Text

¶1אזוי ווי מ'רעדט דאך וועגן ”פרזות תשב ירושלים”, וואס דאס וועט דאך זיין בקרוב בביאת משיח אין כל הפרטים ודיוקים שבזה, ביז וואנענט על ידי ההכנה ווי ”פרזות תשב ירושלים” כמדובר לעיל, וואס ביאת משיח איז דאך ווי די גמרא זאגט אין סנהדרין און אין מדרשים וכמה מקומות,

¶2אז די גאולה העתידה איז דאס על ידי התשובה, ס'איז מערניט די פלוגתא פון ר' אליעזר מיט ר' ישועא אין וואס פאר אן אופן די תשובה וועט זיין, אבער דאס איז על ידי תשובה, ובפרט נאך בימינו אלה האט מען שוין יוצא-געווען דער ”מעמיד עליהם מלך קשה כהמן” ועושין תשובה,

¶3ובמילא קומט דאך דערנאך אראפ וואס דער רמב"ם פסק'נט אפ, אז ”מיד הן נגאלין” און ווי דער אלטער רבי איז נאך מוסיף און מדייק נאכמערער אין אגרת התשובה תוקף ומיד.

¶4וואס דאס איז דאך אויך כאן המקום, וויבאלד אז ס'איז דער זמן פון 'ענין התשובה', וואס מ'האט גערעדט וועגן לימוד פון אגרת התשובה, אזוי ווי י' טז כסלו איז דאך דער סדר אז מ'איז מסיים חלוקת השס און מ'הויבט אן, מ'איז זיך מתחייב בלי נדר אויף מחלק זיין א שס לכל המשתתים, אזוי אויף מסיים זיין וי' טס כסלו הבא,

¶5איז אף על פי וואס מ'האט שוין אמאל געמאכט א סיום אויף מסכתא יומא, וויבאלד אבער אז מסכתא יומא איז דאך סיומה מיט פרק יום הכיפורים, וואס ווי דער רמב זאגט, אז אף על פי וואס תשובה איז דאך כל השנה איז בפרט איז דאס אין יום הכיפורים,

¶6און דעמאלט איז דאך געווען דער סיום אויף א שפעטערדיקן ענין, קרוב לסיום המסכתא, וועט מען איצטער מאכן דעם סיום אויף דאס וואס דער אלטער רבי שרייבט אויף דעם, אז דאס איז 'בסוף יומא'.

¶7וואס דאס איז דאך אויך איינער פון די פלאים גלייך אין אגרת התשובה בתחילתה הויבט אן דער אלטער רבי, אז ס'איז דא אין א ברייתא, וואס וואו שטייט די ברייתא?

¶8'בסוף יומא', אף על פי וואס פון די ברייתא פפי ווי ביז צום 'סוף יומא' איז דא עטלעכע בלאט באמצע.

¶9על דרך זה אויך אין סוף די פרקים פון שפעטער'דיקער שטייט אויך סוף פרק עמד ראש השנה, אף על פי וואס ס'איז דארט דא אויך פיר דפים צווישן דעם ענין וואס ער ברענגט דארטן, אז ”בזבח ובמנחה אינו מתכפר”,

¶10אז הוא מתכפר בחסד ובאמת ”ואין אמת אלא תורה” דאס איז דער ענין פון תורה וצדקה זאגט ער אויף דערויף אויך ווי דאס איז אין סוף פרק עמד ראש השנה.

¶11אין אן ענין פון א סיום איז מען דאך נוגע אז מ'זאגט דאך אויך אן ענין אין נגלה, און ווי ס'איז באוואוסט אין דערויף די גדרים, און ווי דער צמח צדק שרייבט דאס אויך אין איינע פון א תשובה, אז 'פנימיות התורה' האט דאך אירע גדרים מיט אירע כלליים, נגלה דתורה האט אויך אירע גדרים מיט אירע כלליים, און מ'קען ניט נוצן פון איין ארט אין דעם צווייטן,

¶12סיידן מ'געפינט אין דעם צווייטן ארט אט דעם כלל וואס ער איז משתלשל ובדוגמא פון דעם כלל וואס געפינט זיך אין דעם צווייטן ארט.

¶13וואס דערפאר איז דאך אין אן ארט וואס ס'איז דא א ספק אין פוסקים בנגלה, איז אט דעמאלט פסק'נט מען דאך אויף להוציא מן המחלוקת והסתם ווי ס'שטייט אין זהר, ווי ס'שטייט אין כללי הפוסקים די דינים בזה און די כללים בזה.

¶14אבער די מושגים מיט די מונחים ווי מ'רופט דאס איין טאן, מיט די גדרים פון 'פנימיות התורה' איז דארפן זיי ניט אריינשטעלן אין נגלה דתורה, און ס'איז ניטא אין דערויף קיין הכרח אויך, דערפאר וואס וויבאלד אז דאס איז תורה אחת לכולנה און פשט איז נמשך ומשתלשל פון רמז און דרוש און סוד,

¶15וואס דערפאר איז דאך דאס בדוגמת פון די ”ד' עולמות, אצילות בריאה” צי רע עשי וואס עשי' קומט אראפ על ידי ההשתלשלות פון 'עולם האצילות', ווי ס'שטייט אין כתבי האריז"ל, איז דערפון אויך פארשטאנדיק, אז בשעת מ'זוכט געפינט מען אין נגלה דתורה אט דעם כלל און דעם גדר וואס ער איז מתאים צו דעם כלל וואס אין אן אנדער נוסח, אבער תוכנו ”חד הוא” ווי דאס איז אין 'פנימיות התורה'.

¶16וואס אויף אפלערנען אט דעם סיום וואס דער אלטער רבי שרייבט אויף דערויף איז בשוף יומא הויבט דער אלטער רבי אן אז ס'איז דא ג' חלוקי כפרה, און רעכנט זיי אויס וואס אי ס'איז 'בסוף יומא' די ברייתא אז ס'איז דא ג' ”חלוקי כפרה און תשובה עם כל אחד” מהם, און רעכנט אויס עבר על עשה ושוה אין ”אזז ושם עד שמאכלים לו”,

¶17דערנאך עבר על מצוות לא-תעשה צי אט דעמאלט איז דא אין דער אופן כפרה אבער אויך מיט תשובה, דערנאך איז דא כריתות און מיתות בית-דין, וואס דעמאלט איז ”יסורין ממרכין” משא"כ אויף לית את עשה איז גענוג יום הכיפורים מיט תשובה, און דארף דאס האבן ”יסורין ממרכין” און איז מסיים ”עד כאן לשון הברייתא”.

¶18וואס כמדובר כמה פעמים איז ביים אלטן רבי'ן בדוייק, און ווי גערעדט פריער, וויבאלד אז דאס רעדט זיך אויך דער ענין ווי ער איז על-פי נגלה, ווי א פון אגרת התשובה רעדט זיך אלץ ענינים ועל פי נגלה, און אויך אין פרק שני וכו כמדובר לעיל אין די פריערדיקע התוועדות, איז דארף דאך דאס אויך שטימין מיט ”עד כאן לשון הברייתא”.

¶19וואס לכאורה איז ניט פארשטאנדיק, אין דער ברייתא איז דא א פערטער פאל.

¶20און דער פערטער פאל איז וואס די ברייתא זאגט, אז דאס וואס איז פארבונדן מיט חילה השם איז דעמאלט איז אין כח בתשובה ניט לאתו ולא ”ביום הכיפורים ולא” ב נאר וואס דען ס'דארף זיין דוקא מיסה ממעריקה שנאמר לא יחופר עבן הזה עד כתימותן און דערמיט ענדיקט זיך די ברייתא.

¶21מ'קען ניט זאגן אז ס'איז דאך א חלק אין 'פנימיות התורה', איז האלט דער אלטער רבי אז על פי 'פנימיות התורה' איז דאס אזוי, דערפאר וואס אין כתבי האריז ל, אין שער הקדמות ובכמה מקומות, ברענגט ער אראפ אלע פיר פאלן פון דער ברייתא, אויך דעם פערטן פון חילול השם,

¶22און דאס איז נאך מתאים אז דאס איז אנטקעגן אויך די ד' עולמות א יצירה בריאה אצילת.

¶23אין דערויף איז אבער דא נאך א גרעסערע קשיא.

¶24און דאס איז וואס דער לשון הגמרא אין דעם ענין איז, אז פריער האט געזאגט, אז מסיף בן חירש האט געפרעגט בא ר' אלעזר בן עזרי צי האט ער געהערט די ד' ”חלוקי כפרי וואס ר' שמעאל” האט געזאגט,

¶25וואס דרך אגב אט דא קומט-צו דער קישור מיטן 'סוף יומא', ווארום 'סוף יומא' כפשוטו ענדיקט זיך מיט דרש ר' י' שמעאל, אז דער וואס האט געטראפן דעם מקרא לא טוב ביום הכיפורים ידע ”כל השנה, ומהוצה שנתו מובטח לו שהוא בין עולם הבא”.

¶26און דאס איז אויך ר' י' שמעאל'ס א ברייתא.

¶27און דערמיט ענדיקט זיך 'סוף יומא', וואס דאס האט אויך א שייכות צו 'כללות ענין' הגרת התשובה, וואס דערמיט קען מען מסביר זיין וואס דער אלטער רבי צייכנט דא אן 'סוף יומא', ווארום אין אגרת התשובה וויל ער דאך ארויסברענגען, אז ס'איז ניטא קיין עון אויף וועלכן ס'העלפט ניט קיין תשובה, אפילו אויף דעם ענין וואס ”כתוב בראשית חכמה” אויף איסה בזהר אז אויף דעם ענין העלפט ניט קיין תשובה איז אט דאס איז סוף יום.

