Text

¶1וו ס דערמיט איז אויך פ רשט נדיק, וו ס פון דעם פתוק פון ”פדה בשלום נפשי” ווי ער ווערט ר געבר כט אין כמה מאמרי חסידות וו ס מ'ה ט זיי געז גט יט כסלו פ רבינדן דעם פדה אויפן פתוק איז ד ך ד כמה דרשות אין כמה ספרי חז ל,

¶2אין כמה מדרשי חז ל איז ברובא דרובא פון די מאמרים ווערט רא געבראכט דער מאמר חז ל, ז ”כל העסק בתורה ובגמילות חסדים ומתפללים הסיבור מלא אני עליו כפילו פדני לי ולבנים מבין האומות”,

¶3שנא מחפדה בשלום נפשי קרב לי כבי רבים היו עמדים ווי רש"י און משא זיינען מפרש, ווי אזוי פון דעם פסוק איז א ראי'ס אויף די אלע דריי אחים פון תורה און גמילות חסדים ומתפלל אים הציבור.

¶4וואס לכאורה אין דעם פסוק האט געדארפט שטיין א פארקערטער סדר.

¶5דער סדר היום פון א אידן איז דאך, אז די ערשטע זאך דארף זיין ”הולך לבית הכנסת”, וואס דאס איז דער ענין מתפלל אים הציבור.

¶6דערנאך איז דער סדר, אז מבית הכנסת גייט ער לבית המדרש, וואס דאס איז דער ענין נוסק בתורה.

¶7און דערנאך מבית המדרש אין ”המהג בהם מנהג דרך ארץ” וואס דעמאלט איז דא דער ענין פון גמילות חסדות.

¶8און אט דאס זאגט ער מיט דעם סדר כל המתפללים אז ציבור ו”העוסק בתורה ובגמילות חסדים” נאר מיט א סדר הקפש.

¶9וואס דער סדר אין תורה איז דאס גופא איז דאך אויך סדר.

¶10וואס נאך א זאך וואס ס'איז ניט פארשטאנדיק וואס דארף מען דא האבן די הבטחות, כל 'העוסק בתורה' איז א מצות עשה מן התורה ווי דילרתא בן בדברי תורה ולא בדברים בטלים און ווי דער אלטער רבי איז מאריך אין הלכות תלמוד-תורה, ווי אזוי יעדערער איז מחוייב ”בין ביום ובין בלילה”, אז ס'זאל זיין דער 'עוסק בתורה'.

¶11די זעלבע זאך בהנוגע צו גמילות חסדים איז דאך דאס אויך די 'מצות הצדקה' איז דאך שקולה כנגד כל המצוות כולם, ווי די גמרא זאגט אין תוקים, און דארט איז נאך די גמרא מוסיף, אז גמילות חסדים איז נאך בעסערע פון צדקות.

¶12און אויך א מתפלל אים הציבור איז דאך דער ענין תפילה, צי דאס איז א מצות עשה מן התורה אדער צי דאס איז א מצות עשה מיט רבנן אבער בכל אופן דאס איז דאך א מצות עשה.

¶13און אט דא דארף מען דאס זוכן א באזונדער עצה, כדי מ'זאל וועלן עצה זיין ”בתורה ובגמילות חסדים”, און מתפלל זיין אים הציבור דארף מען צוזאגן אז דאס האט אין זיך א באזונדער סגולה, עמלא אני עליו כאילו קדנו לי ולבריא מבין אומו.

¶14איז דאך א סימן, אז דא מיינט מען א טייפערן ענין אין דעם ”עסק בתורה ובגמילות חסדים ומתפלל אין הציבור”, וואס כדי מ'זאל צוקומען דערצו דארף מען האבן דעם שכר נוסף, דעם ענין נוסף וואס מ'האט אין דעם,

¶15און דערפאר איז אויך פארשטאנדיק וואס דער סדר איז ניט ווי לכאורה ווי דער סדר האט געדארפט זיין על פי סדר היום פון א אידן.

¶16ווארום דער ענין פון 'לימוד התורה', ”כל העוסק בתורה” קען דאך זיין אויף צוויי אופנים.

¶17בכלל זעט מען, אז אויף אן ענין פון פארשטיין השכל, איז בשעת מ'טוט דאס ברוב אים איז דאס דעמאלט שטערט דאס צו טיפערע הבנות והשבית בשכל.

