טקסט

¶1צוזמען מיט די זכותים וו ס פ ר דערויף וו ס בזכות זיי איז געקומען די גאולה, איז ד ך ד אויך די תקנות וו ס זיי זיינען געקומען לס תוצאה פון דער גאולה, וו ס איינע פון זיי איז ד ך ט ד ס וו ס ער ברענגט אויך ר אין אגרת הקודש בסופה,

¶2ז מחלקן דעם לימוד השס בכל ענין דער אין ענינים צוז מען וכיוצא בזה, ז מ'טיילט פ נ נדער מסכתות פון שס צווישן קיבוץ אידן צי ד ס איז בית-הכנסת צי טייל פון בית-הכנסת, דער כמה בתי-כנסיות קליינע צוז מען, און מ'איז ד ס גומר,

¶3מ'וועט פ נ נדערטיילט, למנת לו גומרם אין א באשטימטער צייט, וו ס ט דעמ לט, כמדובר כמה פעמים בארוכה ווי דער דין איז, ז ”מלאכה שאפשר לעשותה” באחד און עשה בשניים רעכנט זיך ד ס מלאכה שלימה אפילו בהנוגע צו שבת פ ר יעדערן פון זיי,

¶4על דרך זה אויך ה ט ד ס דעם ענין ווי יעדערער פון זיי, פון די משתתפים, ה ט געלערנט גאנץ ”שס במשך שנה זו”.

¶5און מ'האט ד ס איינגעפירט, ז מ'ז ל ד ס נהויבן י' טז כסבו, מסיים-זיין דעם לימוד פון שנה שעברה, און מחלק זיין און נהויבן דעם לימוד אויף שנה הבאה, על מנת לסיימן י' טז כסבו הבאה 'לנו ועל' כל ישראל לטובה.

¶6און דערמיט אויך פ רבונדן ”מנהג ישראל” אויף מ כן סיום אויף איינע פון די מסכתות, און בדוגמא ווי ס'איז מסיים כל השעת כולה און אין יעדער חלק פון תורה ה ט ד ך אין זיך, ובפרט נ ך אין תלמוד בבלי, ווערט ד ך ד ס בבל פון מקרא און משנה און גמרא,

¶7על אחת כמה וכמה פון ענינים שבתורה שבעל פה עצמם, ובפרט נ ך ז ד ס איז במסיבת רבים, וו ס צווישן זיי איז ד כמה וכמה

¶8סיומים פון כל מסכתות השס, איז בשעת מ'איז מסיים איינע פון זיי איז ד ס פ רבונדן מיט גמרא של תורה, ווען מ'ז גט דער לשון בהנוגע צו 'שמחת תורה' פון סיום ”כל השס כולו”.

¶9וו ס דערביי ווערט ד ך ד ך די שאלה, אויף וו ס פ ר מסכתא איז ד ך ד ”ששים שישי מלאכות” וו ס ד ס גייט ד ך אויף מסכתות, אין להם ”מסכתות ושמונים פלכשים” ועל אמות המספר אלו מאמרי האמוריים ווי ער ז גט אין מדרש,

¶10איז ד ך יעדער משתדלה יעדער י ר ז ל זיין ע עס ”דבר חדש, מ'ז” ל ניט ד רפן נקומען צו דעם ציווי ז ס'ז ל זיין, אף על פי וו ס מ'חזר'ט די פריערדיקע, נאר ס'ז ל זיין ט קע חדש וו ס איז ניט געווען פ ראיארן דער פ ר צוויי יארן וכיוצא בזה,

¶11און אין דערויף איז דין קדימה מסכתא וו ס איז על כל פנים סיומה, דער גאנצער מסכתא, ט עפעס שייכות צו דעם מאורע, צו דעם ט ווען מ'מאכט די מסכתא.

¶12וו ס ס איז ד ך ד דער סיפור הידוע פון בעל הגאולה, פון דעם לטן רבי'ן, ז ס'איז געווען ר' הלל פ ריטשער, וו ס דערנ ך איז ער געוו רן איינער פון די גרעסטע משכילים און עובדים צווישן חסידי חב"ד, איז בתחילתו, ער דערהערט פון אים, ער געוו לט זיין ביי אים און טרעפן אים, און זוי ווי ער ה ט געלעבט אין ן נדער מחוז, ן נדער טייל פון רוסלאנד,

¶13ה טער געד רפט וו רטן, צי געמוזט וו רטן, צי געוו לט וו רטן, ביז וו נענט דער לטער רבי איז נגעקומען אין יענעם מחוז, איז בער געטר פן זוי, בשעת ער פלעגט נ כגיין צו פוס, דער נ כפו רן, איז בשעת ער איז נגעקומען אין דער שט ט איז שוין דער לטער רבי געווען פון ד רט אוועקגעפ רן, ביז וו נענט ער ה ט זיך מתחכם געווען

¶14האט נ נדערגעפרעגט זיך וואו דער לטער רבי וועט זיין בעתיד הקרוב און אהינצוגעקומען אין יענער שט ט, און ה ט זיך מורא געה ט, ער וועט זיך ניט קענען דורכשטופן, ה טער זיך ביי ה לטן אין דעם חדר וו ס ער ה ט געוואוסט ז ד רט וועט דער לטער רבי ז גן תורתו אונטער טיש צי אונטער מטה וכיוצא בזה.