¶28מ'שטייט בפירוש, אז ניט נאר ס'העלפט תשובה, נאר אדרבא ”מובטח לו שהוא בן עולם הבא”.

¶29די קשיא וואס דא איז דא נאך א גרעסערע איז דאס בהקדם, וואס מפרשים שטעלן זיך, אז ווי וואס האט ער אים פארענטפערט, אז זיי זיינען ניט ד' חלוקי כפרה, נאר ג'ו תשובה אם אחד מהם און ער רעכנט אויס פיר פאלן, דער עשה עבר הרעשה און עבר הלות עשה עבר הכרוסת ומיתות בית דין, און דער פערטער פאל פון חילול השם.

¶30ער פרעגט דער משט די קשיא, אויב אזוי איז מיט וואס קריגט ער?

¶31אז ניט ווי ער האט געזאגט פריער ד' חלוקי כפרה נאר ס'איז ג' חלוקי כפרה און פארענטפערט, אז די ערשטע חלוקה וואס דארט איז מערניט ווי תשובה, וואס דאס איז דער ענין פון עשה איז דאס אין דערויף איז דאך ניט שייך זאגן דעם לשון חלוקי כפרה ווארום בנוגע צו תשובה איז ניטא קיין חילוק, סיי אן עשה דארף האבן תשובה, סיי עלות עשה דארף האבן תשובה,

¶32סיי א כריתת ומיתת בן סיי אכילה השם דארף האבן תשובה, ווי די ברייתא זאגט בפירוש, איז במילא חלוקי כפרה איז וואס בכלל איז דאס א דוחה כאזוי צו מפרש זיין.

¶33דער עיקר איז אבער דעמאלט ווערט ניט פארשטאנדיק וואס דער אלטער רבי שרייבט דאס.

¶34דער אלטער רבי הויבט אן און ברענגט אראפ דעם מספר אז ס'איז ג' חלוקי כפרה, ותשובים ”כל אחד מהם”, און ער ברענגט אראפ מערניט עשה און לא-תעשה וקרותית און מיתות בית-דין דערמאנט גאר ניט דעם ענין פון חילול השם,

¶35און זאגט ”עד כאן לשון הברייתא” איז אפילו אז ער האט א טעם פארוואס ער ברענגט ניט דעם סיום הברייתא, ווארום ס'איז אים ניט נוגע צו די ענינים המסברים ואגרת התשובה ער ברענגט דאך אבער א זאך מיט א סתירה, ער הויבט אן אז ס'איז דא ג' חלוקי כפרה, און ער רעכנט אויס מערניט ווי צוויי, ווארום לויטן פירוש פון דער מהרשעה, וואס דער מהרשעה וויל אזוי דאס אויך איינלערנען אין רשי, איז עשה ניט א חילוקי כפרה, ווארום דאר

¶36האט דאך אדער דער אלטער רבי אדער ניט געדארפט ברענגען דעם לשון ג' חלוקי כפרה, נאר אפברענגען גלייך אז עבר על את איז אזוי דער סדר אט דאס איז דאך אים נוגע, אבער אים איז דאך ניט נוגע דער מספר.

¶37ובפרט נאך אז ער שרייבט אפילו ניט וכו ס'איז דא אמאל וואס דאס איז ניט נוגע, נאר ס'איז עפעס ברמז השייכות, ס'רייבט נאך על הפחות וכו בשעת דער אלטער רבי איז מסיים דעם פאל פון י ופקטיא בשבט פישום ומנוגעים עוונם שאגט ער ניט וכו און ער זאגט גלייך ”עד כאן לשון הברייתא”.

¶38איז דערפון פארשטאנדיק, אז דערמיט ענדיקט זיך דער ענין פון ”שלשה חלוקי כפרה”.

¶39וואס לפירוש המרשא און ניתנו מרשא איז דאס אויך פירוש רש איז דאס געבראכט מערניט ווי צוויי, און ער זאגט פריער אז ס'איז דא דריי מוז מען דאך זאגן, אז דער אלטער רבי לערנט ”שלשה חלוקי כפרה” ותשובים ”כל אחד מהם” אז דאס

¶40ווערט דאך דא א צווייענדיקע קשיא, אויב אזוי איז וואו פאסט אריין דער פערטער פאל, ובפרט ווי גערעדט פריער אז אפילו אין קבלה זאגט מען אז ס'איז דא דער פערטער פאל פון חילול השם, און וואס איז דער הכרח פאר דעם אלטן רבי'ן משנה זיין פון דעם פירוש המערשעה, און דער עיקר ווי דער מרשעה טייטשט דאס אפ אין רש"י.

¶41אויך, וואס צוליב דערויף איז ער מדייק און ברענגט אראפ בפירוש וואס לכאורה איז די שאלה מענינים למה לו ”מאי קא משמע לן”?

¶42ווי די גמרא פרעגט בכמה מקומות וואס דארף מען האבן דעם ענין און מ'קען אליין איבערציילן, איז דאך דארט וואו מ'ברענגט אן ענין איז מען ממעט אז ס'איז ג' אדער מ'איז ממעט מערער אדער מ'איז ממעט ווייניקער,

¶43אבער בשעת מ'ברענגט א ענין איז דאס אן ענין וואס ווי גערעדט פריער, דא רעדט זיך אין נגלה, אז אין נגלה לאז ניט ווי דער מרשע לערנט, ניט ווי דער מרשע טייטשט איין אין רשי.

¶44וואס אין דערויף איז כאמור די ביידע זאכן.

¶45ערשטן דארף מען וויסן אין וואס איז דער חילוק, דערנאך איז דער צווייטער ענין וואס איז דעם אלטן רבי'ן מכריח אויף משנה זיין און ניט אננעמען דעם פירוש המרשע, אף על פי וואס די מרשע איז דאך געווען א מקובל, און מ'ברענגט אים אראפ בכמה מקומות אין חסידות וכו

¶46נאר דאס איז יובן בהקדם דער הכרח וואס דער אלטער רבי זאגט אויף דעם און האט אויף דעם איז דאס איז די קשיא וואס דער משיח אליין פרעגט.

¶47אויב אזוי קומט דאך אויס, אז ער האלט אויך אויב אויב אויך אויך דעם פאל פון אהבה ולחילול השם איז דאך אויך ד' חילוקי כפרה.

¶48אט דאס וואס ער זאגט, אז תשובה איז דא בכל אחד ואחד גייט דאס ניט אריין אין קיין חילוק ס'איז דא בכמה מקומות בשעת, אז מ'זאגט אז דאס איז מחולק ניט דוקא וואס דארט איז גארנישט ניטא פון דעם צווייטן חלק, אויב דער צווייטער ענין האט מערניט ווי איין זאך, און א צווייטער ענין האט ביידע זאכן ווי דא אז עבר על עשה האט מערניט ווי תשובה,

¶49און לעת עשה האט ער איד תשובה און דארף אויך האבן יום הכיפורים איז דאס אליין איז א חילוק, ווארום דא זאגט מען דאך אז ס'איז דא ד' סוגים וואס כפרתם איז מחולקת, איז דאך די כפרה פון עשה מחולק, פון די

¶50נאך א קשיא בזה איז, לויטן פירוש המערשאה איז ניט פארשטאנדיק וואס האט דו אויפגעטאן, ר' אליעזר בן עזרא וואס ער האט אים געענטפערט, אז ס'איז ניט ד', נאר וואס דען ס'איז דא ג' און וואס זאגט ער אויך אז ס'איז דא ד', נאר וואס דער ר' ישמעאל האט ניט גערעכנט עשה בזה, ”למאי נפקא מינה”, צי האט ער דאס יא גערעכנט צי ניט גערעכנט דאס איז דאך גארנישט ניט משנה, ניט אין דין, נ

¶51וואס מצד אט דער קשיא איז לערנט דער אלטער רבי, ובפרט נאך ווי מ'געפינט דאך אין תוספתא בלייבט די גירסא ד' חלוקי כפרה.

¶52על דרך זה איז דער מאמר ווערט דאך געבראכט ווי אין ירושלמי און אין כמה מדרשים איז דא עטער וואו ס'שטייט ד' און דא עטער וואו ס'שטייט ג' לויטן מרשאה איז אין דערויף ניטא קיין חילוק.

¶53אין תוכן הענינים, ס'איז מערניט וואס דער וויל יא רעכענען ”למאי נפקא מינה” צי מ'רעכנט יא צי מ'רעכנט ניט אז אלע האלטן אז עבר על מצוות עשה ושב לא זזב ושב מעד שמיכין עילה

¶54וואס דערפאר נעמט אן דער אלטער רבי, בפשיטות ווי די גמרא איז משמע בפשטותא, און ווי דער משע אליין שטעלט זיך אויף דעם, אז ר' אליעזר בן עזרי האט אויפקעטאן אן עס ניט ווי דומות, אז ס'איז דא ד' חלוקי כפרו ס'איז דא מערניט ווי ג' חלוקי כפרו.

¶55נאכמער דאס איז לוחרח פון דער לשון הברייתא גופא.

¶56בשעת די ברייתא ברענגט פריער פון עבר על עשה און עבר על עשה, את רבו הכותם מסוות בית-דין שטייט ניט דער לשון עוול.

