Text

¶1”פדה בשלום נפשי” זאגט דאך דער בעל השמחה אין אגרת הקודש אז דאס איז דער ענין פון ”אין ישראל נגאלין אלא” בצדקה וואס צדקה ווערט אנגערופן בשם שלום ווי ער זאגט אין גמרא אין בערבי בתרא אז דאס איז עושה ”שלום בין ישראל לאביהם שבשמים” און אין זהר זאגט ער דאך אויך אז צדקה דא יהוא שלום,

¶2עיקרי שלום, איז דאס איז דורך וואס קומט דער ענין פון בדיעה וגאולה איז דאס דער ענין פון צדקה.

¶3און איז מבאר דארטן די הקדמת הענין, אז ס'איז דא די עבודה לה' וואס בכללות איז דאס די ”עבודת התפילה, אליך הוי' נפשי” עשה איז דא אין דערויף די שני אופני עבודה די עבודה מצד חיצונית הלב און די עבודה מצד פנימיות הלב.

¶4וואס די תכלית העבודה דארף זיין מפנימיות הלב ו”את פניך הוי' אבקיש” און דערפאר איז באקשו פניו.

¶5וואס אט אזוי איז אויך אין 'עבודת ה'' אין עבודת התפילה, איז דאס איז די אהבה וואס זי איז ”למעלה מטעם ודעת”, וואס דערפאר ווערט זי אנגערופן אט די עבודה איז מהצח הדעת וואס דאס איז העכער פון טעם ודעת.

¶6און אף על פי כן איז לא כל אחד זוכו לעבודה זו, ווי ער זאגט אין דער אגרת הקודש, דערפאר וואס ”גלו לבבל שכינה עמהם” מצד דערויף וואס ער האט משקיע געווען די כוחות נפשיים בבל, אין די ענינים דלעומת זה,

¶7און כדי אויף ארויסנעמען איר מבית האסורים איז אויף דערויף דארף זיין די העלמות וההעלם וההסתר, וואס דאס איז בכללות אין דער ענין המילה,

¶8און אין דערויף איז אויך דא די שני ענינים, פון ”ומלתם את הארץ לבבך” ”ומל הוי' אלקיך את לבבך ואת לבב זרעך” וואס דאס איז דער 'העלם והסתר' פון די ענינים גסיים, וואס דאס קען יעדערער טאן בכח עצמו,

¶9כל זמן אבער מ'איז ניט מסיר אויך דער 'העלם והסתר' הדק די תאוות דקות איז דאס נאך אלץ ניט דער ענין הגאולה, ווארום דער נפש וביחוד די פנימיות הנפש געפינט זיך נאך אלץ במאסר 'והעלם והסתר' החיצוני וואס אויף דערויף דארף מען האבן ”ומל הוי' אלקיך את לבבך” וואס דאס טוט זיך ביתרותא דלעילא מיט א כח מלמעלה.

¶10און דאס איז אויך דא בשעת התפילה, אויב די עבודת התפילה איז אין אן אופן פון פנימיות הלב, וואס דעמאלט איז די עבודה אין אן אופן פון אתך הדעת, ניט מצד זיין טעם ודעת, נאר מצד דעם ניצוץ אלקי וואס ס'איז דא בנפשו.

¶11וואס דאס פועל"ט אויך די עשרת התאוות הדקות, וואס דאס איז על דרך פון ”עבודת מתנה, אתן” אתכו נשכר און דערנאך איז ער אויף דערויף מסיים, אז דאס איז מצד דעם ענין פון תפילה.

¶12'אתערותא דלעילא' דאס איז דאך אן ענין פון ”עבודת מתנה”, דארף דאך זיין אתערותא דלתתא וואס אויף דערויף דארף מען האבן די עשיית האדם וואס בשעת דער אדם גיט דארט צדקה, וואס ער גיט דאך דאס מהגיע כפה, וואס כדרך העולם איז זיך נתייגב בזה אין אן אופן וואס אין דערויף איז געווען אויך אנגערירט פנימיות נפשו,

¶13און ער נעמט דאס ארויס פון דעם ארט וואו ער האט דאס משקיע געווען, און גיט דאס אפ אין אן ענין פון צדקה אין קדושה, אפילו אט דער וואס אינן ענין מהגיע כפה קען ער דאך בממון זה ”לקנות חיי נפשו”,

¶14און ער גיט דאס אפ צדקה, איז דורך דערויף וואס ער נעמט ארויס אין אן עשי' גשמי"א דארט אין וואס ס'איז געווען מושקע פנימות נפשו ממאסר החיצונים, און גיט דאס אוועק אין קדושה, אז דאס אויך פועל"ט דאס די אתערותא דלילא ד”צדק לפניו יהלך” אז ער איז מוליף די פנימיות הנפש און איז איר משחרר

¶15”ממאסר החיצוני מכל משמר נצור לבך” וואס דאס איז דער ענין פון ”פדה בשלום נפשי”.

¶16וואס די כללות פון אגרת הקודש איז דאך, אז ס'איז דא די צוויי ענינים וואס מ'דארף האבן צו דער גאולה.

¶17וואס דאס איז דער ענין פון פנימיות הנפש, וואס דאס טוט זיך אפ אין עבודת התפילה.

¶18כדי דאס זאל זיך אבער אפטאן בשלימות, קען דאס זיין מערניט ווי בתורת ”עבודת מתנה” מצד דעם ”ניצוץ אלקית שבנפשו”, ווי ער זאגט דאס אין אגרת הקודש, אז בשעת ס'איז דא דער ”פדה בשלום” איז דאס איז די גאולה, דער ביאת משיח הפרטי,

¶19איז דערצו דארף מען האבן דעם צווייטן ענין, די נתינת הצדקה, וואס דאס איז מולך די פנימיות, דער פניו יהלך.

¶20וואס דאס איז דאך אויך אויך על דרך וואס ער זאגט אין א שפעטער'דיקע אגרת, אני בצדק אח זה פניך אז כדי מ'זאל זען די פנימיות שלמעלה, אט דאס איז דאך על ידי כמים הפ דארף דאך זיין דער גילוי מכל משמר פון זיין פנימיות נפשו, איז דורך וואס איז דאס?