¶15און ה ט צוגעגרייט, זוי ווי ס'איז ד ך דעמ לט געווען דער סדר, קשיא וו ס ער האט געה ט אין מסכתא ערכן, כדי דערנ ך ז דער לטער רבי וועט זיין ד רטן חדר, און וועט מסיים זיין דעם ענין, וועט ער רויס כריכון ממקום, מחבוע פון דעם רט וואו ער איז געווען באה לטן, און וועט אים מציע זיין דעם דבר קשה, די שווערע ז ך וו ס ער האט געה ט אין מסכתא ערכן.

¶16דערנ ך, בשעת דער לטער רבי איז געקומען אהינצו איז געווייטער געטר פן איז ער דעמאלט בכל אויבן ער ה ט ניט געקענט פון ד רט ארויסקריכן, ביז וו נענט ער ה ט מ ל דערהערט, ז דער לטער רבי ז גט, ז יונגערמאן ה ט שאלה, דער קשיא, ווי כאילו מ'האט גענויט דעם לשון, אין מסכתא ערפן ד רף ער פריער זיך ליין מאריף זיין.

¶17און איז דערמיט זיך געענדיקט?

¶18דער לטער רבי איז אוועקגעפוירן און ער האט אים ערשט ניט געזען, ד ס האט אבער אויף אים געמכט זא רושם, ז ער איז דערנ ך געוו רן, כאמור לעיל, איינער פון די גרעסטע משכילים און עובדים פון דעם לטן רבי'ס תורה.

¶19וו ס ד ס איז שלא כדעת הטועים וו ס ווילן ז גן, ז ד ס איז גל ט השפילה חולול מיט ווערטער, ז ס'איז געווען ערכין און ד ס איז געווען וואס ד ס איז ד ך גופא הוראה אין עבודת השם, וו ס זי איז מתאים געווען צו דעם תיקון און צו דעם דרך וו ס ר' הלל טריטשער ה ט געד רפט ה בן.

¶20און ווי מ'ה ט דערנ ך געזען דערנ ך אין דער הנהגה און די זהירות'ן און ווי זוי ער פלעגט מדייק זיין אויף מאריך זיין און אפשאצן יעדער ענין זיינעם וו ס מ'געפינט ד ס ביי ר' הלל פריטשער סך מערער ווי מ'געפינט ד ס ביי נדערע פון די חסידים הראשונים.

¶21וו ס אין דעם סיום פון מסכתא ערכין איז ד ך ד כמדובר ן ענין ווי דער ענין בפני עצמו, דער סיום ווי ד ס איז אין דער משנה פון מסכתא ערכין, דער סיום ווי ער איז אין דער גמרא אין דעם ושעל המשנה פון מסכתא ערכין,

¶22דערנ ך איז ד ך ד דער ”נעוץ סופן בתחילתן ותחילתן בסופן” דער קישור פון דעם סיום מיט דער תחילת המסכתא.

¶23וו ס על כל פנים בקיצור די נקודה איז דאך ידוע וו ס מ'שטעלט זיך אויף דבר תמוה אין הרמב"ם, וו ס איז פ רבונדן מיטן מסיום פון מסכתא הארפן.

¶24וו ס ד רטן ז גט אין קרוב להמשיום אויפן לעצטן עמוד פון דער מסכתא, ז כהן וו ס ה ט נקדיש געווען משדי החרם ז בשעת ס'איז ד איד וו ס איז מכריב נכסיו, ז גט ז ער ז לן זיין חרם איז ט דעמ לט איז דער דין, ז דער שדי החרם גייט ריבער צו די כהנים,

¶25איז בשעת הכהן ה ט א סדיי חרם, און ער איז אים דערנ ך מקדיש איז דערנ ך דער סדר, ז בשעת ס'קומט יובל וכיוצא בזה קען ער ד ך טר כטן, ז וויב לד ז ס'ד רף דערנ ך רויסגיין מרשותו, און ריינגיין צו רשות כהנים,

¶26און ער ליין איז ד ך כהן איז ער קודם און וו אס דארף ער ד ס געבן אן נדערער, אדער פאנאנדערטיילן צו דעם משמר פון דעם זמן ווען ס'איז געקומען דער ענין וו ס המקדש צו די חרמי וו ס ד רף אריבערגיין צו כהנים אלס הקדש,

¶27אלס שדה קדושה איז דער דין איז, ז אף על פי כן וו ס ער ה ט ט די סברא לערנט מען דעם סוף פון כסדי החוזתו פון אידן, ז ”מ'ד רף ד” ס פ נ נדערטיילן לכל כהני המשמר.

¶28וו ס ד ס איז דער לשון הגמרא, ז דורך וו ס ער איז מקדיש ד רף ד ס ריבערגיין צו כהנים פון דעם משמר, און ניט ז ד ס ד רף בלייבן ביי אים ליין.

¶29בשעת די הלכה ווערט רא געבראכט אין רמב ם, איז דער רמב ם שטייט ד ס בשינוי, און אנשט ט כל המקדיש שטייט דער לשון כל המכריע ז כל הכהן וו ס ער איז מכרים צדו חרמו איז אחרי היובל,

¶30לפני היובל וכו איז ט דעמ לט ווערט זי פ נ נדערגעטיילט ליענשי המשמר, לכל כהני המשמר ניט נ ר ס'בלייבט ביי אים ליין.

¶31פרעגט מען אויף דערויף צו אחרונים די שטורעמדיקע קשיא ווי זוי קען זיין כהן ז ל מכרים זיין וו ס ס'ז ל ניט זיין בשעת דער דין איז, ז ”כל חורם אשר” יוכרבן פון כהנים איז סיי כהנים און סיי לויים קענען ניט מחריב זיין.

