טקסט

¶1מ'האט דאך פריער גערעדט וועגן דערויף אז ”המעשה הוא העיקר” און אויך אפגעטייטשט בהנוגע וואס מ'דארף ארויסנעמען, און מ'קען ארויסנעמען, במילא מוז מען ארויסנעמען, אין צוזאמענהאנג מיט בעל הגאולה און בעל יום ההולדת ויום ההסתלקות, וואס דאס איז ערב יום הגאולה,

¶2בהנוגע צו 'רחובות הנהר' אין 'לימוד התורה', חסידות 'ופנימיות התורה', און אויך ”לימוד הנגלה שבתורה”, במילא ווערט אויך 'רחובות הנהר' אין די תוצאות פון דעם לימוד באופן כזה,

¶3וואס לימוד ”גדול לימוד שמביא לידי מעשה” ווערט דארטן אין די מעשה אויך אין אן אופן פון רחובות מיט א התפשטות אן מדידה והגבלה, ווי ס'איז אויך אין דעם ענין ואופן פון 'קיום המצוות', ס'איז דאך אבער אלעמאל אז יעדער טאג האט דאך אין זיך די ביידע ענינים,

¶4אט דאס וואס ער איז אן ענין בפני עצמו איז כל יומא ויומא עביד עבידתי ער איז אבער אויך א מוכין און א הקדמה און הכנה צו די ימים שלאחרי זה, איז אויך דא אן ענין מיוחד אין יו' כסלו, וואס דאס איז צוויי וואכן, שבועיים אדער פופצן טעג, פאר די התחלה פון ימי חנוכה, וואס זיי זיינען בכסלו,

¶5און וואס דער ענין פון שבועיים ווייס מען בדוגמא ווי מ'זאגט בנוגע צו ”שלשים יום לפני” החג, וואס אט דעמאלט דארף מען דאך שוין עוסק זיין אין הלכות החג און אין הכנות צו דעם חג,

¶6ביז וואנענט אז ס'איז דא אפילו די מכילים, אדער מאיזו סיבה שתהי' אז מ'האט דאס ניט געטאן 'שלשים יום לפני החג' איז דא די צווייטע דיעה, וואס ר' שמעון בן גמליאל אומר אז דאס איז בפרוס החג צוויי וואכן, פופצן טעג לפני החג, בדוגמא ווי בראש-חודש ניסן וואס מ'רעדט דעמאלט וועגן פסח.

¶7על דרך זה איז אויך שבועיים בפרויס פון ימי חנוכה, איז כאן הזמן נאכאמאל אויף מעורר זיין בנוגע צו מבצע חנוכה אין די אלע פרטים, ווי גערעדט בארוכה אין די שנים שלפני זה,

¶8און ווי שוין אויך געדרוקט אדער געשריבן און נתפשט געווארן און נתפרסם געווארן וכו במילא די וואס מיינען ס'איז דא א סיבה וואס דערבעלע ווייסן זיי ניט דערפון, קענען דאך זיי דאס דערציילן, אדער זיי קענען פרעגן וועט מען זיי זאגן וכו און וויבאלד אז דאס איז א מבצע וואס מ'דארף זען אז ס'זאל זיך דורכפירן במשך כל השמונה ימים,

¶9אז אף על פי וואס דער יום ראשון איז דאך כולל אין זיך ”כל שמונת הימים”, ווי פארשטאנדיק אויך פון דעת ”בית שמע אז ביום ראשון מדליק שמונה” נרות ”כנגד ימים היוצאים”, וואס דאס איז דאך דער ענין וואס ווי ער איז מבאר אין שערי אורה, דער בעל הגאולה, אז אלע טעג זיינען נכלל אין דעם ערשטן טאג, וואס דאס איז דאך אויך דער ענין כפשוטו,

¶10אט דאס וואס ס'איז געווען די נרות מאירים כל השמונת ימים איז דאס געווען דורך דעם פך אחד וואס מ'האט אים מדליק געווען ביום אחד, ביום ראשון.

¶11אבער אף על פי כן איז ”המעשה הוא העיקר” און דאס דארף דאך אראפקומען פון כח אין פועל, כמבואר בארוכה, וואס דערפאר איז דאך דער דין ”כנגד ימים הנכנסים” וואס ביום ראשון איז מה לקנור אחד איז דערנאך מוסיף והולך ואור ביז 'יום השמיני'.

¶12א זאך וואס מ'דארף דערנאך דורכפירן במשך פון שמונה ימים דארף דאך האבן א גרעסערע הכנה, מיט א שטארקערע הכנה מיט א טיפערע הכנה אין די לפני זה,

¶13איז אויב מאיזו סיבה שתהי' אט די וואס האבן נאך ניט אנגעהויבן טאן אין דעם פון ”שלשים יום לפני” החג איז על כל פנים איצטער דער זמן אויף מעורר זיין זיי נאכאמאל, בפרוס החג, שבעיים לפני החג, וכאמור, מיט די פרטים וואס מ'האט שוין גערעדט כמה פעמים בארוכה, און שוין אויך דא בדפוס.