¶21דורך בצדק, דורך יהיו קרוטו לעמים וואס לכאורה דארף מען אין דערויף פארשטיין מצד זה, קומט דאך אויס אז דער ענין התפילה און צדקה זיינען בשוה, מ'דארף זיי ביידע האבן צו דער גאולה ובדיאה, אבער מ'זאגט דאך ”אין ישראל נגאלין אלא” בצדקה שטעלט מען דאך אויף דערויף אוועק דעם עיקר,

¶22און אזוי איז אויך דער ”פדה בשלום” ווי ער טייטשט דאס אין דער רגרת הקודש, און מיוצא דער 'מאמר הזהר', אז צדקה איקרי שלום גייט דאך דאס אויפן ענין פון צדקה.

¶23וואס אט דאס איז דאך אויך דער מאמר הזל דער גדול, היו עושה צדקה מכל ומי מקריב פון ענין הקרבנות, וואס תפילה איז דאך דער ענין פון קרבנות שבמקום קרבנות תקנ ו.

¶24דארף מען דאך פארשטיין, מצד דערויף האט דאך דאס געדארפט זיין בשלום?

¶25און דא זאגט מען, אז דאס איז גדול און ”אין ישראל נגאלין אלא” בצדקה און ”פדה בשלום” מיטן ענין הצדקה.

¶26וואס אף על פי וואס דערפון וואס ער זאגט אויף דערויף גדול איז דאס גופא איז דאך מורא על ההשוועה שביניהם אז מ'פארגלייכט דאס איינע צו די צווייטע און דאס איז בבחינת גדול וקטן, אבער דאס איז מס און ווי אזוי גייט זי ארויס מכל משמר על דער ענין הצדקה?

¶27אבער פונדעסטוועגן איז לאחר השוהש שביניהם, אז זיי זיינען אין דעם זעלבן סוג איז ער דערנאך קומט מען דאך לידי מסקנא, אז דער גדול האותי צדקה, וואס אותי צדקה וחסד איז נבחר מאור מזבח.

¶28דארף מען דאך פארשטיין וואס איז דער טעם אין דעם.

¶29אז דער ענין פון תפילה, וואס מ'רעדט אז דאס איז די זאך פון פנימיות הנפש, אז דאס זאל זיין דער ”בחשו פנו את פניך הוי' אבקש” איז באמת איז דאס איז דער כל ענין התפילה אויף דעם.

¶30דאס הייסט, אז דאס איז ניט אן ענין של הידור ותוס ותוס אין תפילה, נאר דער עיקר ענין התפילה איז דאס דער ענין פון מסירת-נפש, די עבודה למעלה מטעם ודעת, וואס דאס איז די עבודה פון בחל מיודך דאס איז דער עיקר וכידוע ומובן אויך דערפון פון די פעולה וואס קומט ארויס על ידי התפילה.

¶31וכידוע דער אויפטו פון תפילה, אז ס'איז דאך דא דער ענין פון ברכה, און דער ענין התפילה, וואס ביידע איז דאך ענינם אויף פועל זיין אין 'עולם הזה', און אין דערויף איז דא אויך די מעלה פון תפילה ”על גבי ברכה”.

¶32וואס די מעלה וועט מען נאך פארשטיין ”ביתר שיעות ביתר עוז” לאחרי הביאור דמילוי וואס ס'איז דא אין ברכה.

¶33וואס נוסף וכפשוטו כמבואר כפשוטו, אז דער ענין הברכה איז דאך ”איש כברכתו ברך אותם” אז דאס וואס ס'געפינט זיך בהעלם איז ער ממשיך ”מן ההעלם אל הגילוי”, און מערניט איז דאך ידוע, אז טיפער איז ברכה נאך ממשיך נאך העכער,

¶34אז דאס איז ניט נאר ממשיך אין דעם זעלבן עולם פון דעם העלם וואס ס'איז דא אין עולם, אין דעם גילוי נאר דאס איז ממשיך ביז פון דעם העלם הראשון, וכידוע אין דעם ביאור פון ”ברוך הוי' אלקי ישראל מן העולם ועד העולם”, אז דאס איז כולל דעם גאנצן סדר ההשתלשלות,

¶35און דער ענין הברכה פועל"ט אז דאס איז ”מן העולם עד העולם”, אז פון דעם ראשית כל ההשתלשלות איז ער ממשיך ביז אין תכלית וסוף כל ההשתלשלות.

¶36וואס אט אזוי איז אויך, אין כללות העולם וואס ברכה טוט-אויף, אז כללות אין כללות העולם בכללות די השפעה וואס ס'איז דא מלמעלה איז דאך דא ווערט דאך איינגעטיילט בכללות אויף ”ממלא כל עלמין און סובב כל עלמין” וואס פריער איז דאך געווען דער עור אין סוף ממלא די כל החלו לא היו מציאות לעולמות וואס דאס איז דאך דער ענין פון עור אין סוף, פון 'בלי גבול'.

¶37וואס אויף אים שטייט דאך אויך ”את השמים ואת הארץ אני מלא” וואס דאס גייט אויף אני וואס דאס איז העכער פון אפילו 'שם הוי' און ער איז מלא את השמים ואת הארץ דערפאר וואס ער איז למעלה מן הצמצום.

¶38וואס דאס בכללות איז דער ענין פון ”סובב כל עלמין” דערנאך איז דא דער ענין פון ממלא כל עלמין וואס דאס איז ווי דער ווארט איז מורא ממלא אז דאס איז אין אן אופן פון מילוי ביז דאס קומט אראפ אין א היכר און א הרגש, אז מ'פילט אט דעם אור וואס ס'שטייט דעם ”מלא כל עלמין”, און וויבאלד אז דאס פילט א מציאות, וואס דאס איז דאך דער ענין הנבראים איז דערפאר דארף ער דורכגיין על ידי הצמצום.

¶39וואס דאס איז ניט אזוי ווי דער אור אין סוף, וואס אין אים איז דאך אויך דא די פעולת הצמצום, דער נביא בי הצמצום, וואס דאס טוט אויף אזוי ווי דער צמצום איז דאך דער ענין פון סילק אורו דער ענין אז דער אור איז דא, נאר וואס דער ער שטייט אין א העלם, אט אזוי איז אויך דער אור אין סוף וואס ”השמים ואת הארץ” אנימלו שטייט ער אין אן אופן פון 'העלם והסתר'.