¶32בלשון פון דער מנחת חינוך, וו ס ער פרעגט ט די שאלה, ז ד ס איז 'גזירת הכתוב', ז ישראל קען מחריב זיין מנחתיו, בער כהן, און זוי אויך לוי, איז אחוזת ”עולם תהי' לו”

¶33זיי קענען זיך ניט אפשיידן פון זייער אחוזה, און דערפ ר איז קענען זיי ד ס ניט מכרין זיין, דער חרם איז ניט חל.

¶34און נ ך מערער, ווי מ'לערנט דערפון ”אין ספרי, ז” קול איז אויך מרבה, ז אפילו מטלטלין ניט נ ר שדה, אפילו מטלטין קען ער אויך ניט מכרין זיין.

¶35און בפרט נ ך, ז דער לשון הגמרא איז בפירוש מקדישתה סדי חרמו און דער רמב"ם שרייבט דעם לשון, ז מחריב סדי חרמו און ברענגט אין דערויף די לע פרטים.

¶36כאמור, וו ס די ג נצע מציאות, ז כהן דער לוי ז ל מחריב זיין איז דער דין, ווי דער רמב"ם ליין ברענגט ד ס רא איז דער חרם נתחל, און ניט נ ר נתחל אויף שדה, אפילו ניט אויף מטלפלים כל סדי חוזרים דערנ ך פרעגט ער אויך די שטורעמדיקע קשיא וו ס פ ר שייכות ה ט חרם צו יובל?

¶37יובל איז שייך צו שדה שקדשה וו ס ט דעמ לט איז יוצא ביובל וחוזרת לבעלה' וכיוצא בזה, דער סתם פון עצמי אחוזתו בער חרם איז ניט פ רבונדן מיט יובל, אפילו ביובל עצמו איז לכאורה קען ער אויך מכריז זיין,

¶38און ס'ה ט קיין שייכות ניט צו דעם ג נצן דין פון יובל מיט נ ך כמה דיוקים וו ס מ'שטעלט זיך אויפן לשון הרמב"ם.

¶39און דערנ ך איז כמדובר, איז ד ס בסיום פון מסכתא ערכין, וו ס דער סיום פון דער משנה ד רטן איז, ז אין אותן מגרש שדה ושדה מגרש כדי ”שלא אחריבו את שרי ישראל”

¶40און אויך די התחלת המסכתא, ז ”הכל מאריכים כהנים לויים וישראלים וכו” וו ס די נקודת הביאור, ווי שוין געבר כט אויך אין כמה אחרונים איז מיוסד אויפן ביאור וו ס ער ז גט אין ספר החינוך פון דעם ענין פון סדי חרם פון חרם בכלל,

¶41און אויך מבאר פ רוו ס ”ב כהנים ולויים” איז ניטא דער ענין פון חרם דער מציאות פון חרם.

¶42וו ס מצד דערויף ווי ער איז מבאר, פ רוו ס ביי כהנים ולוים איז ד ס ניטא איז דערפון פ רשט נדיק ווי זוי ס'קען זיין מציאות פון כל המחרים סדי חרמו וו ס ד ס איז ניט כשיטת המנחת חינוך,

¶43ז ד ס איז ן ענין פון 'גזירת הכתוב', נ ר ד ס איז ווי דער חינוך גופא אויף וועלכע ער שטיילט זיך ז גט ער אויף דערויף טעם, און ניט דעם ענין פון 'גזירת הכתוב'.

¶44וו ס ד ס איז אויך מסביר, פ רוו ס איז מנחת חינוך בלייבט די קשיא הקשיא וויב לד ז ער ה לט ז דא איז ניט ”דרוש טעמא דקרא” אף על פי וו ס ער ז גט טעם, איז מצד דעם טעם בייט זיך ניט, ווערט ניט קיין דין חדש,

¶45משא ין כן לדעת כמה אחרונים וו ס זיי פ רענטפערן דערמיט דעם ענין פ רוו ס ס'קען זיין כל המחרים שדה חרמו וו ס דער חינוך איז מסביר דעם ענין, וו ס איז דער ג נצער ענין פון חורר און איז מפליא אין דעם ענין פון אידן, ז איד געהערט צו דעם אויבערשטן,

¶46און דער אויבערשטער ה ט אים רויסגענומען פון ארץ מצרים, פון גלות, און דער אויבערשטער איז מקור הברכות והטוב, במילא איז ד רט ניט שייך קיין ענין אז ס'ז ל זיין היפך הברכה והתות.

¶47בשעת מ'ז גט, ז ער איז מקדיש שדוהו איז ד ס ן ענין פון קדושה און ן ענין פון ברכה, און דערפ ר איז ן ענין וו ס ס'איז ד מקדיש בהמה, מקדיש שדה, מקדיש מטלתלים וכו בשעת בער ער ז גט, לענין של חורם וו ר חורם איז ד ך פ רבונדן מיט ן ענין פון היפך הברכה,

¶48ווי דער לטער רבי ברענגט אויך רא אין הקדמה צו ספרי התניא, און אויך אין הלכות חרמות ובכמה מקומות איז ט דעמ לט ווי דער חינוך איז מסביר בארוכה ס'קען ניט זיין ביי אים קדושו, ביי אידן, וו ס זיי געהערן יעדערער פון זיי צו אים המבורך, וו ס זיי געהערן צו דעם אויבערשטן וו ס ער איז מקור הברכה,

¶49קען ניט זיין ן ענין וו ס איז פ רבונדן מיט זיי מ'ז ל געהערן צו ן ענין של היפך הברכה, וו ס ד ס איז דער לשון חורם אף על פי כן איז ער ממשיך,

¶50וויב לד בער ז מ'זעט, ז ער ה ט געה ט ברצונו, דער מכריז שדהו ה ט געה ט ברצונו, אויף זיך א פשיידן פון זיינע נכסים, פון זיין שדה איז מען ממלא זיין רצון אין דעם אפשיידן זיך בהנוגע צו אים,

¶51ז מ'איז שוט אים פון דעם שדה, בער ניט חס ושלום, ד ס גייט וועק אין ן ענין וו ס איז ניט ברכה, על אחת כמה וכמה ניט היפך הברכה, נ ר פ רקערט מ'גיט ד ס לכן און מ'גיט ד ס ל ה ולבדו כבית וכיוצא בזה.