¶57וואס איז דער לשון עוול אין שעס?

¶58דאס איז א חרטה, האבן אפגעפרעגט די פריערדיקע.

¶59בשעת ס'קומט צום פערטן פאל פון חילול השם שטייט דארטן עוול.

¶60אויב עוול חילול השם איז תשובות ניט תולי און יום כיפורים ניט תולי און ס'דארף האבן מיסים וואס לכאורה, אדער ס'האט געדארפט שטיין עוול בא יעדער פאל, ווארום ס'איז דאך דא דער ענין וואס עשה העלפט תשובה אליין, 'עוול לא' תעשה דארף האבן תשובה מיט יום הכיפורים, עוול כריתות ומצוות בית דין דארף האבן נאך דערצו דער ענין פקתי' בשבט פשם, און חילול השם דארף האבן נאך א פערטע זאך.

¶61און די ברייתא איז מדייק, ביי אלע פאלן זאגט זי ניט עוול, ביי דעם פערטן פאל עוול וואס דאס איז ווי מ'זעט בכמה מקומות בשעת מ'זאגט עוול הויבט זיך אן אן אנדער ענין מיט אן אנדער סגנון, וואס דערפאר לערנט דער אלטער רבי כפשוטו, עוול דא ענדיקט זיך די ג' חלוקי כפרה.

¶62עוול חילול השם וואס דו האסט געמיינט אז דאס גייט אריין אין ד' חלוקי כפרה?

¶63ער זאגט אים ר' לעת בן עזרי ניין, דאס גייט ניט אריין אין חלוקי כפרה, דאס איז אן עוול, ביז איצטער אבער דו מיינסט אז ס'איז דא א פערטער, וועלכער פערטער איז דער ענין פון חילול ה דאס איז עוול, ווארום דאס גייט ניט אריין אין חילוקי כפרה.

¶64וואס לכאורה איז דאך ניט פארשטאנדיק, דער פסוק זאגט דאך אז לא ”יכופר העון הזה אתה מותן” איז דאך ווי רש"י טייטשט אפ א משמע אז ווען איז דא די כפרה אז ס'קומט מיסה.

¶65וואס לכאורה איז דאך דאס ניט ווי דער אלטער רבי איז דאס מפרש, נאר אט דאס וואס ווי דער אלטער רבי רופט זיך דאס אן אגרת התשובה, און איז גלייך מקשר דאס מיטן ענין פון כפרה, הויבט גלייך אפ פון ג' חלוקי כפרה אף על פי וואס ס'איז תשובה עם כל אחד ואחד מהם,

¶66און איז מאריך אז דער ענין אין תשובה איז דא אן ענין וואס איז מכפר אינגאנצן על דרך ווי ס'העלפט אז ”זיבת החטא בלבד”, דערנאך דארף מען נאך האבן א כפרה על ידי כמה וכמה ענינים, ביז די כפרה על ידי פקתא בשבט פשום.

¶67און דער אלטער רבי נעמט ניט אריין אין דער ג' חלוקי כפרה דעם ענין פון חילול השם, און פארבינדט דאס אויך ניט מיט דעם ענין פון תשובה.

¶68וואס דאס איז ביוון הגדם וואס ס'איז דא אין תשובה איז דאך דא די פלוגתא אין וואס באשטייט עיקרי התשובה, און בפרט צי ס'ווערט געבראט גלייך פון רבינו יוני פון שערי תשובה און ”רבי סעדי גאור”, צי די בקשת כפרה איז דא אן ענין אין תשובה צי דאס איז א באזונדער

¶69אלט דאס וואס ס'דארף זיין אין תשובה לכל הדיעות איז דאס שטייט אין פסוק והתברד את חטאתם וואס דאס איז דער ענין פון א זיבת החטא, און אויך דער ענין פון וידוי דברים.

¶70וואס דערפאר שרייבט דאך רבינו יונם, וואס דאס איז אויך ווי ער פסק'נט אז ס'איז דא כמה ענינים אין תשובה, ווי ער רעכנט אויס צוואנציק ענינים, און זאגט אבער, אז זקרה התשובה איז דא דריי, און דאס איז דער חרט על העבר און דער ענין פון בקשת ברכה איז ניטא אין די תשובה.

¶71וואס דאס איז דאך מתא מיטן פסק-דין פון גמרא וואס דער אלטער רבי ברענגט דאס אראפ אין הלכות יום הכיפורים, אז ס'איז דאך דא בערב ”יום הכיפורים וביום” הכיפורים דארף דאך זיין דער 'ענין התשובה' אויך אין די וידוי דברים, איז אין וואס באשטייט דער וידוי דברים?

¶72מעיקר הדין איז ער יוצא אז ער האט געזאגט חטאתי וואס אין חטאתי איז ניטא דער ענין פון בק במילא איז דאס א זיבת החטא?

¶73ס'איז ניטא אפילו דער חרטה על הבא.

¶74ס'קען דאך אפטייטשן, אז אין עביר איז ער ניט געווען שולדיק, ער איז געווען אן אנוס, יצרה הרעה אנס, ער האט ניט קיין חרטים, אבער בהנוגע להבא, וואס דער ענין פון א זיבא איז דאך כפשוטו אט דאס וואס דער אלטער רבי זאגט גלייך אין אנהויבס מצות התשובה איז דאס א זיבת החטא, איז א זיבא איז דער טייטש, אז וואס איז גע דעם ענין פון חטא, דאס הייסט קבלה על ההבה.

¶75און אט דאס איז, בלבד ווי דער אלטער רבי טייטשט אפ, אט דאס איז דער 'ענין התשובה'.

¶76אפילו ניט ווי רבינו יונו זאגט, אז עיקר התשובה דארף זיין דריי זאכן, חרטה על ההבה וקבלה על ההבה, און אויך ווי די דברים, איז דער אלטער רבי בפירוש מדייק, אז ווי די דברים קומט שפעטער, ווי ער איז מסיים אין פרק כדי ס'זאל זיין שבתו שלימון,

¶77אבער דער עיקר התשובה איז די מצות תשובה, אט דאס וואס א הכרח על פי תורה איז גענוג א ”זיבת החטא בלבד”, וואס דאס שטימט דערמיט וואס ער האט געזאגט חטאת.

¶78מערניט צו שלימות התשובה אט דא קומט צו דער ענין פון ווי די דברים.

¶79ביז וואנענט דאך אויך ווי דער מנחת חינוך איז מחלק, אז א זיבת החטא איז גענוג ער זאל ווערן מכאן ולהבא כדבעי, אויב מ'וויל אז מ'זאל אים אראפווישן דעם עבר אויף דע און ווי ער איז מאריך מיט די ראיות בזה וכו.'

¶80די ראי' וואס דער אלטער רבי ברענגט איז דאך די ראי' מוכחת וואס ס'איז דא אין חושן משפט, אז שברו פספסותיהם וואס אין דערויף זעט מען ניט קיין בקשת כפרה, ניט מ'זעט אפילו חרטה על הבה פון וואנענט ווייס מען?

¶81ער וועט צובראכן די קוביע ווייס מען ניט צי האט ער חרטה צי ניט.

¶82ס'איז מערניט וואס מ'ווייס אז פון איצט-אן אין ווייטער ו און ווי גערעדט פאר דעם, אז ס'איז נאכמערער דא די ראי' מוכחת פון גמרא גידושין, וואס דארט איז הרה תשובה איז דאך זיכער ניטא קיין ווי די דברים ס'איז געווען, מערניט ווי במחשבה בעלמא, אז הרהור בעלמא ווי דער מנחת חינוך ברענגט אויך די ראי' דערפון.

¶83על אחת כמה וכמה, אז דאס איז ניט ווי שיטת עבד יגאון וואס ער שטעלט-צו נאך א פערטער זאך אויך בקשת כפרה.

¶84וואס על פי זה לכ ווען ער וויל מבאר זיין תשובה, וואס דאס איז דאך די אגרת התשובה כשמה אויף ביאור 'ענין התשובה', און וועגן דערויף רעדט ער דאך טאקע און הויבט גלייך אן פון דעם ענין הכפרה,

¶85נאר דאס איז דאך מתאים אויך פון דער בעלי נגלה, אז אף על פי וואס מעיקרי התשובה איז ניט קיין הכרח על פי תורה אז ס'זאל זיין ווי די דברים, על אחת כמה וכמה ניט קיין בקשת כפרה, ס'איז דאך אבער דא אויך אין די ענינים פון תשובה בעטער אז מ'זאל זיך מכפר זיין על הבר, וואס דערפאר איז דאך בנוסחא פון כמה תפילות פון תשובה איז דאך אויך דער ענין פון כפרה.