¶40משא' כן דער ענין פון ”ממלא כל עלמין” וואס אין דערויף איז דא די חילוקים אין עולמו איז דערפאר וואס דאס שטייט אין אן אופן אז די נבראים זאלן קענען אין אים האבן א הכרה וה וואס אט אזוי איז אויך אין ווי האט זיך דערפון גענומען אין השפעות אין עולמות, אז עולמות זיינען דאך אין אן אופן פון מחולקים לכמה פרטים ודרגות,

¶41וואס דאס איז דאך דער ”עלמות אין מספר, אל תקרי עלמות אלא עולמות” וואס יעדערער איז דאך כשלשלת אין א סדר ההתלשלות און פרטי פרטים,

¶42איז דאס איז אין דעם אור וואס קומט אראפ לאחרי הצמצום, וואס דאס איז דער אור הקו בכללות, וואס דאס איז א קו קצר ומצומצם, וואס דורך אים ווערט נתתמצם דער אור אין אן אופן אז דאס זאל זיין ממלא כל עלמם, וואס בכללות הויבט זיך דאס אן פון ספירת החכמה, וואס זי איז ראשיש א השתלשלות,

¶43און מאיר איז דער ענין פון ראי וואס דאס איז דאך דער ענין פון ”ממלא כל עלמין” אז ס'זאל קענען זיין אין דערויף די ראיות השכל, ראיות אין השכל, ביז א ראי אין דעם העכסטן אופן פון ראי אבער 'כללות ענין' הראי איז דאך, אז ער האט דערצו א שייכות און דאס האט א שייכות צו אים בפנימיות.

¶44משא"כ וואס למעלה מן החכמה וואס דאס איז דער ענין פון סוף כל עלמין און ספירה איז דער ענין פון ספירת הקצר, איז דאס ווערט אנגערופן בשם ראשון, ווי ער איז מחלק אין פרדס, אז דאס איז ניט אן ענין פון ראשית ההשתלשלות, נאר דאס ווערט אנגערופן דער ”ישות חושך סתרו” דאס איז ניט שייך צו הקרוב והגשה.

¶45וואס אף על פי וואס ”כלי אשר חפץ הוי' עשה” אז די בריאה פון כל העולמות מיטן יש הנברא בכללותו איז דאך דאס מצד דעם ”מאיר העין סוף הסובב כל עלמין”, וואס אויף אים זאגט מען דאך דער אני מלא אבער דאס שטייט דאך אין אן אופן פון 'העלם והסתר'.

¶46און אט דא טוט-אויף דער ענין הברכה, אז ברוך הוי אז דער הוי פון מלשון הי' הובי ויהי און דערפאר שטעלט זיך דאס אויס אין די אלע אותיות וואס ראשיתם איז דער אות י וואס דאס איז ספירת החכמה, איז ברכה טוט-אויף, אז דאס איז ממשיך אין דעם הוי אויך א תוספת,

¶47פון ספירת הכסף, פון ”סובב כל עלמין”, וואס דאס איז העכער פון ”ממלאו כל עלמין” אז ניט ווי דאס איז איצטער אז דאס שטייט אין א העלם והסתרון, און וואס דען אז דאס זאל קענען אראפקומען אין אן אופן פון גילוי

¶48אבער פונדעסטוועגן איז דאך דאס אלץ אין דעם אופן וואס אין דעם אור ”הסובב כל עלמין”, וואס דאס האט א שייכות צו עלמין, וואס דערפאר ווערט ער אנגערופן ”סובב כל עלמין” וואס דערפאר זאגט מען דאך, אז אפילו אין ספירת הכתר, אין 'כללות ענין' העיגולים, און אין 'כללות ענין' הכתרים וואס ס'איז דער אי' פון דעם ”עיגול הגדול שלפני הקו”,

¶49איז אין דערויף איז דאך אויך דא כמה דרגות, ביז וואנענט אז מ'איז דא מחלק אין עיגולים פון דעם עולם און עיגולים פון אן עולם עליון יותר, ביז יגולים דאך ביז יגולים היותר עליונים וואס דאס איז דאך אויך דא אפילו לפני הצמצום, ווי מ'זאגט דאך אז לפני הצמ�

¶50”שיעור בעצמו בכח מה שעתיד” לי איז בפועל איז דאך דארט דא כמה פרטים ודרגות, נאר וואס דען דאס איז אלץ אין ”סובב כל עלמין” און בשעת דאס שטעלט זיך אויס דערנאך אין עולם אין א נעמלא איז דאס אין אן אופן וואס דאס איז אין א העלם דערפאר וואס ס'איז נאך גבי א צמצום, און אין דערויף איז שייך דער צמצום לכל הפחות, אין אופן פון נוגי דערפאר וואס דאס איז שוין פארבונדן מיט עולמות.

¶51וואס בכללות איז דאס, ווי אין לשון החסידות, א ברכה איז ממשיך טאקע פון ”סובב כל עלמין”, אבער ער איז אלץ אזוי הויך, ביז שורש הנבראים והנצלים, ווי דאס שטייט אין דעם העכסטן אופן, אבער ניט העכער.

¶52וואס דאס איז דאך אויך כידוע הראי' על זה, אז יוסף האט זיך געבעטן בא יעקב'ן אז ער זאל בענטשן מנשים לפני אפרים, האט אים יעקב אויף דערויף געענטפערט ”ידעתי בני ידעתי”

¶53וגם הו יגדל אברכיו ”הקטן יגדל ממנו” און דערפאר איז שיקל את ידיו איז דאך לכאורה ניט פארשטאנדיק, וויבאלד אז ”ידעתי בני ידעתי” אז ער וועט זיין א גדול און יענער וועט זיין גדול יותר ממנו איז וואס דארף מען האבן יעקב'ס ברכה, און אויב יעקב'ס ברכה קען אויפטאן איז פארוואס קען זי ניט אויפטאן כבקשת יוסף אז דער גדול זאל זיין גדול.

¶54וואס דען? אט דאס איז, ווי געזאגט פריער, אז דער ענין פון ברכה איז אשר כברכתו ברכותיו, אז ער נעמט טאקע פון מקור, און נעמט נאך העכער אפילו פון מקור ווי דאס שטייט ”אין סובב כל עלמין”, אבער אלץ אזוי הויך ווי דאס איז אין שורש הנצלים, דאס הייסט ווי אין כתר אין ענין הספירות איז דאס ווי אין אריך אמפי, וואס דאס איז דער התחלת הנצלים.