¶52און דערנ ך איז ער ממשיך ז במה דברים אמורים איז ד ס ביי ישראלים.

¶53בשעת ס'רעדט זיך בער וועגן כהן ולוי, וו ס ד ס איז ד ך דער שבט לוי וו ס ענינו איז ”לעמוד לשרת לפני” ה ז ניט נ ר זיי געהערן צו פאלק וו ס ער איז פ רבונדן מיט מקור הברכות נ ר זיי געפינען זיך ”לעמוד לשרת לפני” ה.'

¶54איז ט דעמ לט, ווי קען אהינצו ריינגיין ע עס פעולה מ'ז ל ה בן ד רט השפעה וו ס איז פ רבונדן ניט מיט ברכה?

¶55בשעת ער געפינט זיך אין דעם רט פון ברכה, אין בית ה לפני ה איז דערפ ר ז כהן ולבי וו ס ווילן מכריז זיין איז ט דעמ לט איז דער חורים מלכתחילה קען אהינצו ניט ריינגיין ד רט וואו זיי געפינען זיך, דערפ רוו ס כהנים ולוי געפינען זיך אין בית השם לפני השם,

¶56וו ס דערפ ר איז כהנים ולויים שהחרימו דער חרם נדחל.

¶57דערפון איז בער גלייך פ רשט נדיק, ז במה דברים אמורים איז ד ס מכאן ולהבא.

¶58בשעת ד ס איז געוו רן ן ענין וו ס איז שייך צום כהן ולוי, איז ט דער וו ס כהן ולוי געפינט זיך בבית השם תמיד ”לעמוד לשרת לפני” ה' איז ט דעמ לט קען אהינצו ניט ריינגיין קיין ענין וו ס ד ס איז היפך הברכה, כולל אויך דעם ענין פון לשון חרם, וו ס דערמיט איז פ רבונדן די הלכות וו ס זיי זיינען פ רבונדן מיט דעם לשון,

¶59משא"כ ז שדה וו ס פריער איז זי געווען ניט ביי כהר, און דעמ לט איז זי געווען אין ז מעמד ומצב וו ס אויף איר ה ט י געקענט זיין חל חרם וו רום זי איז געווען ב ישראל איז אמת ט קע,

¶60ד ס איז ניט חל חרם ז ער ז ל רויס אין רשות היפך הקדושה, ד ס איז בער דער חל חרם ז ד ס ווערט געטיילט פון דעם בעל השדה.

¶61איז ד ך ד ס שוין שדה וו ס ד ס איז שבו חרמו פ רוו ס איז ד ס שבו חרמו דערפ רוו ס ווי זוי איז ד ס צו אים נגעקומען ד ס איז געווען פריער שדה ניט ביי כהן ולוי,

¶62במילא ה ט ד רט געקענט ה בן השפעה דעם לשון וו ס ער האט געז גט, ז ער איז ד ס מכרים איז ט דעמ לט ד רף מען ניט מכניס זיין על ידי דעם כהן פון דעם לוי, ט דעמ לט קען זיין מכרים זדי חרמו וו רום ד ס רעדט זיך וועגן זדי חרמו א שדה וו ס ס'איז שוין געווען ד רט דער ענין החורם.

¶63במילא איז דערפ ר קען ד רטן חל זיין דער ענין פון אפרשה פון דעם בעל זיינער, אף על פי וו ס דער בעל בשעת מעשה איז שוין כהן דער לוי, וו רום בהנוגע ד ס איז ניט אריינברענגען ענין וו ס ד ס איז ניט ברכה,

¶64איז ניט ער ה ט ד ס געבר כט, ד ס איז הצדות חרם בלאו הכי ט ד ס וו ס ער איז מחדש, ז ד ס ווערט געטיילט פון זיין רשות.

¶65וו ס ט ד ווערט ד ך בער די שאלה, ד ס איז ד ך טעם איז אפילו טעם וו ס שטייט אין פסוק בפירוש, איז ד ס דרוש מערניט וו ס ר' ”שמעון, דרוש טעמא דקרא” און אין דערויף איז ד ך ד די מחלוקת צי ד ס איז ווי זוי ס'בלייבט די הלכות, צי ד ס איז משנה הלכות וכו ד

¶66ס איז ד ך טעם וו ס שטייט ניט אין פסוק, ד ס שטייט אין תורה שבעל פה, איז ד ך ד נ כמערער שייכות לכאורה ז גן דעם ענין, ז דער טעם איז ניט משנה דהלכה.

