טקסט

¶1אנהויבן פון דער זאך וואס דאס איז א נייעס אין היינטיקן צוזאמענקלייבן זיך, סיי אין פארגלייך צו דער צוזאמענקלייבן זיך פון עלטערע אידן און פרויען ווי ס'איז געווען אין פאריקע יארן, און סיי אין פארגלייך די קענות פון ”צבאות השם” ווי ס'איז געווען פריערדיקע יארן און פריערדיקן מאל.

¶2און ווי דערמאנט שוין פריער, אז דעם מאל האט מען דאס מצרף געווען צוזאמענגענומען ביידע זאכן צוזאמען, און זעלבסט-פארשטענדלעך, ווי יעדער זאך וואס ווי אידן דארף מען זיך אויפפירן,

¶3דארף זיין די כוונה אין דעם, אז דורך דערויף זאל צוקומען נאכמערער אין אידישקייט, און צוקומען אויך במיוחד בא די וואס קלייבן זיך צוזאמען,

¶4וואס דערפאר דארף מען דאס צום אלעם ערשטן פארבינדן מיט א מצוה, וואס די מצוה איז גלייך פארשטאנדיק בנוגע צו ”צבאות השם”, וואס זייער שליחות איז דאך אויף באווייזן א לעבעדיקן ביישפיל פון זיך אליין,

¶5ווי אזוי זיי זיינען די אמת"ע חיילים, די אמת"ע סאלדזשערס, פון דעם קאמאנדירן טשיף פון ”מלך מלכי המלכים הקב"ה” וואס האט געגעבן יעדערן אידן, אריינגענומען אויך ”צבאות השם”,

¶6דעם בוק ארדס וואס דאס איז די תורה וואס ווערט אנגערופן תורת חיים אן אנווייזונג און ”תורה אור” א ליכטיקע אנווייזונג ווי אזוי מ'דארף זיך פירן אין טאג-טעגלעכן לעבן דורך מקיים זיין, ווי דער פסוק זאגט פאר ”תורה אור”,

¶7דעם ענין פון נר מצוה, און אזוי אויך איינווירקן אויף חברים און אויף חבר' טעס, אינגעלעך אויף אינגעלעך און מיידעלעך אויף מיידעלעך,

¶8אז זיי זאלן אויך אזוי זיך אויפפירן, אויך די וואס דערוויילע זיינען זיי נאך ניט אין ”צבאות השם”, וואס דאס איז דאך ווי מ'האט פריער דערמאנט און געזאגט דעם פסוק אין תורה פון ”ואהבת לרעך כמוך” און אין תורה שבעל פה, אז דאס איז א 'כלל גדול בתורה', דאס איז א כלל אין אלע ענינים פון תורה,

¶9אז מ'דארף איינווירקן אויף לרעך אז ער זאל אפלערנען זיך פון כמוך, וואס דערפאר דארף מען אליין זיין א לעבעדיקן ביישפיל.

¶10וואס דאס גיט גלייך א געלעגנהייט, אז מ'מאכט א צוזאמענטרעפן זיך פון ”צבאות השם”, צוזאמען מיט זקנות וזקנות בישראל,

¶11האבן זיי גלייך די מעגלעכקייט דוקא וועסט מ'קומען זיך צוזאמען מיט די זקנים וזקנות צו מקיים זיין אויף א לעבעדיקן אופן, און אין אן אופן ווי נרות חנוכה מוסיף זיין אין דעם פון טאג צו טאג, א עיקר'דיקע מצוה פון ”מפני סיבה תקום והדרתה פני זקן”,

¶12אז בשעת מ'שטופט זיך און דער קינד, דער אינגעלע אדער דער מיידעלע, זעט, אז דער זקן און די זקנה זיצט ניט באקוועם, אדער פילט זיך אז מ'שטופט איר איז ער גלייך מקיים א מצוה,

¶13וואס דוקא ווען זיי קומען זיך ביידע צוזאמען האט ער די געלעגנהייט, דורך דערויף וואס ער זאגט זיי א פריילעכן ווארט און גיט זיי אפ כבוד, און גיט זיי אפ א בעסערן ארט, זיי זאלן זיך גוט פילן.