¶55וואס דערפאר, וויבאלד אז דארטן א אז כדי צו ממשיך זיין פון ”סובב כל עלמין אין ממלא כל” עלמין און דאס זאל דא אראפ בגילוי און אראפנעמען די עיכובים און די מניעות וואס קען זיין אין דעם השתלשלות, ווי דאס דארף נמשך ווערן פון ברכתו ווי דאס שטייט אין שורש ומקור אין ”סובב כל עלמין” אז ס'זאל אראפקומען ביז דא למטה אין ענינים גשמיים, וואס דאס איז דער ענין הברכה.

¶56השא נכן דער ענין התפילה, וואס ענין התפילה איז דאך אויפט אז אע' פי וואס בראש השנה איז נגזר געווארן אדער אין דעם ענין פון בנים אדער אין דעם ענין פון חיי אדער אין ענין פון מזונו טוט אויף די תפילה א רצון חדש, און איז מהפך את הענין.

¶57וואס אט דאס איז דאך וואס די גמרא זאגט אז תפילה איז נמשלה כעשר, אז מה העשר הזה איז ”מהפך את התבואה” ממקום למקום?

¶58אט אזוי איז תפילה מהפך ממדת החזרית למדת רחמים, אז אף על פי וואס ס'איז געווען דער ענין הדין אין השתלשלות ביז אין דעם העכסטן אופן, ביז אין דעם של שם מקורו, איז די תפילה טוט-אויף אז דאס איז מהפך למדת הרחמים אז ס'זאל זיין סיי דער ענין אין בנים פון חיי ומזוני.

¶59וואס דאס איז דאך אויך וואס דער ענין התפילה האט אויפגעטאן, אז אף על פי וואס עיקר מטרין איז פונדעסטוועגן האט די תפילה וואס ער האט געטאן, אז דערנאך זאל זיין דער ענין פון בנים, וואס בכללות דער ענין פון בנים איז דאך דאס אויך אן ענין וואס נעמט זיך פון כח אין סב א הוספת עור פון למעלה פון ער חמפין,

¶60וואס דאס איז דאך דער ענין וואס ווי כמבואר אויף קריאת ים סוף שטייט דאך וואס דארט האט געדארפט זיין כגאי גאי ווארום דארט איז דאך געווען דער ענין פ א ים איז דאס דער ענין פון ”סובב כל עלמין”, פון עלמא דאיז כסףיא ויבשך איז דער ענין פון ממלא כל עלמין, פון עלמא דאיז גליא,

¶61און דא איז געווען דער ”הפך ים ליבשך” אז פון ”סובב כל עלמין” איז נמשך געווארן אין ”ממלא כל עלמין”, און אויף דערויף זאגט מען, אז גוי איין מאל איז נאך ניט מספיק אויף דעם, ווארום דאס איז דאך אלץ די גוי וואס איז פארבונדן מיט 'סדר השתלשלות', דער שורש הנוצלים.

¶62וואס 'מצד עצמו' איז קען ער נמשך ווערן אבער אלץ אין אן אופן וואס ס'זאל זיין ניט בהקר והרגשה, אפילו דאס וואס ברכה טוט אויף וואס זאל אויך נמשך ווערן בהכרה והרגשה, איז דאס נאך ניט דאס וואס מ'דארף האבן דער הפך ים לא יבשה 'כמו שיתבאר'.

¶63כדי ס'זאל נמשך ווערן ווי דאס איז אין הפך ים לא יבשה, אז דאס איז מהפך ממדות החזרות למדות רחמים אנדערש ווי דאס שטייט אין שורש הנצלים, ביז אין דעם העכסטן מקום פון דעם הנצלים ונבראים ונוצרים ונעצבים איז אויף דערויף דארף מען האבן קיין גוי' גוי אז ס'זאל זיין א המשכה פון נתיק, וואס דאס איז העכער פון ארף.

¶64וואס מצד דערויף קומט דאך ווייטער אויס, אז ס'גלייכט זיך אויס ברכה און תפילה, אז אין ברכה כדי ס'זאל נמשך ווערן א ”ברוך הוי' מן העולם ועד העולם” דארף מען דאך אויך האבן פון וואס ברכה ווי מ'האט גערעדט ווערט דאך נמשך דערנאך אין אן אופן פון הכרה והרגשה,

¶65אין אן אופן פון ”ממלא כל עלמין” איז דאך אויך אזוי אין דער ענין פון תפילה דארף דאך אויך דערנאך נמשך ווערן אין עניני הטבע און אין כלים און הגבלות פון טבע.

¶66וואס דערפאר זאגט מען דאך אויך אין עבודת התפילה, אז למה ישראל קורין ואין ענני מפני ”שלא ידים לכוין” בשם אז אף על פי וואס דער ענין התפילה איז דאך ווי

¶67דער ענין פון ”בכל מאודך למעלה”, ווי מ'גערעדט פריער אין את החדת, אבער ס'דארף זיין דער לכבן בשם וואס בכללות איד איז דער ענין פון עשר הספירות, וואס תחילתן פון חכמה, ביז אין די ספירה היותר תחתונה.

¶68קומט דאך אויס, אז סיי אין ברכה און סיי אין תפילה, איז דא די ביידע ענינים, אז ס'דארף זיין דער תוספי טוב פון עתיק און ס'דארף זיין דער לכבן בשם אויף נמשך ווערן דערנאך מן עולם עד הע פון מדידה והגבלה, פון כלים ביז 'למטה מטה'.

¶69איז דאך ידוע אין דערויף די שני חילוקים, וואס דער איין חילוק, אז דאס איז על-דרך החילוק פון מאדר והתלבשות, וכידוע אז ס'איז דאך דא אין די ענינים ווי ס'ווערט נמשך, מערין לתחתון איז דא דער אופן ווי ס'ווערט נמשך אין אן אופן פון מאדר, אין אן אופן פון התלבשות, וואס התלבשות איז דאס אין אן אופן וואס דער עליון איז זיך מתלבש אין דעם תחתון,

¶70און דאס פועל"ט דער תחתון אבער דער מצד דערויף וואס דער אליון איז אין אים נתלבש געווארן שטייט דער תחתון אין אן עילוי יותר.