¶86וואס דאס איז על דרך ווי וידוי דברים איז מוסיף אין שלימות התשובה, אבער דאס איז אין תשובה אליין, דערנאך איז דא אן ענין וואס מבחוץ לתשובה תתאה, אין ענינים פון 'פנימיות התורה', בחוץ פון עיקר התשובה, ווי דעם לשון אין נגלה, איז דאס מערניט ווי אז ”זיבת החטא בלבד”,

¶87דערנאך איז דא, על דרך ווי קרבן עולה, וואס ער וויל זיין מרוצה, ”ונרצה לו” וואס דאס דארף דאך זיין על-פי נגלה דער ענין פון רצון, און דערפאר דארף זיין די אלע ענינים וואס מ'לערנט אפ פון ”ונרצה לו” אין לרצונך הכופנות אז שיום מרוצה אני אז ער דארף זאגן רוצה אני דעמאלט קומט דאס אראפ דער ענין פון ונרצה אף על פי וואס ער האט א זיבת א חטא און ווי די דברים וכו דאר

¶88וואס דאס איז נאך אן ענין וואס איז מוסיף ווידוי דברים וואס איז מוסיף אמירתו, רוצה אני בדיבור, אבער דאס איז ווי דער אלטער רבי טייטשט אפ דער גאנצער ענין פון קרבנות אלה און ס'איז משמע אין פרק ב' ער טייטשט אזוי אויך אפ אויף קרבן חטאת, אז דאס איז ניט דער ענין פון תשובה פון עיקר מצות התשובה, דער אזיבת החטא ער זאל ווערן מכאן ולהבן אדם כשר,

¶89נאר דער הוועת הקרבן איז כדי אז ער זאל זיין ”נרצה לו לכפר” לפני ה ער זאל זיין מרוצה, בלשון הרמב"ם ער זאל זיין א מרוצה וחביא וידיד וקרוב ווי די אלע פיר לשונות וואס דער רמב"ם רעכנט אויס.

¶90וואס על פי זה איז דאך אויך פארשטאנדיק, וואס צו קרבנות אחוץ אויסנאם זיינען זיי אלע באים על השוגג און ניט על המזיד.

¶91וואס דערפון איז דאך פארשטאנדיק, אז אויף מזיד איז א קרבן קען ניט אראפנעמען, ביז וואנענט אפילו איז מען דאך אויך פארענטפערט דאך דער צמח צדק, אז ס'איז דא נאך אן ענין, דער ענין פון בקורות תהי וואס דאס איז במקום פון וידעו דברים מאכט פון דעם מזדן שוגג, און דערנאך קען קומען דער א שמשי בחרופה כמבואר אין ספר המצוות פון צמח צדק, וואס אין כמה קומות להאריך בזה.

¶92וואס מצד אט דעם ענין וואס דער אויבערשטער האט דאך געזאגט בתורתו אז טאקע ויתדר את חטתם דער ענין פון דערנאך שטייט דאך אין תורה כפשוטו, אין נגלה דתורה,

¶93אז מ'דארף ברענגען אן עולם כמשל וואס ער שיקט א דורן לאחרי וואס דער פראקליט האט אויף אים ממליץ געווען, וואס אט דא גייט אריין דער ענין פון וואס דאס איז דער ענין פון בקשת כפרה, לכפר לו ניט נאר אזוי ”מזכירין לו דבר וחצית דבר ביום הדין”, וואס דאס קומט נאך אפילו פארן קרבן, נאר נאכמערער ער ווערט מרוצו ווי ער איז ג וואס דאס איז דאך דער ענין ווי ער איז על-פי נגלה, וואס דאס איז אין הלכות תשובה לרמב דם, די אלע פרטים בזה.

¶94וואס דערפאר געפינט מען דאך, אז אפילו ווען ער ווייס בפירוש אז מ'האט ניט מכפר-געווען דעם אבו, איז אף על פי כן איז די תשובה איז ער מעלת און ער האט געטאן תשובה.

¶95וואס די הוכחה אויף דערויף איז וואס די גמרא זאגט אין יבמות, בהנוגע צו וואס איינער וואס איז געבארן פרעגט אויף דערויף די גמרא די קשיא שטייטש, ווערן זיך מחייב בזה דוקא באותה מעשה עמך?

¶96און וויבאלד אז ער האט געטאן אזא מין איסור, אז ס'איז געבארן געווארן אט דער און דער במילא, ווי אזוי קען מען אים מחייב זיין בכבוד פון אט דעם מאל וואס ער איז דער היפך פון באותה מעשה עמך?

¶97קען ניט זאגן זאגט די גמרא אז דאס מיינט מען אז ער האט תשובה געטאן, ווארום די משנה זאגט אין חגיגה זה שבעל הרבה ועושה מה והוליד מנזר.

¶98וואס אט דעמאלט, ווי רש"י זאגט דעמאלט, אז אין אעון נוסף נמחקים ווארום ס'גייט ארום א לעבעדיקע זאך, און איז מזכיר את אעון שלו, במילא איז לא יוכל לתקן ס'איז דער ענין דער אעון איז א לעבעדיקע זאך, במילא איז לא יוכל לתקן.

¶99אף על פי כן זאגט די גמרא, אז אף על פי כן, וויבאלד אז תשובה האט ער געטאן, כאטש אפילו דער מנזר לעבט, במילא איז ער זיך מזכיר דעם עון איז ווי רש"י זאגט פארן עון שמייסט מען אים, אבער מכאן ולהבא איז ער מושה מעשה עמך ווי רש"י טייטשט דאס אפ אין יבמות.

¶100וואס הייסט ”עושה מעשה עמך” דאס איז דער ענין פון תשובה?

¶101אז מכאן ולהבא איז ער א צדיק גמור.

¶102וואס דערמיט ווערט אויך פארענטפערט אין קידושין וואס מ'זאגט אז הרה ותשובה איז אזוי ”זה צדיק גמור” אף על פי וואס ער האט נאך ניט מושיב איז געווען די גזילה, ער האט נאך ניט געטאן קיינע ענינים מערניט וואס אירע תשובה,

¶103און דאס איז אויך כולל מי שבא על הערבל והולי, וואס לא יוכלו תקן, אבער מכאן ולהבא, זאגט די גמרא איבמות, איז ער ”עושה מעשה עמך” נקרא וואס דערפאר איז ער מחוייב בכבודו און עשה בקילולתו וכו' וכו מיט אלע דינים בזה, זעט מען דאך, אז די תשובה האט אים געהאלפן בעיקר ענינה, וואס דערפון זעט מען אויך

¶104ווארום אויב ס'וואלט געווען אן עיקר אין תשובה וואלט ער דעמאלט האט ער דאך ניט געטאן קיין תשובה, ווארום ער איז זיך לא נתקפל.

¶105נאכמערער, ניט נאר אז דאס איז דאך א הוכחה אז די בקשת כפרה האט ניט געהאלטן ס'איז נאכמערער אז ער דארף גאר ניט בעטן אויף דעם, דאס איז א באזונדער ענין ווי מפרשים זאגן אז דאס איז אן ענין של תפילה.

¶106ס'קען זיין תשובה מיט תפילה, און תשובה אן ת איז אט דעמאלט מכאן ולהבא איז ער עושה מעשה ימחר.

¶107דערנאך קען זיין, צוזאמען מיט דער תפילה, איז וואס וועט באשטיין די תפילה?

¶108ווי דער אלטער רבי זאגט אנטקעגן דעם קרבן, אז שולח דורן אז ער זאל ווערן ונרצלו לכפר עליו ופני הוי' זאל ווערן מרוצו לפניו, וואס דאס איז דער ענין פון בקשת כפרה.

¶109וואס דאס איז אויך ניט ער ווייס נאך ניט צי דאס וועט העלפן, ס'איז מערניט אין פסוק ונצרא ללכפר עליו אז ער דארף בעטן אויף דעם, דאס איז אבער ניט עיקר מצות התשובה, וואס ס'איז מערניט ווי א זיבא ס'איז א חטא בלבד, אבער מיט תשובה איז דאס פארבונדן, ועל דרך ווי מ'זאגט אז ויתועדא את חטאתם דארף מען דאך ברענגען א קרבן חטאת,

¶110על דרך ווי דער אלטער רבי ברענגט דאך אראפ פון זבחים, איז אין פרק כמה די זבחים, אז עבר על מצות אטשו ושב לו זזבין שמע אעפ' כן דארף ער ברענגען א קרבן עולה, און דאס איז פארבונדן מיט ווי זוי שטייט דער לשון לכפר עליו דאס איז אן ענין פארבונדן מיט כפרה, און דאס קומט בהמשך צו דער 'ענין התשובה', נאר דאס איז א דבר נוסף התשובה.

¶111און אט דא זעט מען א דבר פלא, און מ'האט גערעדט פריער אז ס'איז דא דער דמרים ושבעו צווישן די דריי זאכן, צווישן תורה ותפילה ותשובה, וואס בא די אלע דריי זאכן והראי ווי ער פסק'נט אפ אין סימן נוני, אז דער וואס לערנט און פארשטייט ניט לידע מעי דכמר טאר ער ניט מאכן קיין ברכת התורה,

¶112סיידן אז בנוגע צו תורה-שבכתב, וואס דאס האט א באזונדער גדר מיט א באזונדער דין, אבער אין תורה שבעל-פה איז אויב אינו מאבין איז דאס ניט 'לימוד התורה'.

¶113אף על פי כן זאגט מען, אז אויב ביי אים איז דאס במחשבה אליין טאר ער אויך ניט מאכן קיין ברכת התורה, ער איז מאיים בתורה און פ בשעת ס'קומט אבער ניט צו צו דיבור אט דעמאלט טאר ער ניט מאכן אשר קדשנו במצוותיו וצונו אשר בחל לבני וונשו לנו את תורתו איז דערפאר וואס דאס איז ניט דער ענין פון 'לימוד התורה'.

¶114על דרך זה געפינט מען בא תפילה.

¶115תפילה איז דאך דער אפטייטש א פירוש ובכל מקום בתורה שבכתב א תפילה איז דער טייטש ויפלה איז דאס אן ענין פון דיבור.