¶67וו ס ט ד ס איז דער שייכות וקשר וו ס מ'ז גט אין דער משנה פון דער גמרא, און דערנ ך איז די גמרא ברענגט ד ס אויך ר אין דער סוגיא,

¶68ז ”אין נותן שדה מגרש ומגרש שדה כדי שלא” אחריבו ביי ערי ישראל וו ס דער טעם שטייט אויך ניט אין פסוק, ד ס איז טעם וו ס ז גט תורה שבעל פה, דערפון ווערט דין, ז דערפ ר ט ר מען ניט מ כן ”שדה מגרש און מגרש שדה”

¶69וו ס ד ס איז די שייכות צווישן די ביידע ענינים, די שייכות אויך צו דעם סיום המשנה, וו ס די משנה איז מסיים מיטן דין וו ס אין אותין ”שדה מגרש און מגרש שדה”.

¶70וו ס ד ס איז אויך די ש רכות מיט ”הכל מאריכים, כהנים, לויים וישראלים, אנשים” ונשים מיט לע פרטים ווי ער רעכנט ד רט אויס, וו ס נוסף אויף דערויף וו ס דער ג נצער 'כללות ענין' הערכן איז ד ס פ רבונדן מיט אר.

¶71דער א טייטש פון ערכין איז, און אויך דער תוכן הענין איז, ז מ'ד רף א פש צן די ז ך, על פי טעם ושכל, וויפל איז די ז ך ווערט, דער וויפל איז דער מענטש ווערט, דער וויפל איז די בהמה ווערט,

¶72וו ס ד ס איז דער 'כללות ענין' הערכין, ווי דערמ נט פריער דער וו רט פון דעם לטן רבי'ן, ז מ'ד רף זיך א פש צן, און ד ס איז פ רבונדן מיט מסכתא ערכין כשמה ”שמה אשר יקראו לה בלשון הקודש” גיט רויס איר תוכן,

¶73ז ד ס רעדט זיך וועגן ערשן וו ס בערכך הכהן ס'קומט צוגיין בן אדם און ער ד רף שכל די שומה פון דער שדה וכיוצא בזה.

¶74נ כמ ר מודגש איז ד ס אין התחלת המסכתא, וו ס הויבט זיך ן מיט הכל מאריכים פרעגט די גמרא הכל וו ס קומט ער ד מרבה זיין?

¶75ער רעכנט זיך דערנ ך אויס לע פרטים, ”כהנים, לוים, ישראלים, אנשים ונשים וכו” און די גמרא ז גט, ז ד ס איז ל�רבות ”מופלות סמך לאיש” וו ס דער ענין פון מופלות סמך לאיש לדעת כמה וכמה איז ז ס'איז דער חילוק מערניט ס'איז אויביש שתי שעיות

¶76ס'איז ניט חילוק בדעת ס'איז חילוק אין הובש שתי שערות, וו ס ד ס איז שינוי אין גוף, וברגע וו ס ער ה ט געמ כט די שתי שערות איז 'גזירות הכתוב', ז דעמ לט ווערט ער גדול לכל עניניו.

¶77אפילו לויט דער דעה, ז ”מופלא סמוך לאישא” מיט י ר פריער, איז ד ך בער ט ד ס גופא וו ס מ'רופט אים ן בשם מופלא איז ב ווייזט ד ך ד ס, פ רוו ס רופט מען אים זוי ן?

¶78דערפ רווי ס ער איז ”שוין בעל דעת”, נ רוו ס ד ן?

¶79ער איז סמוך לאיש נ ך ניט קיין איש ממש, בן י' ג' און ער איז בן י' ב' לדב וו ס אין דערויף איז אויך מודגש דער ענין פון טעם און די הערכה,

¶80און וו ס זוי פון טעם ווערט דערנ ך שינוי אין הלכה, ז הכל מאריכין ”לרבות מופלא סמוך לאיש” בדוגמא ווי אין דער סיום המסכתא דער ענין פון ”אין נותן שדה מגרש ומגרש שדה” וו ס ד ס איז מצד דער טעם ווערט דערפון דערנ ך הלכה בפועל.

¶81וו ס דערפון ה ט מען אויך דעם ענין ווי דער נוסח און כלשון וכתוכן פון ספר החינוך בכלל, ז פון יעדער מצוה נעמט ער רויס שרשה המצוה און תוכן המצוה און לימוד השכל וו ס מ'נעמט דערפון רויס, ז איד ד רף וויסן,

¶82ז אפילו ווען ס'רעדט זיך וועגן ממונו של אדם וו ס לכאורה אין דעם ממון זעט ער ניט קיין חילוק וו ס איז ד דער חילוק צי ד ס איז ממונו צי ד ס איז ממונו של אינו-יהודים,

¶83איי ה ט ער דעם ציווי פון בעל תשכית וו ס ד ס איז ציווי מן התורה זוכט ער אויף דערויף תעמיד.

¶84קומט צוגיין דער חינוך און ז גט דבר נפלא, ז איד ד רף וויסן זיין, ז ער איז פ רבונדן מיט מקור הברכות איז ד ס ניט נ ר נוגע, ז דערפ ר ווערט ער נתברך אין 'לימוד התורה' און אין כהון המצוות, ובבנים ובנות עוסקים בתורה ומצוותי מיט לע ברכות וו ס אויסגערעכנט נ ר זיינע נכסים,

¶85זיינע שטייען אין ז מעמד ומצב, ז ד ס איז שדה וו ס הערט צו אים און געפינט זיך אין צווייטן ברעג פון ארץ-ישראל, און ער געפינט זיך אין חוץ-לארץ, ד ס איז בער זיין שדה, קען ניט זיין קיין מציאות, ז אין זיין שדה ז ל אהינצו ריינקומען ן ענין וו ס ד ס איז ניט פ רבונדן און ניט היפך חס ושלום פון ברכה,