¶71על דרך ווי מ'זאגט אין מדות, אז ס'איז דאך דא די מדות 'מצד עצמו', בשעת אין זיי זיינען זיך מתלבשן מוכין איז דעמאלט איז די מדות זיינען מדות און זיי זיינען פועל פעולתם אלס מדות און הקראה פעולתם אלס שמם אבער דאס איז מדות אין אן אופן נעלה יותר

¶72ועל דרך החילוק אין 'עבודת האדם' פון תחילו ורחימו טבעים ביז תחילו ורחימו שכלים ביז וואנענט אז מ'זאגט נאך מערער, אז אפילו ווי די עבודה איז מצד פנימיות המדות, וואס דעמאלט פנימיות המדות איז דאך דאס פנימיות המדות ניט פנימיות המוחן נאר מצד דערויף וואס זיי זיינען זיך מתאחד פון מוחן מיט מוחן, שטייען זיי אין אן אופן היילא יותר, אבער די פעולה איז דאס, אז דאס איז דער ענין המדות.

¶73אזוי איז אויך אין ענין הברכה. וואס אף על פי וואלט דעמאלט קומט דאך די המשכה, ווי גערעדט פריער פון גוי גוי און העכער אפילו פון אריך, אבער דאס טוט זיך אן דערנאך אין אן אופן פון התלבשות דורך אריך דערנאך אין די ספירות שלמטה מזה, ביז וואנענט אז דאס קומט אראפ אין אן אופן כברכתו אשר ברך אותם אז דאס איז זייער ברכה, אין זייער מדידה והגבלה, און דער תחתנות פועל הפע

¶74משא' כן דער אופן פון מאויר איז אף על פי וואס אין דערויף איז דאך אויך דא די התלבשות, אבער דא איז פועל דער עליון, נאר כדי ער זאל קענען זיין השפעה זאל קענען צוגענומען ווערן אין דעם תחתון דארף מען האבן דעם אעויר פון דעם תחתון.

¶75וכידוע די דוגמא אויף דעם וואס ער איז מברע אין אגרת הקודש אז ביו-טוב איז דעמאלט איז דאך דא די התלבשות מערניט ווי אין מלכות ”דבריאה, משא' כן” די מלכות פון יצירה ועשיתה מערניט ווי ”בדרך מאביר”, וואס דערפאר איז ביו יום-טוב איז דא אסורה מלאכה מערניט ווי מלאכת סכל נפש מותר, דערפאר וואס דאס איז דא אין 'עולם הבריאה', אבער אט די ענינים פון יצירה ועשיתה איז מען ביו יום-טוב שולל.

¶76וואס אף על פי וואס מ'מוז אנקומען צו די התלבשות ”בדרך מאביר”, ו כדי די המשכה פון בריאה זאל זיין אין אן אופן, אז דאס זאל פועל-זיין אין 'עולם העשי' און אין ענינים פון 'עולם העשי' אבער פועל איז דאס פועל בריאה, ניט עשי וואס דערפאר איז מען שולל ענינים פון יצירה ועשי על דרך זה איז אויך דער חילוק פון ברכה ותפילה,

¶77אז אין ברכה וואס ס'איז דא דער ברוך הוי' איז מען ממשיך אין הוי' פון השתלשלות, איז דעמאלט איז אבער פועל דער הוי און אזוי איז בכל ”עולם ועולם לפי עניני העולם”, נאר וואס דען דער עולם ווערט א נעלה יותר, אבער אלץ איז דאס דער עולם פועל וואס דערפאר איז דאס אן ענין פון עצלים, פון מדידה והגבלה, פון סדר ההשתלשלות.

¶78משא' כן דער ענין פון תפילה איז דא איז פועל דער עליון, דא איז פועל דער עתיק, נאר וואס דען?

¶79כדי ס'זאל פועל זיין אין ענינים ”גשמיים, לרפות החולים ולברך השמים” איז דערפאר איז דא דער ענין פון פון די וואס דורך זיי דארף אראפקומען די פעולה בפועל.

¶80נאך א חילוק פנימי ”יותר ואיקר יותר” איז דא, אז די פעולה צו עתיקסט פון גאי גאה וואס דאס איז דא אין דעם ענין פון ברכה, איז דאס ניט אז ער אליין ווערט נמשך, נאר וואס דען ער איז מערניט ווי פועל אז אריך זאל נמשך ווערן, משא"כ אין דעם ענין פון תפילה, איז ניט נאר ער איז פועל אז אריך זאל נמשך ווערן, נאר ער אליין ווערט אויך נמשך.

¶81וואס אט דאס איז אויך דער דיוק וואס ער זאגט אין זייערן דיוק פון ברכת המזון וואס דאס איז דאך איינע פון די ברכות, אז מ'דארף זאגן ניט מי טובו חיינו נאר ובטובו חיינו וואס בטובו גייט דאך דאס אויפן טובו של הקב"ה ביז אין טובו ניט ”ממלא כל עלמין” און נאך העכער דעם טובו פון ”סובב כל עלמין” דאס איז אבער אלץ א טוב וואס ער איז שייך צו עולמות אין אן אופן

¶82פון סובב, און אויף דערויף איז מען מדייק, אז ניט מ'זאל זאגן מי טובו אז ער פועל"ט, אז דורך פון דעם טוב זאל נמשך ווערן אן אנדער ענין, נאר ובטובו חיינו אז ער אליין ווערט נמשך, משא"כ אבער דער ענין עתיק ווערט אין ברכה ניט נמשך, מערניט ווי אין תפילה.

¶83וואס מצד דעם חילוק אין המשכות, וואס דאס איז פועל ההמשכו פון עתיק, און עתיק אליין ווערט נמשך, און ער ווערט פועל מערניט ווי די ענינים של איז דאס ”בדרך מאבר” איז אויך מובא דער ענין אין עבודת התפילה, אז דאס איז אן ענין אויך בנפש האדם, אין דעם אט וואס דאס איז העכער פון זיין אריך און פון זיין כוחות הגלויים,

¶84וואס דאס איז ווי ער זאגט אין אגרת הקודש דער ענין פון נצח הדעת, וואס דאס ווערט אנגערופן פנימיות הנפש על דרך ווי למעלה נעמט מען אויך פון פנימיות ההשתלשלות, וואס דאס איז דער ענין פון פנימיות הקו, וואס דאס איז דער ענין פון פנימיות עתיק,

¶85וואס דאס איז עתיק בכללו.

¶86וואס אט דערפאר איז דאך אויך דער חילוק פון עבודת התפילה לגבי די עבודה פון תורה ומצוות, אז די עבודת התפילה דאס ענינו איז עבודה אין מסירת-נפש פון ”כיבדא קמי מרי” אז אין אן ענין פון 'ביטול במציאות', משא"כ דער ענין פון תורה ומצוות.