¶14די זעלבע זאך איז דאך אויך בהנוגע צו עלטערע מענער און פרויען ביי אידן, וואס ס'איז דאך ניט חס ושלום ווי טיפחים זאגן, אז וויבאלד אז א מענשט איז געווארן עלטער,

¶15איז דערפאר דארף ער ניט זיין חס ושלום א קטיב, נאר אדרבא ווי מ'לערנט אפ פון די נרות חנוכה, אז מ'ווערט עלטער מיט א טאג, דארף צוקומען נאך א ליכטיקייט מיט נאך א נר מצוה איז דאך א זיכערע זאך, אז דורך דערויף וואס זיי זיינען עלטער פון די וואס ארום זיי,

¶16איז ראש ”שנים יודיעו חכמה”, האט דער אויבערשטער זיי געגעבן א מער דרעסערע און א טיפערע אנטוויקלונג אין זייער שכל, און זיי קענען לערנען און מחנך זיין די קינדער ארום זיך נאך מערער וויפל דאס קען טאן א יונגער מענטש אדער אפילו אן עלטערער מענטש,

¶17וואס איז אבער ניט אזוי אלט ווי ער איז, אדער ווי זי איז.

¶18וויבאלד אז ער האט רוב שנים און רוב ימים, מערער ווי א צווייטער האט ער גלייך די געלעגנהייט, די קינדער וואס געפינען זיך דא ארום זיי אדער איר אדער אים, באווייזן זיי א לעבעדיקן ביישפיל, און געבן זיי א שמוחל, זעענדיק ווי אזוי די קינדער פרייען זיך מיטן יום-טוב חנוכה,

¶19אז דאס איז דער ריכטיקער חינוך און די ריכטיקע אויפפירונג פון אידישע קינדער, אז זיי פרייען זיך און נעמען איינטייל אין א אידישן יום-טוב, דורך דערויף וואס זיי באווייזן זיי א לעבעדיקן ביישפיל פון זיך,

¶20אז ניט קוקנדיק וואס זיי זיינען שוין לכאורה ניט אזוי יונג ווי מיט צען יאר צוריק, איז אדרבא, האבן זיי מער חיות און מער פארשטאנדיניש און מער חכמה אויף צו פארשטיין די העכסטע וויכטיקייט פון אידישקייט בפרט,

¶21און פון חנוכה 'בפרטי פרטיות', ביז וואנענט אז זיי ווירקן איין אויף די קינדער וואס ארום זיי, וואס כאטש אפילו זיי זיינען זיי כתיבות השם און א סך פון זיי מערערע יארן,

¶22איז דאך אין פארשטענדעניש אין תורה וואס ”ארוכה מארץ מדה” איז דאך ניטא אין דערויף קיין ענדע, קענען זיי זיי נאכמערער לערנען און באגייסטערן דורך א לעבעדיקן ביישפיל, ווי אזוי א איד דרייף זיין שטאלץ מיט אידישקייט, און ”המעשה הוא העיקר” מיט מקיים זיין א מצות עשה,

¶23מיט רבנן ווי דער ענין פון 'נר חנוכה', ועד"ז אויך די מצות התפילה וואס מ'האט פריער געדאווענט צוזאמען תפילת המנחה, צוזאמען גע'חזר'ט די ענינים אין תורה די י' ב' פסוקים ומאמרי רז"ל,

¶24און אויך ווי מ'וועט דערנאך פארענדיקן, ווי בא יעדער קענות, מיט דעם ענין פון מצות צדקה, וואס דאס איז דאך די ”ג' עמודים שעליהם” ”העולם עומד”.

¶25וואו איז דא די ספעציעלע פארבינדונג מיט חנוכה, לויט ווי דערמאנט פריער האט דאך געדארפט זיין א צוזאמענבינדן פון ביידע כינוסים ביי אנדערע כינוסים?

¶26מ'האט אויסגעקליבן חנוכה דערפאר וואס דאס איז אויך פארבונדן און אנגעדייטעט אין דעם ווארט און אין דעם נאמען פון חנוכה, און דערפון לערנט מען אפ אויף אלע כינוסים פון א גאנץ יאר,

¶27פון פריער און פון שפעטער, און אויך אויף טאג-טעגלעכן לעבן, וואס דער ווארט חנוכה האט דאך אין זיך די באדעתונג אז דאס האט מען באנייט, און אויך די באדעתונג פון חינוך, וואס דאס באנייט מען די ערציאונג פון אידישע קינדער אויף א נייעם אופן.