¶14ובכללות, אז מ'זאל זען, אז בא יעדער בית מישראל זאל זיין על פתח ביתו מבחוץ, אנגעצונדן ”נר מצוה ותורה אור”, א נר וואס איז פארבונדן מיט מצוה און פארבונדן מיט ”תורה אור”, און ווי די הדגשה פון ימי חנוכה מיט א שמן טהור,

¶15וואס האט אין דערויף ניט אנגערירט קיין ענין של נוגיא ופני' ושוחד, וואס אט דעמאלט ווערט דאס אויס שמן טהור, און אפילו אז מ'געפינט היתרים וכו בדוגמא ווי ס'איז דא דער היתר אויף שמן,

¶16אויף חוי' בציבור וכיו' בזה, וואס אין כאן המקום להאריך בזה איז דאך דער גאנצער נס געווארן דערפון וואס מ'האט מחליט געווען אז ס'דארף זיין שמן טהור, און מיט שמן טהור באלייכט מען דעם בית המקדש,

¶17און פון דעמאלט איז דאס אזוי נמשך געווארן, אז אפילו אין זמן הגלות איז ”הנרות הללו אין בטלין לעולם” ווי דער רמב"ם ברענגט אראפ פעיסו במדרש, וואס דאס איז דאך כולל אויך דעם דור דעיקבתא דמשיחא, און כולל אויך דעם דור פון משיח'ן,

¶18און כולל אויך דעם דורו שלאחרי ביאת המשיח, ווי דער רמב"ם ברענגט אראפ לפסק הלכה אין זיין ספר 'יד החזקה', אז חנוכה וועט ניט בטל ווערן אפילו לאחרי העגולה והאמיתית על ידי משיח צדקנו, זאל מען דאס מאיר-זיין נאך איצטער, בחנוכה, און על ידי הכנות מתאימות לזה,

¶19וואס יעדער מצוה דארף דאך ניט טאן בדרך ממילא, נאר דוקא על ידי הכנה ניט חנם, נאר על ידי יגיעה וישיבה ”הקב"ה עוזרו” און אט דעמאלט איז דאס א נער וואס ער איז מוסיף והולך ואור.

¶20און בנקודה והדגשה בזה, אז ס'דארף זיין פתח ביתו מבחוץ, ביז קריא ריגלו דתרמודאי ווי גערעדט פריער בארוכה, וואס דאס איז אויך כולל אין זיך, אז מ'דארף צוקומען צו אידן, אפילו צו אזא אידן וואס ער געפינט זיך בחוץ, מבית,

¶21פון א אידישער הויז, מאיזו סיבה שונה ומשונה, אפילו אזא איד וואס ער איז ”תינוק שנשב לבין” העכו מ, איז דא ביי אים א הנהגה וואס קומט אויס אז דאס איז א הנהגה פון תרמודאי אותיות מורדת אין קיום רצון הבורא, ווארום ער ווייס ניט פון זיין פנימיות נפשו, איז ביי אים צוגעדעקט ווייס ער ניט אט דאס וואס דער רמב'ן פסק'נט אפ בפשטות,

¶22אז ”תורת אמת” זאגט, אז בא יעדער אידן, אפילו אזא וואס מ'דארף אים כופה זיין בשוטים, כפיה דקיד ווי מ'רופט דאס איצטער אן, כדי ער זאל מקיים זיין א מצוה,

¶23איז ניט מ'זאל רעכענען אז צי דאס איז אויסגעהאלטן על פי צדק ויושר, נאר אדרבא, דורך דערויף איז די ”מצוה רבה” פון פדיון שבועים מ'נעמט ארויס זיין עצם מיט זיין פנימיות נפשו,

¶24מיט זיין חלק אלוקה ממש, וואס ס'איז צוגעדעקט מיט א כסוי זר פון דעם 'א-ל זר' וואס דאס איז זה יצר הרע, און מ'איז אים פודה ביז אין אן אופן פון ”פדה בשלום נפשו מקרב לי” ווארום ברבים האים אדער ער אליין באמת וויל אז מ'זאל אים נויטן, און דערנאך וועט ער אליין זאגן א דאנק דערפאר.