¶116זאגט אבער דער רמב", מיוסד אויף די גמרא מפורשת, אז בשעת ס'איז ניטא די מחשבה כללית, ווי מ'טייטשט דאס אפ אין רמב"ם, דער דמר לפני מי אתה עומד איז אט דעמאלט תפילתו בטילה.

¶117זעט מען דאך, אז עיקר התפילה און ווי דער רמב"ם אליין ברענגט אראפ אין התחלה פון הלכות תפילה, אז פון וואנענט ווייס מען אז תפילה איז מצות עשה מן התורה?

¶118שנאמר להודא ”בכל לבבך מאיזה עבודה שבלב זו” איז תפילה, וואס לב איז ניט קיין שייכות צו דיבור, לב איז ש און אף על בך זאגט מען, אז ענין התפילה איז דער ענין אין דיבור.

¶119ביז וואנענט אז מ'זאגט נאך, להיפך, אז אחוץ פסוק ראשון של קריאת-שמע, און אחוץ דער ברכה ראשונה פון אבות איז אט דעמאלט איז מתפלל ולא כיוון איז אויך יצא.

¶120ביז וואנענט בזמן הזה איז דאך אפילו אויף די ענינים איז מען דאך אויך מעקיל, ווי ער פסק"ט דאך אפ אין שולחן ערוך.

¶121זעט מען דאך על דרך ווי דאס איז בא תשובה.

¶122בא תשובה איז דער עיקר א זיבת החטא, וואס דאס איז דער ענין פון מחשבה, ס'דארף אבער זיין דער ענין פון דיבור, ווי די דברים וואס רעכנט דער רמב"ם דעם ענין המצוות?

¶123דער ענין שבדיבור וואס ס'איז דא אין תשובה, און ער רעכנט דעם ענין מחשבה וואס ס'איז דא אין דיבור.

¶124על דרך זה בהנוגע צו תפילה. וואס רעכנט מען די מצות עשה מן התורה?

¶125דער ענין הת און אין וואס באשטייט די תפילה?

¶126דוקא דער ענין פון דיבור. אין א סך פרקים ווייטער, נאך התחלה פון ערכות תפילה, ברענגט ער ערשט אראפ דעם דין, אז אויב ס'איז ניט געווען קיין מחשבה דעמאלט תפילתו בטילה.

¶127ועל דרך זה איז דאס אויך בא תורה.

¶128תורה לכאורה איז עיקר ענינו איז 'הבנה והשגה', דאס מוז אבער אראפקומען בדיבור, און וואס רעכנט מען?

¶129אין מצות התורה ניט דער ענין ההבנה והשגה, נאר דער וואס אט דאס איז דער ענין בזה, אז תורה און תשובה און תפילה האבן דעם צד השוה שביני אים.

¶130בא ביידע איז דא איז לכאורה דער עיקר עניני מחשבה, דאס וואס מ'רעכנט אין מנין המצוות איז דוקא דער ענין הדיבור שבזה, און אויך אט דאס וואס מ'האט גערעדט פריער, אז ס'איז דא אין די אלע דריי ענינים אט דאס וואס מ'זאגט אויף תשובה, אז תשובה איז דאס ”בשעתא חדא ברגעא חדא”,

¶131אדער בלשון אין נגלה, איז הרה תשובה זאגט די גמרא איז מערניט ווי דער זמן וואס ס'איז געווערט וואס ער זאגט אפ אז רה ”את מקודשת לו על מנת שאני” צדיק גמור אט דאס איז גענוג א הרה תשובה,

¶132וואס דאס איז בנוגע צו תשובה.

¶133דערנאך קומט דערפון ארויס אן אריכות גדולה, ווי דער אלטער רבי זאגט דאך אז ס'איז דא אזויפיל טענות און אזויפיל סיגופים, און פארשפארן אזויפיל יסורים, און מ'דארף ברענגען אזויפיל קר ביז וואנענט אז מ'זאגט, אז בכל יום האט בבא בן-בוטה געבראכט א השם תלוי,

¶134און אפילו כל אחד ואחד האט געדארפט אנקומען צו דעם תמיד של שחר שמכפר על העבירות שבלילה, און תמיד בעיני הרבן שמכפר על העבירות שביום.

¶135וואס אט אזוי געפינט מען ווי גערעדט אין תשובה, איז אויך דא אין להם שיעור לא למטה ולא למעלה דער שיעור למטה איז, אז ”זיבת החטא בלבד” און דאס קען זיין מיט איין ווארט וואס ער זאגט ח אדער אפילו גאר אן דיבר אז ס'וועט זיין היראה תשובה, בשעת ס'זאל אבער זיין שלימות התשובה איז אט דעמאלט כל אלו נבאות וועלן אויך ניט זיין גענוג אויף מכפר זיין אויף די אלע ענינים ווען מ'מאכט א חשבון צדק,

¶136ווי מבואר אין ספרי מוסרם און ס'איז דאך אויך פארשטאנדיק אין פשטות דערפון וואס די גמרא זאגט, אז דער קרבן אלו איז דאס מכפר און דאס איז מכפר על כל כמה מחשבות והרהורים בבת אחת ו און דער עיקר איז, אז געמרא זאגט אז ס'איז דאך דא די ”שלשה ימים שאין אדם ניצל בהם בכל יום” וואס דאס איז דער ענין פון היראה עבירה, וואס דאס איז דער ענין וואס אויף וואס ס'קומט דער קרבן עולה און דאס איז דא בכל יום, ”אין אדם ניצל בכל יום”.

¶137וואס כאמור געפינט מען דעם ענין אין תשובה דעם זעלבן ענין געפינט מען אין תפילה.

¶138בשעת די תפילה דערציילט די גמרא אין ברכות, אז ס'איז דא אי וואס ער האט געזאגט קול נערפאנא לא און בשעת איינער האט מאריך געווען, בשעת מ'האט אים אויסגערעדט האט מען אים אויך געענטפערט, צי ס'איז מאריך ס'איז דא א סאך גרעסערע תפילות?

¶139ביז וואנענט אז עבי די גמרא זאגט טאמא ר' יוחנן ”הלואי שיתפלל כל היום”.

¶140זעט מען דאך אויך אט די ביידע קצוות, דער שיעור למטה איז דער קטן ובצומצום ביותר, און דער שיעור למעלה איז ביז וואנענט בא תורה איז דא גיסא ביום ובלילה, ביז וואנענט אז אויב ס'איז דא א שעה אחת ביום שאפשר לדעתו בתורה ואינו עסק איז עליו נאמר דער ענין פון ”בעולם הזה ובעולם הבא”,

¶141ווי דער אלטער רבי גמרא וואס דער אלטער רבי'ן'ט אראפ גלייך בתחילה פון ספר התניא לאידך גיסא זאגט מען, אז אויב ער איז א תינוק שנשבל בין העכיו און אויב ער איז אן אמרות וכו' וכו קען ער יוצא-זיין מיטן פסוק ”אחד שחרית ופסוק אחד ערבית”,

¶142און ניט מ'זאגט אז ער איז יוצא און ער לערנט תורה מערניט ווי א פסוק די גמרא זאגט, אז דעמאלט איז ער מקיים והגיסה בן ”יומם ולילה” אדער ווי די צווייטע טייטש ”לא ימוש” הספר התורה זה מפיך, וואס סיי ”לא ימוש” און סיי והגיסה איז דאס אן ענין וואס דאס באווייזט, אז דאס איז ניט אן ענין קטן ומצומצום, נאר דאס איז אן ענין די גאנצע רחבית פון תורה.

¶143און די צווייטן קצה, אז ס'איז דא דער ע און ערשט דעמאלט קען ער ער זיין א בינוני, ווארום אויב פסוק פון ממגירסא איז ער ניט קיין בינוני, ווי די גמרא זאגט אין סוף ברכות בנוגע צו רבן,

¶144כאנאנא בינוני וואס בא אים איז דאך געווען די אבינו וואס לפסוק פון ממגירסא.

¶145וואס אין די אלע דריי ענינים געפינט מען אט די ביידע זאכן סיי פון דעם קצה התחתון, דער שיעור למטה און דערנאך דעם שיעור למעלה.

¶146וואס דערפון איז אויך פארשטאנדיק אויך, אז סיי בא תורה און סיי בא תפילה און סיי בא תשובה איז אויך דא נאך א צד השוה שביניהם, ווי גערעדט בא תשובה, צי מ'וועט טאן אים מיט תשובה עשה צי מ'וועט אים מכפר זיין איז דאס א באזונדער ענין, ביז וואנענט אז מ'ווייס מערער, אז ”אפילו בעל הערבי” ואלה דמנבר וואס דעמאלט ווייס ער, אז די משנה זאגט, אז למאובת לא יכל לתיקון דער אבין איז קיים ומזכיר את עוונו איז

¶147אויף אים שטייט אויך ויתבד את חטאתם.

¶148זעט מען דאך, אז אפילו ווען ער ווייס בברור דארף ער אויך תשובה טאן.

¶149אז מ'וועט ניט מכפר זיין דארף ער אויך תשובה טאן.

¶150על דרך זה בא תורה אויך. לכאורה, וואס איז דער ענין פון תורה?

¶151איז דאך ווי די גמרא זאגט, און רבן מילצט אראפ לפרק הלכה דער אלטער רבי אין הלכות תלמוד תורה א גדול תלמוד 'שמביא לידי' מעשה זאגט מען אבער אין 'לימוד התורה', אז א תינוק ”בן חמש למקרא” צו דעם ענין פון הלכה למעשה איז דאס דער ענין פון משננתם לבנ אחד דער ענין פון תלמוד תורה.