¶86במילא איז ד ך דערפון פ רשט נדיק אויף וויפל ער ד רף זיך דערמיט היטן, ביז וו נענט כלשון המשנה והגמרא ”התורה חסה על ממונם של ישראל” על

¶87אחת כמה וכמה ווי גערעדט פריער, ז ד ס רעדט זיך וועגן נכסי ציבור און נכסי הכלל און שטחים אין 'ארץ הקודש' אויף וויפל אין דערויף איז חל ט די לע ענינים, נ רווי ד ד איז דער ענין בפשטות,

¶88ז אפילו ז ס'רעדט זיך וועגן השדה גשמית, און נ כמערער ווי מ'ז גט ז ד ס איז פ רבונדן מיט כל נכסיו של אדם, איז מצד דערויף וו ס ד ס איז איינער וו ס געהערט צום בן עין קדוש, ”בן אברהם יצחק ויעקב” און 'בת שרה' רבקה רחל ולאה איז ט דעמ לט קען אהינצו ניט צוקומען ן ענין וו ס ד ס איז ניט ברכה.

¶89אפילו ז ער ה ט אים, מ'ה ט אים געגעבן בחירה, און מצד דער בחירה זיינער ז גט ער חורם וו ס ד ס איז ניט לשון הברכה, איז ווי ער ברענגט ד רטן רא בשעת ”כל חורם אשר יחרם” פון בני אדם איז דעמ לט יומת דערפ רוו ס ד ס רעדט זיך וועגן נדערע פעלקער,

¶90בשעת בער ס'רעדט זיך פון אידן איז אפילו ווען ער איז בוחר און ז גט דעם לשון חורם וו ס טוט זיך אויף?

¶91איז מערניט ווי ד ס רידט אים ן, ז ס'ווערט געטיילט פון אים, וו ס טוט זיך דער שדה דער מיטן ממון, מיט לטלים גייט ד ס ריבער לכהנים וכיוצא ”בדק הבית וכיוצא” בזה.

¶92וו ס ט ד ה ט מען די הוראה ברורה, ובמכל-שכן וקל-וחומר, מה ד ך ז ס'ד רף זיין זוי די זהירות בהנוגע לממונו, לשדעו, צו קר כהן, דער אפילו צו מטלתלין על אחת כמה וכמה אויף וויפל ס'ד רף זיין די זהירות בהנוגע לעצמו, וו ס ד ס איז נכסיו של הקב"ה כלשון הידוע,

¶93ז איד איז ניט קיין ב לעב ס אויף זיין גוף, און דערפ ר ט ר ער אים ניט מזיק זיין דערפ רוו ס ד ס איז נכסיו של הקב"ה, ווי דער לטער רבי ברענגט דאס אויך רא אין הלכות שולחן ערות שלו, אין הלכות ניתקי גוף בנפש על אחת כמה וכמה,

¶94ז ד ס רעדט זיך וועגן פקדים וו ס דער אויבערשטער ה ט נגעטרויט און געגעבן לאב ואב בנים ובנות, ז זיי ז לן זיי מחנך זיין אין ן אופן ווי דער אויבערשטער וויל, איז ניט אין דערויף קיין ”קא סלקא דעתך” ז וויב לד ז ער איז אים אכילה און משקה,

¶95און מ'גיט אים לע צרכיו, איז ער ב לעב ס אויף אים, און קען מיט אים ט ן, דער ט ן מיט דער ט כטער מיט דער מיידעלער, ווי ביי אים קומט אויס ד ס ער איז נכסיו של הקב".

¶96על אחת כמה וכמה, ז מ'ה ט אים נ ך דער איר געגעבן דעם פקדון דער בנים ובנות, איז ד ך זיכערע ז ך, ז זיי ה בן מערניט ווי איין דרך, דער דרך החיים און די דרך צלולה אויף לחנכם ולגדלם ולכניצם לתורה ולחופה למעשים טובים איי איז ד ך די שאלה,

¶97”מ'ד רף ד” ך זיין ישראל ככל העמים בית ישראל וו רום ”מ'ד רף ד” ך ה בן פרנסתו אין עניני 'עולם הזה' און ד ס פ רבינדט אים, ז ער מוז נקומען אין קשר דברים און אין מסע ומתן מיט איינעם יהודים, מיט גויים, במילא ד רף ער זיך טר כטן ”אין סומכין על” נס,

¶98וברכך ”הוי' אלקיך בכל” אשר תעשה ד רף ער זיך צוגרייטן מלמדי אומנות און ז ניט איז ג רניט שייך צו ז גן וו ס די גמרא ז גט, ז מי ”שאינו מלמדי אומנות” ז גט מען אים גלייך, ער ז ל וויסן זיין,

¶99ז נוסף אויף דערויף וו ס ער איז ”לא נברא אלא לשמש” את קונה סיי דער פ טער סיי דער מוטער ד רף ער וויסן וו ס דער קונה וויל, און אויספירן די שליחות פון דעם קונה על אחת כמה וכמה, ז ד ס רעדט זיך נ ך וועגן אידן, אינגעלע דער מיידעלע,

¶100וו ס זיי זיינען בדוגמת פון אדם הראשון למה ”נברא אדם יחידי” ז יעדער איד ”עד סוף כל הדורות” איז ער ן 'עולם מלא'.