¶25על דרך זה ומכל-שכן וקל-וחומר אט די אידן וואס געפינען זיך אין בית האסורים מאיזו סיבה שתהי,' על דרך זה אט די וואס געפינען זיך אין בתי רופאים, ווי גערעדט ”כמה פעמים אין שפיטאלן, על” דרך זה אט די וואס געפינען זיך אין אזא מעמד ומצב וואס מ'מוז צו זיי ברענגען נרות חנוכה, און מיט א סידור און דער נוסח הברכה וכו,'

¶26זאל זיין די הכנה באופן אז ס'זאל ניט זיין אין איין אידישע הויז, וואס דארט זאל חס ושלום ניט זיין דער ענין פון 'נר חנוכה', וכמדובר דוקא בשמן טהור, און דוקא אין אן אופן פון מוסיף והולך ואור,

¶27ווארום איצטער פסק'נט אפ דער רמה וואס ויכלט בגדוע דער רמז אז ”ישראל יוצאים ביד רמה” זאגט מען אויף דערויף, אז דאס איז ביד רמלו דפסקער רמל,

¶28אז איצטער איז דאס וואס בזמן השעת ס'איז געווען מהדרין מן המהדרין איז דאס געווארן א מנהג פשוט בא יעדער אידן עד סוף העולם, ביז אין דעם תחתית, און דרגא הכי תחתונה פון דעם 'העלם והסתר', איז ביי אים בפשטות אט די הנהגה וואס בזמן השעת האבן זיך אין דערויף נויף געווען מערניט ווי מהדרין מן המהדרין, און ”מצוה גוררת מצוה”,

¶29די הכנה ”ביתר שאת וביתר עוז” צו מבצע חנוכה זאל אויך מוסיף זיין ”יתר שאת ויתר עוז” אין אלע מבצעים, אנהויבנדיק פון דעם מבצע פון אהבת ישראל, וואס דאס איז דאך אויך פארבונדן ומשפיע אז אלע מבצעים, כולל דער מבצע חנוכה, זאל זיין כדבעי,

¶30וויבאלד אז ער האט דורכגענומען מיט דעם מבצע פון אהבת ישראל בשלימותה, און דערפון קומט אראפ דערנאך אין דעם מבצע חינוך וואס ער איז מחנך זיך, און מחנך כל אחד ואחת, ווי דער אלטער רבי ברענגט אראפ דעם פסק דין אין שולחן ערוך ”שלו, אין הלכות תלמוד תורה” שלו, אז ושננתם לבניך איז דאס א חיוב אויף יעדער אידן,

¶31ער זאל לערנען מיט יעדער אידן וואס דארף האבן חינוך און תורה צו וועלכן ער קען נאר דערגרייכן, און דערנאך אין די מבצעים וואס איז אנגערופן געווארן מבצע תורה, מבצע תפילין, מבצע מזוזה, מבצע צדקה, מעית מלא ספרים יבנה וחכמי,' און דער מבצע וואס ”אף הן הי' בית הנס” פון חנוכה, וואס דאס שטייט דאך אויף נשי ובנות ישראל,

¶32ביז וואנענט ווי רש"י ברענגט אראפ אין מדרשי חז זל, אז אדרבא דורך זיי איז גאר געווען אן עיקר פונקט אזוי ווי בא פורים איז געווען ניט נאר אף הן הי' נאר דער נס איז געקומען על ידי אסתר נשי ובנות ישראל, על דרך זה אויך בא חנוכה, ”אין מסופר אין” מגילה פון יהודית, ובכמה מקומות די פרטי הדברים בארוכה.

¶33וואס דאס איז אויך די דריי מבצעים, פון נרות שבת קודש און דער ענין פון די עקשת אכילה ושתי און טהרת המשפחה.

¶34און פון די אלע מבצעים מ'וועט מען קומען, אז אף על פי וואס ”הנרות הלל” הן פטורין לעולם און מ'דארף זיי בתקפם מקיים-זיין מיטן גאנצן תוקף ושלימות אויך אין זמן הגלות, אויך אין חוץ-לארץ זאל מען קומען צו דעם מבצע הכי עיקרי וואס דאס איז דער מבצע פון דעם אויבערשטן אליין,

¶35ווי דערמאנט פריער, ואתם תלוקטו לאחד אחד אז הקב"ה נעמט בידו כל אחד ואחד מישראל, און נעמט אים ארויס פון גלות, און פירט אים אין ארץ ישראל, וואס דעמאלט וועט זיין אין אלע מצוות,

¶36”כמצות רצונך” ובפרט אין די מצוות הקרבנות, אין ויבנה בית המקדש במקומו און מ'וועט מקריב זיין די ”קרבנות כמצות רצונך”, ווארום ס'וועט זיין שלימות העולם,

¶37ביז אויך אין די שלימות אין חיות הארץ, וגר זאב אים כבץ ודוב אים פרוט וראנו יחד וכו לא יראה ולא השחיטה, ווארום ו”מלאה הארץ דיעה את הוי' כמים לים מכסים” וואס איינע פון די הכנות קרובות במיוחד צו דעם מעמד ומצב איז דאך

¶38אט דאס פון ”יפוצו מעינותיך חוצה” דרך אבות הנהר פון דעם ”כמים לים מכסים” וואס דאס איז דאך געווען די הדגשה פון דעם בעל הגאולה.

¶39ועי' מעשינו ועבודתינו במשך זמן הגלות, ובפרט אין עקבתא דעיקבתא דמשיחא, וועט זיין דער ”בעיתה אחישנה” ובפועל, און אין מעשה בפועל, און דעם ענין כפשוטו, וואס ביאת משיח צדקנו, יביא ויגאלנו ויולכנו קוממירות לארצנו, במהרה בימינו ממש.