¶152על אחת כמה וכמה ב”שלשה עשר למצוות”, וואס ער לערנט ערשט משנה, וואס פון א משנה טאר מען ניט פסק'נען קיין דין, מ'ווערט אנגערופן ”מבלי עולם” און ער איז נאך ניט געקומען צו ”בן חמש עשר לגמרא”, איז ער נאך ניט שייך צו למעשה, אף על פי כן איז ער מחוייב בלימוד ”התורה כל היום וכל הלילה”, אף על פי וואס ער האט צו ל

¶153ער האלט ערשט אין לימוד המשנה, וואס משנה איז מדה ואינו מדה, מ'טאר דערפון קיין דין ניט פסק'ענען, ניטא דער ענין פון מעשה.

¶154די שלימות איז אבער דער גדול לעמוד, גדול תלמוד תורה, ווען דאס קומט אראפ אין מעשה.

¶155ועל דרך זה אויך אין תשובה. ועל דרך זה איז ער אויך אין תפילה.

¶156בא תפילה איז בשעת ס'איז דא, ווי דער רמב"ם פסק'נט אפ, אז אין אים פעלט עפעס איז דעמאלט מצות עשה מן התורה זאל מתפלל זי צי דער אויבערשטער וועט אים מקיים זיין, צי דער אויבערשטער וועט אים מקיים זיין.

¶157ס'איז א באזונדערע ענין, דאס געהערט צו דעם אויבערשטן, אבער אין וואס באשטייט די מצות התפילה?

¶158אז ער דארף מתפלל זיין. און אף על פי וואס איז דער ענין פון תפילה איז דאך ווי דער רמב"ם אליין איז מבאר אין הלכות תפילה, אז וויבאלד אז אים פעלט עפעס דארף ער גלויבן אין דעם אויבערש

¶159און דאס איז דאך אן ענין אין תפילה.

¶160דער ענין פון לצד השבחות של מקום איז א הקדמה, אבער בקשת רחב אט דאס איז דער מצות-עשה של בתורה.

¶161וואס איז בקשת רחב כפשוטו?

¶162אז ער בעט דער אויבערשטער וועט אים ממלא זיין, אבער ווי דאס וועט דערנאך זיין איז דאס איז א באזונדער ענין, על דרך ווי מ'געפינט דאס ביי א ביאור חמץ ובכמה ענינים שבתורה.

¶163וואס אט דא, כאמור, זעט מען די אלע ד וואס סיי דער ענין פון תורה סיי דער ענין פון תשובה סיי דער ענין פון תפילה מאכן אויף א נייעם מענטשן.

¶164וואס דער ענין פון תשובה איז דאך פארשטאנדיק, ווי מ'זאגט ”אף על פי שוין רשע” גמור איז יהרא תשובה ”נעשה צדיק” גמור וואס א רשע גמור און א צדיק גמור ס'איז באזונדערע מענטשן מיט באזונדערע דינים, אין אותו מעשה עמכה און מ'פאלט אויף אים די קמ ענינים, און דער אותו מעשה עמכה וכל החילוקים ו

¶165וואס דאס איז דאך פשוט די נגלה, על אחת כמה וכמה אין ספר המוסר, מ'זאגט אז על ידי תשובה ווערט ער אן אנדער מענטש וכו' וכו אבער ווי גערעדט פריער, אט דאס איז דער ענין ווי ער איז אין נגלה, אז ס'איז א רשע גמור און א צדיק גמור איז דאס ניט א מענטש וואס איז נשתנה געווארן, דאס איז אן אנדער מענטש,

¶166מיט אנדערע גדרים, מיט אנדער מנחים וכו.'

¶167על דרך זה איז דאך 'לימוד התורה' זאגט דאך און בשעת ער לערנט תורה ווערט דאס א מציאות חדשה.

¶168ועל דרך זה וואס איז דער ענין פון תפילה?

¶169”דע לפני מי אתה עומד” אז אזוי איז א מציאות וואס דאס געפינט זיך בעולם און האט צרכים און האט ענינים וכו בשעת ס'איז דא די עבודת התפילה, וואס דעמאלט דארף ער שטיין ”כעבדא קמי מרי” די מציאות פון אן עבד איז, אז ער איז פאר זיך קיין מציאות ניט.

¶170די גאנצע מציאות פון אן עבד אט דאס איז די מציאות הדונם.

¶171וואס דערפאר איז דאך כל ”מה שכנה עבד איז סקנה רבה”, ביז וואנענט אז ס'איז דאך דא א סברא אין אחרונים, אז ניט דער פשט אז פריער איז קונה דער עבד און דערנאך איז דורך דערויף קונה דער אדון נאר ס'איז מלכתחילה איז דאס קונה דער אדון, ווארום דער עבד פאר זיך איז ניט קיין מציאות,

¶172צי מערניט וואס דאס איז דער רכוש פון דעם אדון, נאר דאס איז אט דער רכוש וואס איז מחוייב אין די מצוות שאנ במילא, אז ער שטעלט זיך אין דאווענען, און דאווענט ווי ס'דארף צו-זיין, און לערנט ווי ס'דארף צו-זיין, און טוט תשובה ווי ס'דארף צו-זיין איז וואס איז ענינם?

¶173אז תשובה מאכט א נייעם מענטשן, תורה מאכט א נייעם מענטשן, תפילה מאכט א נייעם מענטשן.

¶174וואס אט דאס איז אויך דער קישור וואס די גמרא זאגט אין יומא, אז בנוגע צו יום הכיפורים, וואס דארף מען האבן דעמאלט זאגט די גמרא, ס'איז דאך דא א תינוק בן יומי, און דא אוג מלך הבשן און בא ביידן איז דער זעלבער שיעור,

¶175ככוסף וואס וואס זעט מען דערפון?

¶176אז ס'איז דא ענינים אין מציאות פון א בן-אדם צי א מציאות פון א חי וואס זיי זיינען ניט פארבונדן מיט כמות, זיי זיינען פארבונדן מיט דער מציאות פון דער אכירה און שתי', אבער מיט דער כמות פון דער מציאות איז בא ביידע די זעלבע ס'דארף זיין א שיעור ווי אלע ענינים שבתורה וואס האבן א שיעור ניט במשהו,

¶177אבער דער שיעור איז מערניט ווי א שיעור בעלמא ניט ער איז פארבונדן מיטן שיעור פון דעם מענטשן וואס טוט די זאך, ווארום אז ניט וואלט דאך ניט געקענט זיין דער זעלבער שיעור פון ישוב הדעת, פון נאכיד חיותא, וואס ס'איז באיג מלך הבשן מיט א ”תינוק בן יומי”.

¶178וואס דערפון איז אויך פארשטאנדיק, אז וויבאלד אז מ'זאגט אז בנוגע צו חיות, די עצם המציאות איז כמות ניט נוגע, וואס דערפאר קען זיין די זעלבע כמות בא אויגביל וחבשן און בא ”תינוק בן יומו” איז דערפון אויך פארשטאנדיק בנוגע צו תורה, תשובה ותפילה,

¶179אז אמת טאקע, בשעת ס'איז דא א סך איז דאס דעמאלט שלימות, בשעת ס'איז אבער דא דער פסוק אחד שחרית און בשעת ס'איז דא דער וידעו מיט איין ווארט חטשים, בשעת ס'איז דא דער הירא תשובה מיט רגע כמימרא, און ס'איז איז אט דעמאלט טוט זיך אפ דער ענין פון תפילה, ווארום דאס איז אן ענין וואס מאכט א חיות און א מציאות, וואס דאס קען זיך אנהויבן פון א טיפה בעלמא.

¶180על דרך פון התעוות כל ענינים בעולם איז דאס אדער פון א טיפה אדער פון א גרעין, וואס א מציאות מוז דאס זיין, אבער וואס איז די מציאות?

¶181איז די מציאות השוה לכל אחד ואחד, סיי בא אויג מלך הבשן און סיי בא תינוק בן יומו, ועל דרך זה אויך בא תורה און בא תשובה און בא תפילה אט דאס וואס ס'קומט אבער דערפון ארויס לכל אחרי כל ההקדמה, אז אמת טאקע אין תשובה איז ניטא דער ענין פון כפרה, און אפילו ניטא דער ענין פון בקשת כפרה, ביז וואנענט אז מ'זאגט, אז אפילו ער ווייס אז מ'וועט אים ניט מכפר איז אט דעמאלט דארף ער אויך תשובה טאן,

¶182אויף אים איז אויך דער חיוב התוועדות חטאתם ער קען זיך דעמאלט ניט בעטן בקשת כפרה, דאס איז דאך א תפילה שעה, און אף על פי כן

¶183אבער צו שלימות התשובה, איז ווי די ראי' פון קרבן עולם און קרבן חטאת וואס דאס קומט דאך צוזאמען מיט והתפדה את חטאתם איז אויך דא דער ענין ניט נאר פון בקשת כפרה, וואס דערפאר שיקט ער דאך דעם דורן נאר ס'דארף אויך זיין דער ענין אז די כפרה זאל אויספירן.