¶18אדער פונקט אזוי ווי לימוד למיגרא בשעת מ'דארף לערנען אן עמקות איז דאך דעמאלט קען מען לערנען ברוב להם א סך מענטשן צוזאמען, בשעת מ'דארף זיך דאך אבער פארטיפן אין שכל איז אט דעמאלט איז בעסער אז ער איז גאר פאר זיך,

¶19על כל פנים ווי די גמרא זאגט אנטקעגן סנהדרין אז זיי זיינען געווען מערניט ווי זוגי זוגות ווען מ'האט געדארפט איבערטראכטן דעם עמקות הד כדי מ'זאל קענען האבן אויף מארגן דעם פסק דין וואס איז נוגע צו דיני נפשות.

¶20וכמבואר בארוכה אין חסידות און אין כמה ספרים, אז בנוגע צו 'הבנה והשגה' והשכלית, אף על ”פי לך התורה נקנית” בפלפול התלמידים ובדיבוק חברים איז דאס איז נאך דערויף ווי ער האט זיך אין דערויף מעמיק געווען אלץ וואס ער קענט לייצמו,

¶21אדער על מנת אז נאך דערויף ווי ער וועט האבן דעם ”פלפול התלמידים” און ”דיבוק חברים” זאל ער זיך קענען אליין פארטיפן אין דעם שכל, ביז וואנענט ער וועט דערגיין לתכלית.

¶22וואס אט דעמאלט וויבאלד אז ער איז דערגאנגען צו מומק השכל דורך אייגענע הארעוואניען, און ס'איז דאך ניטא קיין אנדער וועג, ס'איז דאך ”לא יגעת ומוצאת” על טעמים איז אט דעמאלט, בסדל האדם וויבאלד אז ער איז דאס לאו דוקא אז ער זאל וועלן איבערגעבן לחביריו לתלמידיו ולתביבתו אט דאס אלץ וואס ער דערגרייט.

¶23וואס אויף דערויף דארף מען דאך האבן דער ”טוב עין הוא יבירך” ווי די גמרא זאגט אין הדרים, אז פלפולי דרייתו האט מען געגעבן נערניט ווי משה רבינו, ונהוג בהם טוב הסייע און האט דאס געגעבן אלע אידן, שנאמר ”טוב עין הוא יבירך” וואס לכאורה וואס דארף מען דאס האבן אויף טוט וויינען אויף 'פלפולי דרייתא' נאר דערפאר וואס פלפול קומט אן דוקא דורך א הארעוואניע,

¶24און בשעת מ'הארעוועט פאר זיך ביז וואנענט אז ס'איז אין אן אופן פון יגיעה, איז לכאורה וואס דארף ער זיי מחוייב איבערגעבן אלץ וואס ער האט דערגרייכט אפילו צו א תלמיד קתן.

¶25ועד דרך זה אויך אין גמילות חסדים, בשעת ער פועל"ט ביי זיך אויף געבן א גמילת חסד, וואס דאס איז דאך אן ענין ווי ער זאגט אין תניא, אז ער האט דאך געקומט קונה זיין חיות נפשו פאר די געלט וואס ער גיט אפ א צווייטן,

¶26וואס דערפאר איז דאך צדקה שקולה כנגד כל המצוות ווארום צדקה גיט מען דאך אין געלט, וואס אין געלט האט ער זיך געהארעוועט בכל רמות חורות ושפח איז דאס ווי קיין מנהג הרוב העולם, ווי ער זאגט אין תניא?

¶27אפילו די וואס זיי הארעווען ניט אויף דעם איז אבער הי' יכול לקנות בהם 'חיי נפש', וואס דערפאר איז דאך דין, אז האשה נקנות בפרוטה קיין נפקא מינה ניט, ידי די פרוטה גיט איר א יושב בטל וואס האט באקומען די פרוטה בתורת מתנה,

¶28אדער ער האט אויף דערויף אויסגעהארעוועט, און בפלבסט דאך אויף די אשה ל זי ווערט נתקדש אין דער פרוטה ובשלום פרוטה איז אויך קיין נפשא מינה ניט צי זי דארף הארעווען אויף א פרוטה צי זי באקומט דאס גלייך, וויבאלד אבער אז דאס איז פארבונדן מיט חיות נפשו ווערט זי דערמיט מקודים.