¶40אזוי ווי יו' כותלו היינטיקן יאר איז דאך בערב שבת קודש, וואס דעמאלט איז דאך דער ענין פון מעביר זיין די סדרה שנים איקרא ואחד תרגום, איז דאך התחלתה, און בפרט די וואס זיינען מהדה די גאנצע סדרה במאמר זיין די גאנצע סדרה, כמבואר בארוכה אין די שיחות רבותינו נשיאינו, ביז ווי אויך שוין אפגעדרוקט די הנהגה בזה,

¶41ובפרט נאך ווי דער שיעור יומי אין חומש פון פרשת השבוע פארבונדן מיט יום הששי, וואס דאס איז דאך קביעות שנה זו ביו' בכסלו, איז אויך כאן המקום לבאר על כל פנים אז ענין אחד אין ”פסוקי רש"י” פון דעם שיעור חומש.

¶42ובפרט אז דאס האט א המשך און א שייכות צו ויפרוט צי איש מעוד מאוד און ס'איז געווען דער ”ויהילו צאן רבות ושפחות ועבדים וחמורים” וגמלות וואס דאס איז דער לשון הכתוב.

¶43דערנאך שטייט אין דעם שיעור פון חומש פון יום הששי, אז יעקב געגייענדיק צוריק פון חוץ-לארץ אין ארץ-ישראל האט ער מיטגענומען מקנה ו”מקנה קנינו אשר רכש” טייטשט אפ רש י מקנה קנינו אז דאס האט ער געקויף דורך זיין קניא.

¶44וואס דער קניא זיינען געווען די צאן רבות, וואס זיי זיינען געווען פרות ורבות יותר משאר הצאן, און דערנאך, ווי רש יי האט פריער מפרש געווען צאן רבות האט ער זיי פארקויפט בדמים יקרים, און האט פאר די געלט געקויפט שפחות ועבדים בחמורים וגמלות.

¶45וואס אט דא איז דא די שאלה כפולה די ערשטע שאלה רש"י דארף דאך באווארענען אויך אט די אלע שאלות וואס זיינען דא על דרך הפשט, ואפילו א ”בן חמש למקרא” זאל ביי אים אויך בלייבן זיין פארענטפערט,

¶46וואס אט דא ווערט דאך גלייך די שטורעמדיקע שאלה, אז ער וועט קומען צו פרשה וישלח, און וועט זען אז ”וישלח יעקב מלאכים” אלא סובכים און דערנאך האט ער אים געשיקט א מתנות, שטייט אז ער האט געזאגט אז יעקב האט אים געזאגט,

¶47אז ויהילי אז ער האט געהאט א ”שור וחמור וצום ועבד” ושובך.

¶48פרעגט דער ”בן חמש למקרא”, פון וואנענט האט יעקב באקומען א שואב?

¶49פריער שטייט בפירוש, אז ער האט געהאט עבדים ושפחות וחמורים וגמלים, און האט זיי געהאט דורך דעם צאן רבות בשעת יעקב דערציילט עצב'ן, אז אם ”לבן גרתי ואוכר עד דתי ואהילי” וואס האט ער געהאט?

¶50הויבט ער גלייך אן מיט אן ענין חדש לגמרי, אז ער האט געהאט ואהילי שואב?

¶51אינגאנצן ניט דערמאנט פריער. דערנאך זאגט ער דערנאך ענינים וואס ער האט דערמאנט פריער, אז ס'איז געווען וחמור וצום ועבד ושבחא דאס איז אלע ענינים דערמאנט פריער.

¶52און רש"י איז באווארנט דאס ניט, ניט נאר דא אפילו ניט ווען מ'קומט אין פרשה וישלח און מ'לערנט דעם פסוק.

¶53וואס דאס איז, כאמור, דאס איז א קשיא, און די קשיא ווערט נאך שטארקער, אז מ'קוקט אין מפרש המקרא עכו' פנים די אלע וואס איך האב געזען ביז איצטער קיין איין און איינציקער פרעגט ניט די שאלה.

¶54דערנאך, וואס דאס איז ווען שטערט זיך די שאלה ווען מ'קומט אין פרשה וישלח?

¶55אט די שאלה וואס מ'האט שוין אין פרשה, אין דער רשי פון פסוק זה, אז רשי באציט זיך, אז דורך דערויף וואס ער האט פארקויפט די ציין, וואס האט ער דורך דערויף רוכש געווען?

¶56עבדים ושפחות וחמורים וג גיט דער ”בן חמש למקרא” א קוק, וואו ס'ווערט דערציילט דאס איז דאך וואס יעקב האט דערנאך איבערגעזאגט, וואו ווערט דערציילט די מעשה גופא די עובדו גופא, אז ויהי ואפרות ”האיש מאד מעוד ויהי ליצן רבות” און דערנאך רעכנט ער אויס די אלע פיר ענינים,

¶57אבער הויבן ה' שטייט דארטן, דאס שטייט און שפחות און דערנאך ועבדים און דערנאך אמורים וגמלות וואס אפילו ביי א חמש למקרא וועט ער ניט נעמען משנה-זיין דעם סדר הכתוב און גלייך איבערשטעלן, בפרט נאך על אחת כמה וכמה רשי הקדוש, און ער ברענגט דעם זעלבן ענין און איז משנה דעם סדר הכתוב.