¶101איז ד ך פ רשט נדיק, אויף וויפל ס'ד רף זיין די זהירות, ז צו זיי ז לן ניט רירן זיך, ס'ז ל ניט ריינקומען קיין ז ך, אפילו ניט אין לשון, וו ס ד ס איז לשון בלתי נקיאה, לשון ניט פ רבונדן מיט ברכה,

¶102על אחת כמה וכמה בהנוגע לחינוך כפשוטו, ז ס'וועל זיין חינוך הכשר, און נ כמערער חינוך על טהרת הקודש, וו ס ד ס איז נ ך מער ווי כשרות,

¶103און נ כמערער חינוך הקדוש, וו רום ד ס איז פ רבונדן מיט תורה קדושה און מצוותי' וו ס זיי זיינען קדושים, וו ס ד ס איז דער איינציקער וועג, ווי זוי פון יעדער אידן, פון קינד-ווייז אויף.

¶104ווערט ער געב רן לס ”גוי קדוש”, על אחת כמה וכמה ווען ס'איז גמר ”כניסת נפש הקדושה” בשעת הברית מילה ווי דער לטער רבי ברענגט אויך רא אין שולחן ערוך שלו על דרך זה ביי מיידעלע וו ס די גמרא ז גט ”אשה כמאן במהילא דמיא” מ'ד רף ג רניט וו רטן קיין טעג איז גלייך דער ”כניסת נפש הקדושה” מיט דער גמר הכניסה.

¶105דערנ ך ה ט דער פ טער מיט דער מוטער דעם סוס גדול אויף להוציא את הענין מן הכח אל הפועל, ”מן ההעלם אל הגילוי” און ט ן ד ס, ווי לע גוטע ז כן, על אחת כמה וכמה דער ושננתם לבניך וו ס ד ס ז גט מען ד ך אין קריאת-שמע פעמיים בכל יום מתוך שמחה וטוב לבב.

¶106וו ס שמחה איז ”ד ך פורץ” גדר, ביז ז ד ס קומט רא כפשוטו אין נחת אמיתי פון ”בנים ובנות עוסקים בתורה ובמצוות”, און אין ן אופן,

¶107ז די פ רטערס מיט די מוטערס ד רפן מערניט ווי ה בן הנאה און נחת פון די תורה ומצוות פון די קינדער, נ ר אויך זיי ליין זיי ווערן אויך עוסקים בתורה ומצוותי כמדובר בארוכה כמה פעמים במשך השנה,

¶108ז קרוב לימות המשיח נ ך לפני יום בי יום ה' איז שוין ד דער ”והשיב לב אבות על בנים על ידי בנים” ביז דער ענין כפשוטו,

¶109ז דורך דערויף וו ס אידן זיינען מוסיף אין 'לימוד התורה' וקיום מצוותי על אחת כמה וכמה אין די מצוות עיקריות פון ”ואהבת לרעך כמוך” במילא איז ער מפיץ תורה ומצוותי' בכל מקום שידו מגעת וו רום ס'ד רף ד ך זיין וכמוך

¶110וו ס על אחת כמה וכמה בהנוגע צו קינדער, ווי מ'זעט אין טבע האדם, ז בטבע איז טוען עלטערן פ ר קינדער מערער וויפל זיי טוען פ ר זיך.

¶111מ'גייט דורך גרעסערע שוועריקייטן, פ ר זיך וו לט ער ד ס ניט געט ן, דער די מוטער וו לט ד ס ניט געט ן לטובת עצמה, זיי וו לט זיך אויף זויפיל ניט מתייגע געווען, בשעת ס'רעדט זיך וועגן טובת בנה דער ביתה טוט זי סך מערער ווי זיי וו לט געט ן פ ר זיך.

¶112וו ס ד ס איז בטבע אפילו פון ניט-אידן, על אחת כמה וכמה ביי ישראל אים קרובו וו ס ד ס ווערט ד ך אויך פ רבונדן, וו ס על כל פנים בדרך אפשר, מיט התחלת ספרו פון דעם מגיד, וו ס דער לטער רבי איז ד ך מקשר דער יום גאולתו,

¶113ז ד ס איז יום הילולא רבו פון מוריו, פון דעם מגיד, וו ס ביידע ספרים זיינען, סיי דער לקוטי אמרים הגדול ווי ער ווערט נגערופן אין לקוטי תורה סיי דער אור תורה,

¶114הויבן זיך ן, ז בנים ”נמלך בנשמותיהם של צדיקים” ז דער אויבערשטער איז בדוגמת פון ן אב, וו ס איז מצויין ברעיני במחשבתו, איז מצויין די צורת פון בני הקטן, און ער ל זט זיך ר פון זיין גדלות אין מעשה קטנות פון דעם תינוק פון די בני הקטן,

¶115כדי דער בני הקטן ז ל ה בן דערפון דער שמחה ותענוג.

¶116וו ס ד ס איז ד ך אויך ביאור בנוגע צו מתן תורה בכלל, על דרך זה אויך מתן תורה הפנימית, וו ס מתן תורה ה ט ד ך געד רפט זיין עליונים ותחתונים צוז מען.

¶117ה ט ד ך ד ס געקענט זיין אויף צוויי אופנים ס'ה ט געקענט זיין דורך דערויף וו ס די תחתונים וועלטן זיי אויפהויבן למעלה, דער דורך דעם אופן, ז דער אף גדול לעזט זיך רא צו בני הקתוב ווי איז געווען דער בפועל?

¶118אידן זיינען געבליבן שטיין בארץ הזו התחתונה און ס'איז געווען וירד הוי ואני המסתיר ”וירד הוי' על הר סיני” די ירידה פון דעם אף גדול לאף קטוב על דרך זה אויך,

¶119ז יפוצו מעיינותיך חוצה מוז מען ה בן כדי ס'ז ל זיין ביאת מלכא משיחא ד רף ד ך ד ס נקומען אין חוצה איז קען ד ך ד ס זיין אויף צוויי אופנים מ'קען ריינברענגען דעם חוצה אין די מעיינות, דער מ'קען ברענגען די מעיינות אין חוצה.