¶29וואס בשעת ער האט שוין בא זיך גע'פועל'ט און מ'האט זיך עוסק געווען בגמילות חסד ביז וואנענט אז די תורה איז אויף אים נועד, אז דאס ווערט אויסגערופן אזא וואס סוסק 'בגמילות חסדים' איז דערנאך טענה"ט ער ווייניקסט ניט, ער איז אנגעקומען מיט אזא גרויסע הארעוואניע, דאס וואס ער האט געקענט האבן חיות נפשו גיט ער אפ א צווייטן אן עני וואס מועמען ער איז גארנישט ניט שולדיק,

¶30אז היינט וואס דאל ער אין דערויף משעכתם זיין נאך אנדערע מיזיקן.

¶31און אט ד קומט צוגיין דער אמורא און זאגט, ז בשעת ער עוסק אין תורה און גמילות חסדים, און וו ס טוט ער דערמיט?

¶32ומתפלל אים הציבור ער שטעלט זיך דערנ ך וועק דאווענען, מיט זיין תורה מיט זיין גמילות חסדים, ניט פ ר-זיך ביחידות, נאר וואס דען?

¶33אים הציבור ט דעמאלט איז ער ראוי, ז ס'ז ל זיין פאר דן אליעו לבנים מבין הומות און דאס איז ניט שכר וו ס איז גלאט צוגעטשעפעט אין ן נאר דאס איז, ווי גערעדט פריער, אן ענין פון מדה כנגד מדה ווארום דער ענין פון דערביי ישנה איז דאך לא נדר חטן איז דערפאר איז דאך לא נדר קיטלן,

¶34ווי די גמרא זאגט אין יומא, אז דאס איז דער ענין פון שנאת חינם וויבאלד אז ס'איז געווען באהאלטן בלב, וואס דאס איז דער ענין פון לא נדר חטן איז דערפאר לא נדר קיטלן, משא"כ אין וויית ראשון וואס ס'איז געווען גילה אריית עב

¶35אז אין זיבעציק יאר זעט מען דאך, אז דא איז ניט נאר דער חילוק אין עדה און לומדה, נאר דא איז דער חילוק, אז דעמאלט האט מען יוצא-געווען מיט זיבעציק יאר און איצטער איז דאך שוין העכער ניינצן הונדערט יאר, און מ'געפינט זיך נאך אין גלות.

¶36איז דאך א סימן, אז ניט קוקנדיק אז דאס פרעגט מען אפ לגבי גילה הראיות פון ”עבודת זרה ואשפיכת דמים” איז דא אן ענין אין סנח תינם וואס וואס דערפון איז פארשטאנדיק, אז וואס ס'איז מבפל דעם גלות, און ס'ווערט דער פאר דני ”לי ולבני מבין” העומר דער היפך פון סינוך חינון.

¶37וואס דער היפך פון סינוך חינון איז דאס די זאך פון אהבת חינון.

¶38דהייסט ניט אז ער האט ליב יענעם מצד איזו תכלית שכימי אפילו ניט כדי דורך דעם זאל ער האבן א חלק אין עולם הבא, ווארום ער איז מקיים די מצוה פון ואהבת לרחל כרמוכם נאר וואס דען?

¶39דאס איז ביי אים אן 'אהבת חינם', לאן קיין סיבור, וואס דאס איז דער היפך פון סינאת חינם.

¶40ווי אזוי קען דאס זיין אן 'אהבת חינם', ס'איז דאך אלעמאל דא חל דער ענין פון ”לאהבת לרעך כמוך”?

¶41אט דא קומט אבער אראפ, וויבאלד אז פלפולי דא אורייתא נתן הקב"ה איז מערניט ווי צו משה'ן, ובה בשעה האט ער געגעבן אידן בכאנץ איבער כי טוב, וואס לכאורה האט דאך משה ניט געהאט, אז אויף דערויף זאל חל זיין דער ”ואהבת לרעך חמוך” דער אויבערשטער האט לכתחילה אזוי איינגעשטעלט א צו רות צו אידן,

¶42און פלפולי דיורייסטע צו משה רבינו, און אויף דערויף האט מען געדארפט האבן דער טו ועין הוא יבורך א ספעציעלער עילוי אין אן אופן העבודה פון טו ועין אז מ'זאל אפגעבן אט דאס וואס דער אויבערשטער האט פאנאנדערגעט ועל דרך זה אויך דער ”הוסק בתורה ובגמילות חסדים” אין אן אופן פון ענגטריג וואס דאס איז דאך על דרך ווי אן הוסק אין מסחר וואס מ'ארבעט אין דערויף, ווי ער זאגט אין אגרת הפירוש אר דמיטתי' אן עשר,