¶87וואס אף על פי וואס בא תורה דארף מען דאך האבן דער ”ונפשי כעפר לכל תהי” און דאס איז דאך א הקדמה והכנה צו ”פתח לבי בתורתך” אבער דער ענין התורה איז דאך דוקא 'הבנה והשגה' וידיעה, וואס דאס איז דאך אן ענין פון ממלא כל עלמין אן ענין פון נרות בכלים אן ענין אז דאס זאל דאס האבן אין אן אופן פון פנימיום.

¶88אט דאס וואס ס'איז דא דער 'ונפשי כעפר' איז דאס איז דאך מערניט ווי הכנה לתורה, און דורך וואס ווערט די הכנה ניט דורך ענין פון תורה אליין, דאס ווערט זיך מיט די הכנה מצד אן ענין שחוץ לתורה.

¶89אפילו אין דעם העכסטן אופן פון תורה וואס מ'זאגט אויף דערויף, אז כאינו אחרי הקורא, אז ער איז מערניט ווי סמר אז דאס איז עונה אט דאס וואס דער קורא וואס דאס איז הקב"ה יושב וקורא כנגדו,

¶90איז דאך מבואר במקום אחר, אז דאס טוט-אויף אין תורה דער ענין התפילה, וואס דאס איז דאך די בקשה ותפילה, אז ס'זאל זיין תפילתי סמוכה למטסי כדי די תורה זאל האבן אין זיך די מעלה וואס תפילה טוט-אויף אין דעם, אויף ממשיך-זיין אין אן אופן, אז דאס זאל זיין קיין אחרי הקורא, אבער די תורה מצד עצמה איז דאס דער ענין פון ידיעה 'והבנה והשגה', אפילו אין דעם העכסטן אופן פון תורה,

¶91על דרך וואס אויף דערויף שטייט, אז דאס איז תורה אין אן אופן פון ראי וכידוע די דוגמא פון אריז"ל אז ראה בפרשת ברוק ובירון וואס דערנאך האט דאס געדארפט ארויסגעבן בדיבור סמך אין פה שנה, וואס דאס איז דאך אן ענין פון ראי אין השכל, אבער דער ענין פון ראי איז דאך דאס אויך אן ענין וואס איז שייכות צו כחות המלבשות בגוף, צו אורות המלבשים בכלל.

¶92עאכו"כ דער ענין פון מצוות איז דאך דאס פארבונדן מיט ענינים גשמיים, און כל ענין המצוות איז דאך דאס בהגבלה, ווי ער איז מבאר אין אגרת הקודש בכמה מקומות, אז דאס איז דער ענין וואס ביי תפירין איז אן את ביים אלאת ביים און ביי ציצית ל' בית חוטן, אזוי איז אויך די אלע צמצומות והגבלות וואס ס'איז דא אין ענין המצוות,

¶93וואס דאס איז דאך היפך פון ענין פון מסירת-נפש, וואס דאס נעמט זיך אר וואס דאס איז דאך אויך אזוי מהוים וואס ער זאגט אין תניא, אז לכן אמר משה לידי שנכנסה ל ארץ דער ענין פון מסירת-נפש,

¶94אף על פי וואס דעמאלט איז געווען את מורחם וחדכם איז געווען ”על כל ישבו הארץ” דערפאר וואס דער ענין פון מסירת-נפש איז נוגע צו 'לימוד התורה' 'וקיום המצוות', איז דאך דערפון גופא א הוכחה, אז כלימוד התורה און 'קיום המצוות' אליין ניט דאס איז דער ענין פון מסירת-נפש באמיתיות.

¶95וואס דאס איז די זאך פון תפילה, וואס תפילה איז דאך אין אן אופן פון ”בכל מאודך”.

¶96וואס אף על פי וואס תפילה איז דאך ווי ס'רעדט זיך בכמה מקומות איז דאך דער ענין פון שמונה-עשרה, זאגט מען דאך אויף דערויף דער ”קרוב הוי' לכל קורא לכל אשר יקראו באמת” וואס דאס איז דאך דער ”אמת הוי' לעולם” די הבדמה וואס מ'פועל'ט אויף דורך קריאת-שמע, וואס דעמאלט זאגט מען דאך הוי' אח

¶97ז' שמים וארץ און לד"ס צטרי אין דערויף איז מען ממשיך דער אמת הוי וואס דורך דעם יקראו באמת איז דערנאך טוט זיך אויף דער ענין התפילה, דערפאר וואס ס'איז דא דער ענין פון מסירות-נפש שלפני זה.

¶98וואס דאס איז בכללות אט דאס וואס ער זאגט אין דער אגרת הקודש, אז ס'דארף זיין דער ”בקשו פאנו את פניך הוי' אבקש” אז אזוי ווי דער ענין פון תפילה איז דאך אויף אויפטאן דעם רצון חדש, העכער נאך פון שורש הנוצלים ווי אין דעם העכסטן אופן דערפון דארף זיין אויך די עבודה ”בהסך הדעת” אין פנימיות הנפש, וואס דאס איז די עבודה ביצם הנפש מתי חידי שבנפש, וואס דאס איז בכללות די עבודה פון מסירת-נפש.

¶99אט דעמאלט פועל"ט מען אויף דעם ענין פון גאולה, ווי ער זאגט אז דורך בפשוף אנהו איז דער ”עבודת מתנה” אז ער איז מוציא דער פדה נפשי פון דעם מאסר החיצוני דורך דערויף וואס ער נעמט ארייס אויך די פנימיות הנפש, דערפאר אז דורך דערויף וואס ביי אים איז דא די עבודה איז בפנימיות נפשו אין זיין 'יחידה שבנפש', איז דאס פועל"ט אויף די גאולה שלמעלה, וואס דאס איז בכללות ענין המשיך, ווא�

¶100אז אזוי איז דאך דא מערניט דער ענין פון נפש רוחני שמן ביז באדם הראשון וואס ס'איז געווען דער ענין פון חייו, אז ין משיח'ן שטייט דאך דערוי יאר, און ווי ”ניסה וגבי מאוד” מידם הראשון, אז ביי אים איז דא די 'יחידה שבנפש', וואס דאס איז דער 'עצם הנפש' דער ענין העבודה פון מסירת-נפש למטה, וואס דאס פועל"ט אויף די גילה היחידה שבנפש, און פועל"ט אויף די רגילה היחידה הכללית, וואס דא�

¶101ס'איז דאך אבער ”לאו כל מוחו סביל דא” אויף שטייען אין אן עבודה פון הישך הדעת למעלה מן הטם ודעת אין עבודה פון ”ראיותא דליבא”, איז אויף דערויף דארף מען האבן די ”עבודת מתנה”, די תיעתא דשמיא די 'אתערותא דלעילא' דער הקבוש ברוך הוא עוזרו, וואס דאס נעמט ארויס ממאסר החיצוני.