¶184וואס דאס איז ווי דער אלטער רבי איז מסיים אין אגרת התשובה, אז דערפאר מאכט מען דאס בשם ומלכות, ווארום ער מאכט אויף ד אז אויב עושין תשובה איז אט דעמאלט נגלה,

¶185ווארום אז ניט וואלט געווען ספק ברכות וואלט ער ניט געקענט מאכן דאס בשם ומלכות, ווי דער אלטער רבי זאגט אין געתשובה פשוטה דער דין ווי דאס איז אין נגלה.

¶186וואס דאס איז אבער אין שלימות התשובה, איז ניט נאר ס'דארף זיין די בקשת כפרה, נאר מ'האט אויך די הבטחה אז ער ווערט נתכפר ווערן.

¶187וויבאלד אז דאס גייט אריין אין שלימות התשוב נאר ”ונרצה לו לכפר עליו” אז ער ברענגט א קרבן און מ'מאכט אויף דערויף די אלע ענינים איז דאך דערפאר וואס מ'איז בטוח אז ”ונרצה לו לכפר עליו” א הבטחה אין תורה איז דאך א סימן, אז ווען איז שלימות התשובה אז די כפרה העלפט.

¶188אין וואס העלפט די כפרה?

¶189ווען ער איז א מציאות. במילא וואס איז דערפון פארשטאנדיק?

¶190אז ווען איז דער 'ענין התשובה', ביז שלימות התשובה, וועגן וועלכע ס'רעדט זיך אין אגרת בשעת ס'איז דא דער ענין וואס אים יחופר העון הזה אתה מוסן אז ווען ווערט די כפרה צוזאמען וואס ער ווערט אויס מציאות איז דאס איז ניט דער ענין פון תשובה.

¶191ס'איז אמת טאקע ס'ווערט אראפגעווישן דער עון, ער איז פטור פון גנום וכו' וכל הענינים שבזה, אבער ניט דאס איז דער ענין פון תשובה, ווי ס'ווערט אט דא ערקלערט, אז דער שלימות התשובה איז ער זאל פועל'ן דעם ונצב לא לכפר עליו.

¶192וואס על פי זה ווערט אויך פארשטאנדיק אט דער חילוק וואס ער זאגט צי ד' חלוקי כפרה צי ג' חלוקי כפרה דאס הענגט אפ צי ס'זאל זיין עוול חילול השם וואס דעמאלט קומט דאס דורך מיסה, צי דאס אן ענין פון תשובה, אדער דאס איז ניט אן ענין פון תשובה, דער תשובה באשטייט מיט דעם ער מאכט אים אויס מציאות.

¶193ניט דאס איז דער 'ענין התשובה'. די תשובה איז ווי ער זאגט פריער ושבת אדע אלקיך איז דאר מיט אלע פיר פסוקים וואס ער ברענגט אין דעם, והתברד ”את חטתה ונרצה לו לכפר עליו” וואס דערפאר זאגט דער אלטער רבי בדיוק, אז ג' חלוקי תשובה ווארום וואס איז דער 'ענין התשובה' ווי ס'רעדט זיך?

¶194איז רעדט זיך דאס דער ענין, אז ער בלייבט א מציאות, און עושין תשובה איז ער מובטח לו אז זיין תשובה וועט נתקבל ווערן, ניט ס'וועט נתקבל ווערן אז מ'וועט אים מענה זיין און מ'וועט אים מאכן אויס מציא די אויפטאן פון תשובה איז אז עשה תשובה ונתקבלו תשובתו ונתקפר לו ”ומיד הן נגאלין”,

¶195און אין דערויף איז דער חילוק צי ר' מצעי בן חרש זאגט, אדער ווי ס'ווערט געבראכט אין תוספתא אז ד' ”חלוקי כפרי הם” בשעת ס'רעדט זיך מצד א נשמה, די נשמה זאגט מען, אז ס'איז דא די כריתת המתות בית-דין בעולם הזה, הויליני התחור לעולם הבא,

¶196על אחת כמה וכמה מ'זאגט א תמותון במילא איז גלייך נאך דערויף איז ווערט אים נתכפר.

¶197וועמען ווערט נתכפר ווערט נתכפר די נשמה, דער גוף איז געווארן אויס מציאות.

¶198דער ענין התורה ומצוותי' איז דער ענין וואס איז פארבונדן מיט נשמה בגוף, ווארום ”במתים חפשו”, ווי די גמרא זאגט אין שבת, וואס דאס איז דאך אויך א גדר אין נגלה, אז וואו ס'איז במתים?

¶199אט דארט איז דא ווי די טלית מציאותא בנוגע תכריכין מיט אלע הלכות וואס זי בשעת ס'רעדט זיך אבער דער ענין ווי דאס איז מצד הנשמה אט דאס איז געווען וואס אבער איז מציא בן חירש אין ר' אלעזר בן עזר צו האט ער שמעת דעו וחלוקי כפרי ווי ער זאגט אין תוספתא, אז ס'איז דא ד' חלוקי כפרי נאר דאס איז אן ענין אין תשובה וואס דאס איז פארבונדן מיט דער נשמה,

¶200נשמה שנתתה בטהורי און זי ווארפט אראפ דעם גוף, דער גוף ווערט אויס מציאות, די נשמה ווערט י איז אין נגלה לתורה איז דער דין איז במשים חפשי ס'דארף זיין דוקא א נשמה בגוף, און וויבאלד אז תשובה איז דער ענין וואס ס'דארף העלפן, ווארום דער פסוק זאגט ”ונרצה לו לכפר עליו” און די גמרא טייטשט דאס אפ אין ”פרק כמה דזבחים”,

¶201אז ער ברענגט דעם קרבן איז אט דעמאלט נעשה רצוי דעמאלט איז ”ונרצה לו לכפר עליו” במילא הייסט דאך דא דער ”ונרצה לו” דער ענין אז זיין נשמה בגוף, ווי ווערט ער מרוצו כפי שהי' קודם החטא.

¶202ביז וואנענט ווי דער רמב"ם שטייט ”והיו תרם יקראו ואני אנה” אז דאס גייט אויף א בעל תשובה איז דאך א סימן, אז לאחרי תעשה תשובה דארף אלעמאל זיין די מציאות, אז נאך דערויף שטייט ער בתפילה ”ותרם יקראו ואני אנה”.

¶203וואס דאס איז דער אויפטו פון דעם אלטן רבי'ן וואס ער זאגט, אז ”עד כאן לשון הברייתא”, און זאגט ג' חלוקי כפרה אט דאס איז די פלוג אז ס'איז ד' חלוקי כפרה, ווארום דא רעדט זיך ניט מצד תורה ומצוותי דאס רעדט זיך מצד דנין הנשמה, ווי דער משל פון חיגר ותומה וואס די גמרא ברענגט מצד אדרון,

¶204אז דאס איז בדוגמא הנשמה והגוף, איז אמת טאקע חיגר ותומה צוזאמען וואס דאס איז די נשמה איז מען איר מכפר, אבער בנוגע ווי דא רעדט זיך בנוגע צו תשובה, וואס דאס איז בא מתיום כבשי אז דערנאך איז ער מאריך ימים ושנים, וו

¶205אז יראה זה ראיך ימים ואדרבא ”מובטך לו שהוא בן עולם הבא” איז אט דעמאלט איז דוקא דער ענין אז ס'דארף זיין נשמה בגוף, וואס דערפאר איז דער דיוק הלשון אין ברייתא אהבהל חילול השם ס'איז מערניט ווי ג' חלוקי תשובה, אהבהל ”חילול השם אף על פי” וואס דארט איז אויך דא תשובה ס'איז אבער אן אנדער גדר אין תשובה און אן אנדער גדר אין פעולות התשובה און אן אנדער גדר אין בקשו וואס ער מאכט,

¶206ווארום דאר איז דאס ניט ווי קודם החטא.

¶207ווי אזוי איז ווי קודם החטא? אז ס'איז במתים חפשים, וואס דערפאר איז דער דיוק אהבל חילול השם און אט דאס וואס דער אלטער רבי טוט אויף און ברענגט בפירוש דעם ענין, אז דאס איז ג' און ”עד כאן לשון הברייתא” שלא כדעת הפירוש המשאה, און דער דיוק בזה איז דערמיט ווערט פארענטפערט פארוואס ס'שטייט אהבל, דערמיט פארשטייט מען וואס האט דער אויפגעטאן ר

¶208אז מ'זאגט אים אז ס'איז ניט ד' נאר ס'איז ג' מערניט ווי צי מ'זאגט דאס אריינגערעכנט און ניט אריינגערעכנט, ”למעי נפקא מינה” בנוגע לפועל, לויט דעם אלטן רבי'ס פירוש אט דאס איז א גדר אין מצות התשובה, אז ווען איז תשובה?

¶209און ומי דער הבטחה?

¶210דער ונצרה ללכפר עליו אז ווען ער איז מחוייב דערנאך אין תורה און ”מצוות כפי שהי' קודם החטא”.

¶211וואס בלייבט דאך אבער די קשיא, אז אט דאס וואס מ'האט פריער געזאגט די משנה אין חגיגה, וואס די משנה אין חגיגה זאגט אז איזה מעובר שלא יוכל לא תיקון איז דאס שברא העלמו ואולא למזוי, ווי רש"י זאגט אז ער איז מזכיר דעם און במילא קען מען אים ניט מכפר זיין, און אף על פי כן איז ער מחוייב אין מצות התשובה, לכאורה ווי ס'רעדט זיך דא קען ער דאך קיינמאל ניט צוקומען צו שלימות התשובה, און קען קיינמאל ניט ווערן מרוצה, א

¶212און וואס איז אויך פארשטאנדיק פון דער רש"י גופא.