¶58אין פסוק שטייט צען רבות איז געווען דערפאר ביי אים ”שפחות ועבדים וחמורים” וגמלות, רש"י ברענגט אראפ דעם ענין, אז ס'איז געווען פארקויפט דעם צאן, מקניק ענינו, און וואס האט ער געקויפט?

¶59אבדים און דערנאך שפחות און דערנאך דערנאך גמלים.

¶60וכמדובר כמה פעמים, אז אפילו בא וועמען ס'זאל ניט זיין וועט ער ניט משנה זיין א לשון וואס שטייט אין תורה-שבכתב, בפרט נאך אז דאס איז אין דעם זעלבן המשך הסיפור און אין דעם זעלבן ענין, ובפרט נאך ווען ס'רעדט זיך וועגן רש"י, וכידוע דער דיוק אין פירוש רש"י על כל עניניו ובכל הפרטים שבהם.

¶61וכמדובר כמה פעמים די קשיא ווערט נאך גרעסער מפרשי רש"י, וואס זיינען דאך דא א ריבוי מפרשים אויף רש"י, די אלע וואס איך האב געזען, על כל פנים ביז איצטער קיין איין און איינציקער שטעלט זיך ניט אויף דעם שינוי וואס רש"י איז מהפך,

¶62דארט שטייט צו רבות רושפחים דערנאך ועבדים און רש"י איז דאס מעתיק, אז פריער האט ער געקויפט עבדים, און דערנאך האט ער געקויפט שבחות.

¶63און דערנאך אויך איז דאך דא דער נפלאות וואס איז דא ווי דא שלמה זאגט אין דברי רש"י איז אויך דערפון אויך דא א הוראה און א לימוד בהנוגע צו 'עבודת האדם'.

¶64וכפי שיתבאר לקמן.

¶65בהנוגע לעניננו, איז דאך אויך דא ווי דער בעל ובעל הגאולה איז מבאר בארוכה אין די דרושים אויף די ענינים, אויף דעם שינוי הסדר וואס מ'געפינט אן אנדער שינוי,

¶66אז בנוגע ווי ס'ווערט דערציילט אין ויצא איז ער פריער מקדים דער ענין פון מדבר, דער ענין פון עבדים ושפחות, און ערשט דערנאך חמורים וגמלים בשעת יעקב דערציילט עציוון דער על ידי המלאכים ושלוחים,

¶67אז וואס איז געווען באהילי איז ער פריער מגלים ”שור וחמור וצון” און ערשט דערנאך דער מין המדבר עבדים ושפחות.

¶68וואס דערפון איז אויך פארשטאנדיק, אויך בהנוגע צו דער הוראה בהנוגע צו עבודת אדם לקונו, בהדגשה בפרט על תורת הבעש וואס ער זאגט,

¶69אז מכל ענין וואס מ'הערט און מ'זעט דארף מען ארויסנעמען א הוראה בעבודת האדם, עאכו' כמה וכמה א ענין וואס שטייט אין תורה, וואס תורה איז דאך מלשון הוראה, ווי ער טייטשט אפ אין זהר, איז דאך עאכו' כמה אז דאס איז אויך א הוראה אין ”עבודת האדם לקונו”.

¶70און ניט נאר פון כללות הענינים, נאר אויך פון פרטיות הענינים, און ווי דער צמח צדק איז מדגיש אין ספר המצוות שלו, ”אין ביאור מצוות” חנוכה, און מיט א התפעלות ווי אזוי ס'זעט אין תורה, וואס מ'קען אפלערנען אפילו פון פרטי דיני התורה.

¶71על דרך זה אויך פון די פרטים דאס איז דאך א ענין א סיפור כללי, וואס איז געווען דער ”רכוש ומקניק ענינו אשר רכש”,

¶72בפדן הרעם וואס יעקב האט דארט באקומען, דערנאך ווי אזוי ער האט איבער דערויף איבערדערציילט, און דערנאך ווי ער האט איבער דערויף איבערגעגעבן אותיו'ן, דאס האט אבער אויך אין זיך פרטים, וכידוע דער פתגם הידוע, אז סדר אין תורה איז אויך תורה, איז דאך אויך דא דער שינוי הסדר וואס אין ויצא איז ער מקדים דער מין המדבר עבדים ושפחות אדער שפחות ועבדים און ערשט דע

¶73משא' כן אין וישלח איז ער מקדים דעם חי, דער ”שור וחמור וצון” און ערשט דערנאך עבדים ושפחות און דער שינוי אין פירוש רש'ן בפרט,

¶74אז רש'ן משנה, ובהדגשה, אין דעם זעלבן המשך, אנשטאט דערויף וואס אין פסוק שטייט פריער שפחות און דערנאך עבדים ובפרט נאך ווי מפרשו החומש שטעלן זיך אויף דערויף בארוכה, אז מ'געפינט אין עומד וריבו מקומות אין תורה, וואס ווערט געבראכט עבדים ושפחות ביחד שטייט אלעמאל פריער עבדים און דערנאך שפחות.