¶102וואס איז אויף דערויף די אתערותא דלתתא?

¶103דאס איז דער ענין פון צדקה, וואס אויף דערויף זאגט ע און אויף דערויף זאגט ער אויך, אז גדול העצי צדקה יותר מהקרבנות, שנאמר ווי ער זאגט אז העצי צדקה וחסד פון דעם ענין פון זבח.

¶104וואס אף על פי וואס מ'האט דאך גערעדט פריער, אז דער ענין פון מצוות איז דאך ניט דער ענין פון מסירות-נפש אין מסירות-נפש, איז דער הקדמה לזה, האבן ער גערעדט צי דער ענין המצוות איז דאך בהגבלה, איז אזוי, און צדקה איז דאך אויך כללות המצוות 'נקרא בשם' צדקה און צדקה איז דאך איינע פון די מצוות, איז דאך אבער אין צדקה גופא דא די שני ענינים, ווי צדקה איז אין אן אופן פון הגבלה, און ווי צדקה איז למעלה מהגבלה.

¶105וואס אויף דערויף וועט מען אויך פארשטיין וואס די גמרא די משנה דרשנו"ט דאך די גמרא ”ובכל מאודך” איז דאך דא אין דערויף די שני דרשות, דער ”בכל מאודך” און די מאוד שבנ העכער פון הגבלה ומדידה דער ענין פון עבודה רעדט זיך א דעת, ווי גערעדט פריער, ”עד מיצוה הנפש”, און דער צווייטער טייטשט ”בכל מוטך בכל ממונך” וואס לכאורה איז דאך ניט פארשטאנדיק וואס איז די א שייכות פון די ביידע ענינים.

¶106דערמיט וועט מען אויך פארשטיין דאס וואס ער זאגט אין פסוק, אז בשעת כל המעלה מיינע מן הצדקה איז אויף דערויף שטייט דער יקרא אל הוי' אלקיך והיו בך ח איז דאך לכאורה ניט פארשטאנדיק, בא יעדער מצוה איז דאך אזוי.

¶107דער ענין פון חטא איז דאך דער ענין פון חסרם וגיראים, בשעת ער איז מעלה מונין מאיזה מצוות שתהי פעלט דאך ביי אים די המשכה, במילא איז דאך והיו עליך חטא וואס איז דא דוקא דער עובתא אז מעלה מונין מן הצדקה איז אויף אים שטייט ”והיו בך חטא”.

¶108וואס דען? דאס איז דער ענין פון צדקה וואס בחטא בצדקה פרוג.

¶109וואס אט די הגבלות אין צדקה איז וואס ס'איז דא אז מאסר אין מדה מן הבינון נתינא מובחר איז דאך דאס חומש, אבער דאס איז דאך אויך אן ענין של הגבלה, איז דאס איז בדוגמא שער המצוות, ניט דאס איז דער ענין פון מצוה הנפש און מסירת-נפש,

¶110אבער דא דער ענין פון וחטח ביי צדקה פרויגן דאך דעמאלט, אז כל אשר לא איש יתן בר נפשו אז וויבאלד ער דארף פודה-זיין נפשו מאוצרה איז אויף דערויף איז דאך ניטא קיינע הגבלות, און דעמאלט איז אויך די נתינת הצדקה בלי הגבלה, ווי ער איז מבאר בארוכה אין אגרת התשובה און אין אגרת הקודש, וואס אויף דערויף איז ניטא די הגבלה ניט פון מעשה, אפילו ניט די הגבלה פון חומש.

¶111וואס די צדקה גייט ארויס ממדידה והגבלות פון מצוות.

¶112ווי אזוי קען ער צוקומען צו נתינת הצדקה באופן כזה?

¶113איז דאס מצד דערויף וואס ער וויל פוטע זיין בחטך פרי כער שטייט אין א דרגא פון בעלי תשובה, וואס דער ענין פון א בעל תשובה איז דאך ער גייט ארויס ממכל מדידות והגבלות, ער ווערט א נייער מציאות,

¶114וואס מצד דערויף איז דאך במקום 'של בעלי' תשובה אויב אפילו צדיקן גבונו ין חורם למיד שם, ווארום א צד איז גמור אפילו משור את הוי' באויר בתענוגים איז דאך אויך אז יש מי שאוב ס'איז דא אן ענין פון מציאות, דער ענין פון בעל-תשובה איז נאך העכער דערפון, ס'איז דארט דער 'ביטול במציאות', דער אמיתית ענין פון מסירת-נפש, אז דאס איז אויס מציאות, וואס אף על פי וואס דורך דערויף ווערט דאך דערנאך א מציאות נעלה יותר,

¶115אבער ניט דאס איז דאך די סיבה וואס ער איז געווארן א בעל-תשובה, אט אדער מצד דערויף וואס ער וויל האבן דעם טוב אבער ניט מצד דעם הרגיש והיכר וואס ער האט אפקיר וואס הוי' ליטו נאר מצד דערויף וואס עצם נפשו איז פארבונדן מיטן עצם שלמעלה, איז דאס ניט שייך זאגן אין דערויף קיין הסברות און קיין השגה והבנה וידיעה, דאס איז ווי עצם ציט זיך צו עצם.

¶116און בשעת דאס קומט אראפ דער חטח פרוג, וואס דאס דארף דאך זיין אין אן עשי' גשמית, וואס דאס דריקט זיך אויס אין דעם ענין פון צדקה,

¶117איז שטעלט זיך דאס אויך אויס אין אן אופן ניט אין א מדידה והגבלה פון מאסר, אפילו ניט פון חומש, נאר דאס איז דער ענין הצדקה 'בלי גבול', דער ענין הצדקה בחטח פרוג, ווי ער זאגט אין אגרת התשובה אין אגרת הקודש, אן א הגבלה, כל אשר לאיש היתן בד נפשו ווארום ער דארף דורכטאן דעם ענין פון ”פדה בשלום נפשו”.