¶43און דערנאך שטעלט ער זיך אוועק ומתפלל, ער איז דאס אלץ מעלה, דורכן נסולה מוצאה בארטה וראשא ומגיית שלימה צו דעם אויבערשטן בתורה וגמילות חסדים, אבער ער וויל ניט דאווענען ביחיד זאלן האבן דעם זעלבן חלק אין זיין ”עוסק בתורה ובגמילות חסדים” אט דאס איז די אהבת תינם וואס זי נעמט ארויס דעם לי ולבנים מבין האומות.

¶44און אט דאס איז דער סדר ניט ווי דאס רעדט זיך ניט וועגן סדר היום, נאר דאס רעדט זיך ווי דער סדר אין דין עבודה.

¶45דער סדר-היום טאקע אז פריער הויבט זיך אן תפילה און דערנאך איז תורה און דערנאך איז גמילות חסדים אבער דערנאך, אז ער גייט אוועק אין סדר היום מאנט מען ביי אים, אז דער יוסק התורה זאל זיין אין אן אופן פון ירגעת וואס דאס איז דער ענין פון עוסק דער עוסק פון גמילות חסדים זאל זיין ניט אז ער וועט געבן עוסק,

¶46נאר על דרך ווי מ'גיט אין א מסחר לייגט מען זיך אריין ”עד מיצה הנפש”, אזוי לייגט ער אריין זיין גאנצן אייגענטום אין דעם ענין פון גמילות חסדים, און דערנאך זאגט מען אים, אז ווילסט דאך דורך דערויף מאכן אן אחר צבועך למעלה וואס דאס איז דער ענין ומתפלל איז וואו זאל זיין זיין תפילה דוקא אמה הציבור,

¶47ניט נאך נייער אידן, וואס דאס איז כולל כל ישראל זיי ווערן דאך נכלל אין עשרה מישראל ווערט דאך אנגערופן עדה וואס דאס איז כולל כל ישראל.

¶48און אט דאס איז אויך דער קישור וואס מ'זאגט, אז בשעת ס'רעדט זיך וועגן יצת אישלו, איז אט דעמ לט דער סדר פון ומתפלל אים הציבור אין וו ס דאווענט ער?

¶49מיט דעם ”מוסק בתורה ובגמילות חסדים” על דרך זה ווי ס'איז דאך געווען ביי דעם לטן רבי'ן, וו ס ביי אים איז דאך געווען דער סדר ושומה דאת התורה מעוני וכידוע דער סיפור, ז בשעת דער לטער רבי איז געווען ביי מעזריטשער מגיד, וו ס היינט איז דער איצלער ווי זיין יום הילולא,

¶50איז ער דעמאלט געווען אין א מורא'דיקע עניות ודחקות, ביז וואנענט ער האט געהאט מערניט ווי איין המן.

¶51און דער סדר איז געווען, אז ער האט ניט געדארפט, אז אן אנדערער זאל וואשן ניט געווען מיט וואס צו באצאלן, וויפל מ'האט דעמאלט געדארפט צאלן פאר לאנדרי, ווי ס'הייס איצטער, האט ער אליין געדארפט וואשן די המן, און האט זיך ניט געקענט ט ן צי איבערטאן א�

¶52כדי ער זאל קענען אויסנוטן די זייט אויפן לערנען זיך, דארף ער דאך זיין מחוסא פלעגט מען זיצן ביי נהר און וואשן די הענד, און בשעת מעשה לערנען תורה, ווארום קיין צווייטער הענד אויף וואס איבערצוטאן איז ניט געווען, און אט דאס איז געווען אט דער לימוד א חורה איז דעמאלט איז געווען אט דאס וואס קיבל תורתו אויף וויפל ער האט געדארפט באקומען דאס מרבו.