¶75און ס'איז אויך פארשטאנדיק פון פירוש רש"י, וואס רש"י ברענגט אראפ, אז עשו הקדים ”נשים לאנשים משא' כן” יעקב איז ער מקדים אנשים לנשים.

¶76על דרך זה איז אויך עבדים קודם לשפחות, וויבאלד אז דאס איז אן ענין ווי ער שטייט אין תורה.

¶77וואס דאס איז נאכמער מוסיף א שאלה, פארוואס טאקע איז דא דער יוצא מן הכלל, וואס נאך דערויף ווי ער זאגט שינו רבות זאגט ער פריער שפחות, און ערשט דערנאך עבדים וחמורים וגמלים וכפי שיתבאר לקמן.

¶78די הוראה כללית פון דעם גאנצן ענין פון ויפצע איש מעוד מאוד ועילו רצון רבות והשפחות והעבדים והחמורים וגמלים איז דאך, כמדובר כמה פעמים, באווארענען אט דאס וואס ס'איז דא אזוינע וואס ווילן האבן מטעות כדי מאכן לייכטער זיך דעם לעבן,

¶79און זיי זאגן, אז די אלע ענינים וואס ס'דארף זיין בדוגמא ווי גערעדט פריער, ”רחובות הנהר” א ריבוי בכמות ובאיכות אין 'לימוד התורה', סיי אין נגלות החסידות,

¶80און א ריבוי בכמות ובאיכות און ווי הידורים אין 'קיום המצוות', ביז מהדר מן מהדרין איז דאס גערעדט געווארן בהנוגע צו די וואס דער אויבערשטער האט זיי אריינגעשטעלט אין א מעמד ומצב פון ישכר, אז זיי זיינען ”יושב ואוהלים, יושבי אוהל” אין 'לימוד התורה', אדער על כל פנים אין עבודת התפילה,

¶81אדער על כל פנים בלשון המדינה אט די וואס זיינען שוין נאך דעם גיל וואס מ'דארף ארבעטן און מאכן א לעבן, און זיינען שוין ריטייט, און במילא קענען זיי זיך אפגעבן מיט ענינים רוחניים, וואס זיי זיינען ניט פון הווי'ס 'עולם הזה',

¶82משא-ין-כן אט די וואס זיינען פשטות השולחן-ערוך אין זבולון, וואס זיי דארפן האבן צו-טאן מיט עבדים ושפחות, ביז חמורים וגמלים, ניט נאר צאן,

¶83נאר איין חמורים וגמלים מיט בהמות טמאות איז זיי מוזן זיך פארנעמען מיט ענינים ווי ס'פירט זיך, יעשו כן בנקימנו אין פדן הרם ווארום ער געפינט זיך אין פדן הרם, בשעת פון שולחן-ערוך, במילא דארף ער זיין ”אחיו אני ברמאות” נארט ער אויס זיין יצר תורה,

¶84איז דערווארנט דער פסוק ביז אין פשוטו של מקרא, אז טאקע יעקב האט געזאגט ”אחיו אני ברמאות” ווי רש"י ברענגט דאס אראפ בפירושו על התורה אין פרשה ויותר, אבער אין וואס איז באשטאנען די רמאות?

¶85אז די בנים וואס לבן שרייט, און ”תורת אמת” ברענגט אראפ די טענה, אז א בנים בני, און א בנות בנותי, ”וכל אשר אתה רואה לי הוא”,

¶86זיי זיינען געבארן געווארן משחרב בית המקדש זיי זיינען געבארן געווארן אין א זמן וואס תורה זאגט ”דינא דמלכותא דינא” זיי לעבן אין א מקום וואס וויבאלד אז ”אין סומכין על הנס” וברך הוי' אלקיך בכל אשר תעשה דארף זיין ”משאו ומתנו באמונה”,

¶87און באמונה איז משא ומתנית איז מכריח אביסעלע פארבויגן אויף השגת גבול, אביסעלע פארבויגן אויף דעם ענין פון ”שלי שלך שלך” און שלי שלי נאר אויך שלך איז אויך דא א היתר באופן כך אדער באופן פלוני,

¶88אז אפשר איז דאס שלי און דערנאך איז ספיקו לכולו ווערט דאס אינגאנצן שלי, מיט די אלע היתרים וואס מ'געפינט זיך אין ענינים שבין אדם לחבירו, ביז וואנענט אז פון די הטרים קומט מען אויך צו די הטרים שבין אדם למקום, ווי זיי איז אויך א היפך השולחן-ערוך.