¶118און מצד דערויף האט צדקה א מעלה ניתנה לגבי די ענין פון תורה און מצות אפילו א מעלה לגבי דעם ענין התפילה, אט אף על פי וואס דער ענין התפילה איז דאך אויך דער בקשו פני די עבודה מצד מסירות-נפש, מצד די שידות שבנפש, אבער דאס איז דאך דער ענין פון ברוחניות, במילא קען דאך בלייבן דער גוף, און על אחת כמה וכמה חלקו בעולם ניט גערירט.

¶119דער תכלית העבודה איז דאך, אז ס'זאל זיין דער ענין פון ברב אויף מצרף זיין די אלע ניצוצות וואס זיינען א שייכות צו אים, ניט נאר בגופו בנפש הבהמות, נאר בחלקו שבעולם, און דער ברבים זאל זיין נמדים וואס דאס ווערט א טעם מחפדה בשלום נפשי, ווי אזוי קען ער מיטנעמען די ניצוצות גשמיים,

¶120וואס זיי זיינען נפלו אין 'גשמיות העולם' ביז אין חומריות העולם אט דאס דארף מען האבן, כידוע המשל, אז אליבא דארף מען אונטערשטעלן תחשורה התחתונה של הבנין כדי מ'זאל קענען אויפהויבן דעם גאנצן בנין.

¶121וואס אט דאס איז אויך דאס טוט אויף די מעלה פון צדקה לגבי התפילה אפילו לגבי הקרבנות, וואס דער ענין פון תפילה איז דאך ברוקנות, אפילו דער ענין פון קרבנות איז דאך אויך פארבונדן מיט הגבלות פון בית המקדש וכמה און דפקי ביום, וכל ההגבלות וואס ס'איז דא בזה, משא' כן דער ענין פון צדקה איז דא, נעמט זיך אראפ די כל המדידות והגבלות, און דאס איז אויך אין אן ענין גשמי,

¶122אין ענינים גשמיים, וואס מצד דערויף קען דאס אויפהויבן דעם גאנצן בנין, און דאס רירט אויך ביז אין פנימיות הנפש, ווי ער זאגט אין אגרת הקודש, אז ער גיט דאס וואס נסתקר בהגיע כפה וואס ער האט אין דערויף משקיע געווען פנימיות נפשו, אדער וואס עס קען אין דערויף קונה זיין 'חיי נפשו'.

¶123און אט דאס איז אויך וואס די מעליא איז דער גדול האותי צדקה יותר ממעשה הקרבנות, מצד דערויף וואס קרבנות איז אן ענין פון פרטים און אן ענין וואס איז פארבונדן מיט מדידות והגבלות, משא' כן דער ענין, און אויך אין אן אופן פון ”הלאה ממטה למעלה”,

¶124די תכלית העבודה איז דאך, אז ס'זאל זיין באופן 'המשכה מלמעלה' למטה, ביז אז ס'זאל דורכנעמען דעם גשם, אז דער גשם ווי ער איז במקומו זאל דאך זיין א דירה לו יתברך, און לו יתברך צו דעם אני וואס ארץ ”השמן ואת הארץ אני מלאו” נאר דארטן זאל ער שטיין ווי א דירה ווי א מלך שטייט בדירתו בגלוי, איז אט דאס טוט-אויף די צדקה מערער אפילו ווי דער מזבח,

¶125מערער אפילו ווי דער ענין פון תפילין.

¶126אבער צדקה דארף זיך אויך פועל'ן, אז מ'זאל ניט נאר אויפהויבן די ענינים דחמין, ווי אזוי ווערן זיי דערנאך נתעלה, דארף דאך זיין דער לכבן בשם, דארף מען דאך דורכגיין די אלע דרגות שבינתיים, ביז אין דעם עולם היותר ותני, ביז די יחידו שבנפש, וואס דערפאר דארף מען האבן דעם ענין התפילה, דער ”בקשופני את פניך הוי' הבקש” אבער דאס קומט אראפ בעבודת מתנה, אתן את כהונת

¶127וואס אט דאס איז אויך וואס ער זאגט דער ”פדה בשלום נפשי” וואס אף על פי וואס אין דערויף איז דאך געווען כמה ענינים, און ווי ער זאגט בכללות אויף ”פדה בשלום” רעכנט ער דאך אויס די דריי ענינים פון הלומד תורה און עוסק במילות חסדים און מתפלל אין מציבה, וואס דאס איז דאך די כללות הענינים פון ג' כוין, אבער דער עיקר שבהם בהנוגע צו דעם ענין פון גאולה וקדיאה,

¶128איז דאך דער אין ישראל נגאלים פון די אלע דריי אלא בצדקה און דער ”צדק לפניו יהלך” אז דאס איז מולך און ער פועל"ט דער ענין פון פנימיות התפילה, און אויך דער ענין פון פנימיות אין תורה, ווי גערעדט פריער אז אין תורה פועל"ט ער אויך אויף אז ס'זאל זיין דער 'לימוד התורה' אין אן אופן כאינו אחרי הקורא על ידי עבודת התפילה שלפני, און לפני התפילה איז דא דער ענין הצדקה, דער אני בצדק.

¶129וואס אט דאס פועל"ט אויף, אז דורך בשלום די צדקה וואס 'עושה שלום' שבין ישראל לאביים שבשמים אזוי איז די עושה ”שלום בפמלא של מעלה ותמלא של מטה” אז זי איז מוציא 'מן המוצר אל מרחד' און אין א גשם אל לרוח, און אויך מיט א גנום פון א היום היום לעשותם אז ס'זאל זיין דערנאך דער ”יפה שעה בתשובה ומעשים טובים בעולם הזה”,

¶130אז דאס זאל נתגלה ווערן דאס וואס מ'טוט-אויף דורך תשובה ומעשים טובים, אז דורך דערויף וואס ”פדה בשלום נפשו אין נפשי” הפרטיות, און דורך דערויף אויך אין נפשי הכלליות, פועל"ט דאס אויך אויף דער ”פדה בשלום” נפשו די ספירת המלכות, וואס אין דערויף איז דאך דא וואס זי נעמט זיך פון רדלאפ, פון פנימיות עתיק, וואס דאס איז דאך דער עצמות און מהות, אז דאס זאל זיין דא למטה דירה לו יתברך בתחתונים.