¶213רש"י זאגט דעם טעם, פארוואס מאובת ליכול לתיקון?

¶214כל זמן דער הוליד ממזרן דעם מאמזר לעבט.

¶215וואס אט דעמאלט גייט ארום דער אעון און איז זיי מזכיר.

¶216וואס דערפון איז פארשטאנדיק, אז ער פעלט זיך איז אט דעמאלט איז ווערט דער ענין לתיקון.

¶217וכידוע דער סיפור וואס דאס איז ”מעשה רבי”, און דעם אלטן רבי'ן, וואס דער מיטעלער רבי בר אין די שערי תשובות שלו, אז ער האט אזויפיל געטאן תשובה ביז וואנענט ס'האט זיך געפעלט דער נולד שלא דער ענין הממזר, וואס דעמאלט האט ער געוואוסט וואס ס'איז נתקבלת'ן געווען דער ענין וואס זאל מזכיר זיין את החטא.

¶218ס'בלייבט דאך אבער די קשיא פון דעם פערטן פאל אין דער ברייתא, אז דער וואס איז געווען דער חילול השם איז אט דעמאלט אט תימותן וואס דעמאלט דארף זיין מ און אט דא וואס מ'קען מוסיף זיין נאך א דבר פלא, וואס דער אלטער רבי ברענגט אין סוף פון פרק ו' צי פרק ז' בנוגע צו חטא פון בני אלי,

¶219אז ”בזבח ומנחה אינו מתקפרה, ומתקפר” הוא בחסד ואמת.

¶220וואס אט דא קען מען זאגן א חידוש, דער חטא פון בני אלי איז געווען דער ענין פון חילול השם, וואס אט דאס ווי אין די נבואה וואס צו אלי איז געקומען איז געווען מכבדי יכבד ובית זיין כלו אויף וואס איז דער ענין פון חילול השם?

¶221און אף על פי כן זאגט די גמרא, אז בזה ומנחה אינו מתכפר אז המתכפר הוא בחסד ”באמת, ואין אמת אלא תורה”, וואס דערפון איז א ראי' אז אף על פי וואס די ברייתא זאגט אז יחופה ראונא זו אתה מוסן ס'דארף זיין מיסא איז דאס על דרך וואס 'התורה על הרוב תדבר' בשעת ער וועט אבער מרבה זיין אין דעם ענין פון חסד ואמת איז אט דעמאלט,

¶222אף על פי וואס דאס איז א עון פון חילול השם איז פונדעסטיקן וועט דאס אים אויך העלפן.

¶223און אט דא קען מען זאגן די דוגמא בזה, על דרך ווי מ'געפינט ביי מהוות ליכולי תיקון ביי א יולד ממזר, אז דארט איז די עצה, אז ס'פעלט זיך דער ממזר, אט דעמאלט איז מתקבלת תשבתו, על דרך זה איז בנוגע וואס איז דער ענין פון חילול השם וואס ס'העלפט ניט, לא יחופר אבן את זה אתה מוסן וויב�

¶224גייט ארום אט דער וועמען ער האט מחתיק געווען, פאר וועמען האט ער מחל דען את ה וואס עחילו השם איז דאך אן ענין בעשרה מישראל, במילא גייט ער ארום און טוט ענינים קרומים וואס ער איז אין דערויף שולליק, איז וואס?

¶225אז ער טוט תשובה אזא גייט ארום א לעבעדיקע ראוון און דערמאנט עוונות, חטיו וחחטי את רבן.

¶226במה דברים אמורים? אויב ער גייט ניט ארום צו די וועמען ער האט מחתיק געווען און איז זיי מחז פון זיין חילול השם, במילא פאלט אפ דער טעם פארוואס דאס זאל ניט העלפן כי יסורים ממרכים, וואס אט דעמאלט העלפט דאס בחסד ואמת,

¶227וואס דערפאר איז דאס פארבונדן מיט חסד ואמת, וואס אמת איז דאס תורה וואס דאס איז דער ענין פון הפצת לידיעת המצוות-עשה והמצוות לא-תעשה, און אויך דער ענין פון צדקה, וואס דורך דערויף איז ער מחי' אתה החיותר נפש אני.

¶228וואס על פי זה איז מבואר די אלע דירקים די ערשטע דריי פאל און און ברענגט ניט דעם פערטן פאל, און טוט אין דערויף אויף אויף, אז דאס איז ג' חלוקי כפרה אויף להוציף פון פירוש המששה, און דאס איז ניט נאר א פשט, נאר דאס איז אויך אן ענין ההלכה אין הלכות תשובה, אז מ'זאל וויסן וואס איז דער עיקר תשובה, און די קשיא פון חגיגי איז דורך דערויף וואס ער איז מתפלל אין הוציא תשובה ביז וואנענט ס'פעלט זיך דער מנזיר, בנוגע צו ח

¶229וואס דערפאר געפינט מען דאך אויך, אז רבא זאגט די גמרא אין עירובין בשעת ער האט געזאגט אן ענין וואס האט ניט געשטימט איז דערנאך ”דרש ברבים דברים שאמרתי לפניכם טעות הוא בידי” כדי אויף צו באווארן אט די אלע וואס האבן געהערט דאך דערפון ניט ארויס קיין מישל, וואס דעמאלט איז דאס תשובתו שלימה און ס'טוט-אויף דער ענין הכפרה.

¶230בהנוגע לעניננו אין עיקבתא דמשיחא איז דאך אט דאס ווי ס'האט זיך גערעדט אין נגלה דתורה, אויך אין 'פנימיות התורה', וואס דאס איז אויך וואס די גמרא בסוף יומי איז מסיים אז ”מובטח לו שוב בן עולם הבא” אף על פי וואס ער האט געגעבן מחולי לזרים און

¶231אט דאס וואס זאגט מען אויף אידן ווי דאס איז אין ספרי מוסר און נאכמער אין ספרי חסידות אז ”חבוקה ודבוכה בך” תהאנות עולך אז אף על פי וואס גולה וסורה מ'געפינט זיך אין גלות איז דאס מערניט ווי אין חיצוניות,

¶232במילא, בשעת א איד גיט-אפ זיינע כחות בחוץ האט דערפון דער לעומת-ניט אין אן אופן של ביאור, ווארום ער פארבינדט זיך ניט אין אן אופן של ביאור ס'איז מחבוקו דבוקה בך ס'איז ניטא דער ענין פון א בעילה פון אן אנדערן, חס ושלום.

¶233וואס קומט ארויס? מערניט ווי ”אין חיצוניות הלב” און אין חיצוניות הנפש, ווי דער רמב"ם זאגט אין פרק בית דגורש'ן אז דער עצם הרצון פון א אידן איז, איז ער אלעמאל...

¶234באמנו אתם וויל ער מקיים זיין דעם אויבערשטנ'ס רצון אפילו אזא וואס בשעת בית-דין הייסט אים און בית-דין שמייסט אים פאלגט ער ניט.

¶235ווען הויבט ער אן פאלגן? ווען א גוי שווייזט אים.

¶236און אף על-בקום בשעת ער זאגט רוצה אני איז דאך דערפאר וואס מערניט ווי יצרו הרע אנסו וואס דערפון זעט מען דאך, אז דער דין אין נגלה איז, אז דער עצם הנ במילא, בשעת ס'איז דא דער ענין וואס ער גיט אוועק כחי לזרים איז דאס ווי ער זאגט אין חלק ראשון ניט ס'איז דא אן עוקבא דקליפא וואס דאס איז קולט, ס'איז מערניט וואס מלביש אין אן אופן חיצוני די חיילות וכלים שלה,

¶237אבער אין פנימיות קענען זיי ניט נעמען, ווארום די פנימיות פון א אידן איז זיי אלע ווארום מיטן אויבערשטן.

¶238וואס דערפאר זאגט מען, אז וויבאלד אז הוצא שנתו איז מובט ווי רש"י איז מסיים, אז ס'וועט זיין בנים ובני בנים, וואס דעמאלט איז דאך ווי די גמרא זאגט,

¶239אז דער וואס האט ”בנים ובני בנים עוסקים בתורה” איז התורה מחזרת על החסניות שלה, שנא מה נימושה און פרחון פי זרחמי בזה זרחא עד עולם וואס אט דאס איז ממשיך בשעת מ'האט די תורה אין אן אופן של קביעות איז דאס ממשיך דערנאך ברכת השם, וואס די תורה איז דאך א 'כלי מחזיק ברכתו של' הקב"ה, השם עוז לעמי היתנו, השם און אין וואס האט ער דאס אים געגעבן דעם שלום?

¶240אין עוז אלא תורה און דער עוז איז געגעבן געווארן צוזאמען מיט שלום, א דרך ווי גערעדט פריער בהנוגע צו ”פדה בשלום נפשו” אז דאס איז דער תכלית שלימות העבודה וואס דאס ברענגט צי בדעני אני ולבנים מבין אומות העולם, וואס דעמאלט וועט זיין ווי דער נוסח בהספרדים איז 'יראה כהן בציון' אז מ'וועט זוכה זיין און מ'וועט זען ווי די התחלה פון מסכת

¶241וואס ס'וועט זיין ”אחת בשנה יכפר” אין דעם אופן פון ונצעה לא לכפר עליו, בקרוב ממש בעגלא דידן.

¶242לחיים.