¶89וואס ס'איז לייכטער ”אין הטרים שבין אדם למקום”?

¶90דארט טענה"ט ער, אז ס'איז דא דער תיקון פון ”והשיב את הגזילה אשר גזל” צו אלעם ערשטן וועט ער צונעמען די געלט.

¶91דערנאך, אז מ'וועט אים רופן צו א דין תורה, און ער ווייס אז ער דארף ס'איז ניט זיינע, אבער אדנתורה קען ער זיך טענה'ן, און דערנאך קען זיין ער וועט זיך איינגעבן אז ס'וועט זיין א רב וואס ניט ”דן דין אמת לאמיתו”, נאר דער ”דן דין אמת” אן דעם לאמיתו במילא, ס'קען זיין אז ס'וועט ביי אים בלייבן האט ער א פסק-דין פון א רב אויך.

¶92און בפרט נאך אז ער האט אן ענין וואס ס'איז דא א מנהג חסידי, און דערנאך איז דא הלכה שבתורה, בדוגמא ווי מ'זאגט דאס אויך בנוגע צו פיקוח נפשות, אז אן אמורא האט דאס געטאן און האט גע'טענה'ט אז דאס איז א משנה,

¶93זאגט ער דארף אזוי טאן, האט אים אליהו הנביא געזאגט, אף על פי כן, צי דאס איז ”משנת חסידים”, און וואס איז דאס פאר א טענה יענער, זאגט ער א דין אין שולחן ערוך, ביז וואנענט א דין אין משנה וואס טא ”בדבר משנה חוזר” אז ס'איז גאר מלכתחילה קיין טעות ניט איז וואס איז דא דער ענטפער משנה חסידים?

¶94ס'איז ניטא קיינע צוויי משנה'ס, ס'איז דא איין משנה.

¶95איז דאך א סימן, אז די משנה אליין באווארנט, אז ס'איז דא א מעמד ומצב און ס'איז דא א איד וואס ביי אים איז דאס אן ענין המותר, בדוגמא ווי די גמרא זאגט אין יומא, אז ר' יהודה בן יחזקאל האט געזאגט, אז ביי אים וועט זיין אן ענין היפך התורה אויב ער וועט נעמען פלייש און ערשט דערנאך באצאלן.

¶96און ניט סתם ענין ההיפך פון שולחן-ערוך, פון תורה נאר דאס איז אן ענין פון חילול השם רחמנא ליצלן, וואס ווי די גמרא איז דארט מפרש פריער, איז אויף אלע ענינים איז דא ד' חלוקי כפרה, אחוץ חילול השם.

¶97און בשעת מעשה זאגט ער ביהודה בן חזקאל אליין, אז דאס רעדט זיך וועגן אים, די אנשים ווי זיינען פאר אים, משא' כן ביי א צווייטן אידן לכתחילה טוט ער אזוי, און אין דערויף איז גאר ניטא קיין שמץ איסור בדבר,

¶98ער מעג אזוי טאן לכתחילה ”מן הקצה אל הקצה” דא איז א איד וואס ביי אים איז דאס חילול השם, ביי א צווייטן איז דאס אן ענין וואס דאס איז מותר לכתחילה.

¶99וואס דער אויבערשטער האט אזוי איינגעשטעלט בתורתו, ”תורת אמת”, ווייס דער אויבערשטער, מ'איז דאך מעמד ומצב שוין דא אויף דערויף מפרשים והסברות וכו ובכללות די הסברה, אז רבב שנמצא על בקדש של תלמיד חכם איז אט דעמאלט ווערט דער תלמיד חכם היפך המציאות, היפך פון חיים.

¶100נמצא על בקדש על עם הארץ איז לכתחילה די הנהגה אזא.

¶101איז וויבאלד אז ער איז אן עם הארץ און האט צוטאן מיט ארץ איז אט דעמאלט קען ניט זיין אז ס'זאל ניט זיין קיין רבב על בקדש ווארום ש”שש שנים תזאת אדך ושש שנים תזמור” קבנך און ”אין ענין יוצא מידי פשוטו” איז ווי חלקו האט געזאגט, ווי די גמרא זאגט אין תענית, אז ער דארף גיין בחוץ דארף ער באווארענען די לבושים, ווארום אז ניט איז טבע הדברים ער זאל טוריסן ווערן,

¶102האט ער דאך אט דעם היתר ברור.

¶103ער דארף האבן צו-טאן מיט חמורים וגבלים ס'איז גענוג ווען ער וואלט געדארפט האבן צו-טאן מיט עבדים ושפח אבער על כל פנים איז דאס מין המדבר זיי שטייען אין א מעמד ומצב וואס דאס איז זיינער אן עבד און זיינער א שובחי, אבער דאס קומט ניט צו א מעמד ומצב פון א בן ובת ישראל מחוייב בכל המצוות התורה און געשטאנדן בא בר סימא מיט אלע ענינים,

¶104על אחת כמה וכמה אז ער דארף גאר האבן צו טאן ניט נאר מיט מענטשלעכע זאכן, נאר מיט בהימעישע זאכן, נאר מיט זיי עאכו"כ אז ער דארף האבן צו טאן מיט חמורים וגמלים.