¶120ביז ווי דער ענין איז אין אופני הלימוד מ'קען לערנען דורך דערויף וו ס מ'איז מזכך דעם מוח פון דעם תלמיד ער ז ל פ רשטיין ענינים הכי נעליים,

¶121דער מ'הייבט מיט אים נלערנען דורכן ענין פון משלים ז מ'גיט אים ”משל מבשרי אחזה” אלוקה ביז מ'ז גט מבשרי אחזה אלוקה ברענגט מען משל אחזה אלוקה פון דעם בשר גשמי מיט ן עובר גשמי מיט מוח גשמי ביז די לע פרטים, ווי געבר כט אין תניא ובכמה מקומות, און נ ך פ ר דעם מי מדרשי חז ל.

¶122מ'וו רט ניט אויף מזכך זיין צוגעוואוינען אים ער ז ל ה בן 'הבנה והשגה' אין ענינים שכליים, און דערנ ך ברענגען אים אויף דערויף די דוגמא ווי געבר כט אין כמה ספרי קבלה דוגמא פון אותיות התורה, וו ס בכללות איז ד ך ד ס אותיות התורה,

¶123דוגמא פון אור וכלי וכיוצא בזה ז גט מען, ז פ ר דערויף איז דער ענין פון ומבשרי אח זה אלוקיו וו ס ד ס איז לשון אין פסוק אין נגלה דתורה.

¶124וו ס ד ס איז אויך, ווי כאמור, זוי איז געווען דער מתן תורה בכלל, און זוי איז דער מתן תורה פון 'פנימיות התורה', וו ס ד ס איז ד ך מתן תורה איז געווען מערניט ווי איין מ ל,

¶125דערנ ך איז ד ך בער ד ”כל מה שתלמיד ותיק עתיד לחדש” ווערט נתגלה נ ך מ ל ט ד ס וו ס ס'איז געווען ”נאמר למשה מסיני” ד ס ווערט בער חידוש פון דעם תלמיד ותיק ביז וויינענט כמדובר לעיל,

¶126אפילו ז ער לערנט-איבער מאה פעמים ואחת דעם זעלבן מאמר חז ז ל, דעם זעלבן פסוק איז ”הקב"ה קורא ושונה כנגדו” וו ס ב דעם אויבערשטן איז ניט קיין חילוק, פון דעם ערשטן מ ל ביז ”אלף אלפים וריבוא רבבות” דער חילוק איז שייך בהנוגע צו בשר ודם,

¶127ס'איז מוגבל, בער ניט להקב"ה.

¶128און יהי רצון, ז יעדערער ז ל זיך אפשעצן, ווי אין מאמר פון דעם בעל הגאולה האמור לעיל, וויב לד ער איז דערג נגען צו אונז איז ד סימן הסוד צו אונז שייכות און ”אינו מבקש אלא לפי” כוחו און פון די ערכים ווי מ'לערנט ד ס אין תורה ז ל מען ד ס דערנ ך קענען אויך מקיים זיין בפועל,

¶129וו רום יבנה בית המקדש דער יבדה בית המקדש במקומו וועט ד ך זיין דער ג נצער ענין פון ערכין און בדק הבית און כהנים וכו מיט די לע פרטי הדברים, בפרט נ ך ז דעמ לט וועט ד ך זיין ”כל יושבי' עלי” איז ד ך אויך דער ענין פון יובל וו ס דערפ ר איז אויך, ווי מ'פ רענטפערט אין אחרונים,

¶130איז ד ס איז די שייכות פון חרם צו יובל וו רום וויב לד ז ד ס איז ן ענין פון חרם, וו ס ד ס איז לצמיצות, איז דעמ לט, ז מכל-שכן וקל-וחומר, זוי ווי מ'קען ניט מקדיש זיין ביובל, ווי דער רמב"ם ז גט, און דער טעם איז דערפ רוו ס שדה ביובל איז אינו שלו איז ”אין אדם מקדיש דבר שאינו שלו” על אחת כמה, ז מ'קען דעמ לט ניט מכריז זיין,

¶131דערפ ר ז גט דער רמב ם אחרי היובל שולל זיין דעם שנת היובל.

¶132וו ס יובל איז פ רבונדן מיט ”כל ישבי' עלי” וו ס ד ס איז ד ך די שלימות פון בית המקדש השלישי, אפילו לגבי בית המקדש השני, אף על פי וו ס אויף אים ז גט מען ד ך אויך ”גדולי כבוד הבית האחרון” מבית פון דעם פריערדיקן דערפ רוו ס ער איז געווען ”ארבע מאות ועשרים שנה”,

¶133ניט ארבע מאות ועשר שנה, ווי די גמרא ז גט אין בבא בתרא בער דעמ לט איז ד ך לץ ניט געווען כל יושבי"ע עלי ד ס וועט זיין לעתיד לבוא וו ס דעמ לט וועט זיין ”והשיב לב אמות על בנים ולב בנים על אבותם” און ד ס וועט ברענגען צו דעם ”ויקבץ נדחי ישראל” ווי דער רמב ם איז גלייך ממשיך,

¶134ז נ ך ”יבנה בית המקדש במקומו ויקבץ נדחי ישראל” כל ישראל עלי'ער ס'וועט צוז מענקלייבן אין דער ארץ ”הקודש, במהרה בימינו” ממש, בביאת משיח צדקנו.

¶135לחיים.