¶53ועד דרך זה אויך ער עוסקט ”בגמילות חסדים, וכידוע” דער סיפור פון דעם אלטן פון דעם רבי'ן דעם נשיא אויפן אלטן רבי'ן, ז ער האט זיך מוסר-נפש געווען אויף אפרייטן זיך פון גביקות אין אלקות, כדי צו ט ן אידן התורה אפילו בגשמיות,

¶54וכידוע דער סיפור, ער האט אמאל געגאנגען אין מיטן יום סיפור, מאפסיק געווען מיט תפילתו פון דעם אלטן רבינ'ס תפילה ווי דער אלטער רבי ה ט געדאמענט יום סיפור כדי צו גיין אין דעם בלעג פון שטעטל, וואס דארט איז געווען אלטע אידענע וואס ניט געווען נומען קיינער וואס זאל איר נאך קוקן און העלפן איר צום עסן,

¶55וואס איז געווען אין אזא מין מעמד ומטר וואס איז ניט געמעגט עסן אריפורים, האט דער אלטער רבי מפסיק געווען ניט סתם פון זיין תפילה במשך כל השנה, נאר פון זיין תפילתו ביום הכיפורים און איז אוועקגעגיין אהינצו טאן א טובה, אן אלט

¶56וואס דאס איז דאך דער אמת'ער עסק די גמילות חסדים, און אין דערויף איז געווען דער ”טוב לי'ן הוא” יבורך ניט גענומען דאס פאר דיר, און דערנאך זאל דאס אראפקומען בדרך ממילא ובדרך מקריב לתלמידיו ולההולכים בעקבותיו, נאר אוועקגעגעבן דאס אין אן אופן פון הוא יבורך ביז אין אן אופן פון פנימיות, אז דאס זאל אמקומען צו די תלמידים און תלמידי תלמידיו ולההולכים בעקבותיו ולכל יש

¶57ביז סוף הדורות, ביז וואנענט ס'וועט קומען אין חוטה.

¶58וואס אט דערפאר איז ווי גערעדט פריער אין די מאמרים פון יו טס כסלו, ווי פון די אלע דרשים וואס מ'ברענגט אויף ”פדה בשלום נפשי” איז ברובא דרובא ברענגט מען דעם ענין פון נותק בתורה לגמירות חסדים ומתפללות הסיבור ווארום אין דערויף באשטייט דער ענין פון יו טס כסלו.

¶59און ס'איז דאך והימים האלה נסתרים ונעשים בשעת מ'דערמאנט וו ס זיי זיינען פ רבונדן מיט קדושי אליון מיט נשיאי ישראל, איז ד ך די כוונה אין דעם, ז כדי ס'ז ל זיין נעשים מ'ז ל פלערנען דערפון יעדערער בעניניו, איז ט ד ס איז די פלערנונג פ ר יעדערן פון אונז, ז ניט קוקנדיקן וו ס פ ר מעמד ומצב ער ז ל ניט שטיין,

¶60ז ל ער ט ד ס וו ס ער ה ט געה רעוועט און אויסגעה רעוועט און ב קומען ז ל ער אויף דערויף ניט קוקן ז ד ס איז פ ר אים ליין, נאר ס'זאל זיין דוקא ולמתפלל אים הציבור און ווי ס'שטייט אין קהלת יעקב פון בעל מחבר פון לו הרון, אז ציבור איז ראשי-תיבות צדיקים בינונים רשעים, נאר אין דערויף דארף מען אריינשטעלן א וי דער וי' המחבר,

¶61וואס מאכט פון זיי ניט דריי באזונדערע אותיות, נאר ער איז מחבר די אלע דריי אותיות, אז זיי זאלן ווערן צוזאמען איין ציבור.

¶62און אין דעם ציבור וואו ס'איז דא ניט נאר חדיקים ובונינים נאר ס'איז אויך דא דער ראש, וואס ער איז דער ראשי-תיבות אזוי און אזוי איז אהימצו ברענגט מען אראפ די תורה וגמילות חסדים וואס מ'האט באקומען אין אן אופן פון עסק.

¶63און אט דאס איז די הכמה, אז ס'זאל זיין פריער דער כאילו פדני מיט א כאפ הדמי,"' דערפאר וואס דאס ברענגט אראפ די גאולה פרטית פון דער וואס האט שוין דערג דערנאך וויגט ער אויף די וואס געפינען זיך לעבן אים און ווייטער פון אים,

¶64ביז וואנענט דאס קומט-אן צו ר אידן, וואס אט דעמאלט ווערט דאס ניט מיט א כ' הדמיון, נאר דער בפועל פון פדני לי ולבנים מבין האומות בביאת משיח צדקנו בקרוב ממש.

¶65לחיים לחיים.