעס

¶32ווי מ'זאל ניט פארברייט האבן די ישירות, וועט מען אלעמאל געפינען קינדער אז זיי זאלן אנפילן די אלע קינדערן און זאלן לערנען בהתמדה ובשפידה.