¶105אויף חמור לכל הפחות אז ס'איז א דבר טמא, ער זאגט אבער ניט אז ער וויל אפנארן די וועלט, ער איז א דבר כשר, ער האט אלע סימנים, און ער באהאלט זיי ניט אז ער איז א דבר טמא.

¶106דערנאך איז דא נאך אן ערגערע זאך, ס'איז דא נאך א גמר וואס ער האט פרסותיו צדוקות א ”סימן של טהר” וקשרות, און דערמיט גייט ער, און לויבט, און גייט אין אלע מדברות, און ברענגט שעירות וכו אינעווייניק ווייס מען אז ”גורה לא יגר” ווערט דאס מחוייב וויסן, און ווערט דאס מחוייב אין דערויף חוקר"ע דורה זיין.

¶107ער דערזעט א בהמה, פסותיו צדוקות, ס'איז פאר אים א זאך!

¶108ועד"ז אין דעם ענין וואס זיי האבן דעם פארקערטן סימן, פארקערט ווי געזאגט, בא גמול פסותיו עיניו צדוקות, אבער גורה יגר, משא' כן אין חזיר וואס דאס גייט דאס אויף מלכות הרביעית,

¶109וואס זי שטעקט ארויס די תלפיים וואס פסותיו צדוקות וואס אט דעמאלט אט די וואס געפינען זיך אין דעם מעמד ומצב איז אט דעמאלט ווערט די עבודה אויף ניט אפנארן זיך און ניט אפנארן די וועלט נאך שווערער.

¶110וואס על כל פנים אפילו ביי גמלים, אין פרסתיו עיניו צדוקות, אבער וויבאלד אז גורה עגבר האט ער דאך אין סימון של כשרות איז דאס ערגער דער בירור א שווערער ווי דער בירור פון חמורים, על אחת כמה וכמה אז דאס איז שווערער פון דעם בירור פון צ עאכו כמה אז דאס איז שווערער פון דער בירא פון עבד ושבחה.

¶111דאס איז אויך ניט קיין סתירה וואס דער מיטעלער רבי איז מבאר אין וישלח, אז ס'איז דא ענינים וואס די בירא פון מדבר איז שווערער אפילו עבד ושבחה מצד דער בחירה שבהם, ווי ער איז דארט מבאר, אלס א מאמר המוסגר.

¶112על כל פנים בהנוגע לעניננו, איז דאס איז די הוראה אויך פון ”כללות ענין הסיפור”, ומפרטיו, אז אפילו דער וואס דער אויבערשטער איז בשותפון שולחן ערוך און מאכט אים דער אויבערשטער פאר א שליח,

¶113אז ער זאל האבן צוטאן מיט עבדים ושפחות, און נאכמערער מיט שיין, און נאכמערער מיט חמורים, און נאכמער אפילו מיט גמלים דארף ער וויסן זיין, אז דאס איז אלץ צוליב איין תכלית, אז ס'זאל זיין ויפרוצה איש מאוד מאוד פון די בנים און די בנות, און ”וכל אשר אתה רואה לי הוא”,

¶114אז פריער איז דאס געווען אין ”עולם מלשון העלם והסתר”, האט ער דערפון געמאכט אידישקייט, ביז וואנענט אז פון רשות איז געווארן אן ענין של מצוה, ביז וואנענט אז דאס איז געווארן אן ענין ”של מצוה בתכלית” השלימות אט דאס איז די ”תכלית שליחות שלו”, וואס מ'האט אים אריינגעשטעלט אין א מעמד ומצב פון זבולון,

¶115כדי ער זאל האבן נאך א תפקיד נעלה יותר, ניט נאר זייענדיק אלס א יושב אוהל, איז אט דעמאלט דינט ער דעם אויבערשטן בשלימות אלס ישכר, נאר אויך ווי ער שטייט דערנאך מבחוץ, ביז ער שטייט אין א שוק וואס דארט איז דארט ארמודאי חמורים וגמלים,

¶116איז אט דארטן מאכט ער ליכטער דורך ”נר מצוה ותורה אור” ביז אין אן אופן פון ”ויפרץ האיש מאוד מאוד” און פון דעם מאוד מאוד קומט מען צו ”טובה הארץ מאוד מאוד” ”ארץ למה נקרא שמה ארץ שרצתה לעשות רצון קונה” ביז צו ארץ כפשוטה,

¶117וואס אויף איר זאגט דער פסוק ”טובה הארץ מאוד מאוד” גאולה האמיתית והשלימה על ידי משיח צדקנו, ואת ילכנו לארצנו הקדושה, שלימות הארץ לגבולותי'ו בקרוב ממש, 'ובשמחה ובטוב' לבב.

¶118אוי פיל אריבער.