¶28וואס אזוי איז אויך געווען בא דעם ערשטן חנוכה, איז דאך ווי דערציילט, און מ'דערמאנט אויך אין 'על הניסים', איז דאס פארבונדן מיט חנוכת בית המקדש, אז מ'האט באנייט גערייניקט און געהייליקט און געמאכט ליכטיק אין דעם בית המקדש, וואס אויף דערויף האט מען דאך געדארפט האבן די עלטסטע צווישן אידן,

¶29ביז דעם כהן גדול און כהנים, און זיי האבן צוגעהאלפן די אלע איבעריקע אידן דורך זייער מסירת-נפש, אבער אנגעפירט איז דאס געווארן פון די זקנים,

¶30אנהויבנדיק פון דעם ”זקן זה שכנה חכמה” פון די תלמידי-חכמים און פון כהנים, ווי דערמאנט אויך אין 'על הניסים', צוזאמען דערמיט האט מען גלייך פארזיכערט, אז די ערציאונג פון אידישע קינדער זאל ניט זיין חס ושלום ווי די איבנים האבן געוואלט,

¶31להשכיחן תורתך אז מ'זאל חס ושלום מאכן פארגעסן די אידישע קינדער וועגן תורתך און וועגן ”חוקי רצונך” האט מען זיך אידן געשטעלט מיט מסירת-נפש,

¶32און דאס איז מבטל געווען אלע וואס האבן זיך געשטעלט אנטקעגן זיי, כאטש אפילו ס'איז געווען גיבורים און אידן אין כמות זיינען געווען אנטקעגן זיי חלשים גייען דאך אבער אידן, צוזאמען מיט תורתך און צוזאמען מיט ”חוקי רצונך” וואס זיי זיינען געגעבן געווארן, ווי דערמאנט פריער,

¶33פון דעם אויף וועלכע איר האט פריער געזאגט ”בראשית ברא אלקים את השמים ואת הארץ” אז ער האט באשאפן די גאנצע וועלט, די הימלען און די ערד און אלץ וואס אין צווישן איז דאך פארשטאנדיק, אז ער איז דער אמת'ער בעל-הבית,

¶34און אז מ'איז מקיים און מ'לערנט זיין תורה און מקיים ”חוקי רצונך” איז דאך א זיכערע זאך, אז דער חינוך פון די קינדער,

¶35מאכט זיי פאר ”צבאות השם” און איז זיי מחנך אין אזא אופן אז זיי זיינען די וואס זיינען זוכה בנערינו ובזקנינו ובנינו ובבנותינו די עלטערע צוזאמען מיט די יונגערע צו דעם בית המקדש השלישי, וואס דארט ווערט מען אויך די כהנים צינדן די מנורה בבית המקדש,

¶36און דאס וועט זיין 'בשמחה ובטוב' לבב, און אין אן אופן וואס אלץ מערער ומערער ווי דער ענין פון חנוכה.

¶37וואס דערפאר, אז וויבאלד אז דער ווארט חנוכה האט אין זיך די פאראיינציקונג פון ביידע זאכן, פון חינוך, וואס חינוך איז דאך בעיקר שייכות בא קליינע און גאר קליינע, ווען ס'הויבט זיך אן דער חינוך חנוך לנער,

¶38איז דאס ווירקט דערנאך אויף ”גם כי יזקין” אז די זקנים האבן פון זיך נחת, דורך דערויף וואס בשעת זיי זיינען געווען קליינע האט מען זיי מחנך געווען אין דעם אמת'ן אידישן וועג, און אויך די זקנים וואס זיינען שוין זקנים זיינען די וועגווייזער, און זיי גרייטן צו די ”צבאות השם”,

¶39דורך צוגרייטן זיך אליין און באווייזן א לעבעדיקן ביישפיל, ווי אזוי מ'וועט גאר אינגיכן זוכה זיין צו די גאולה האמיתית והשלימה, וואס יעדער איד און אלע אידן וועלן אנקומען און זיין בארצנו הקדושה, ”ארץ אשר” ”תמיד עיני הוי' אלקיך בה מרשית השנה ועד אחרית שנה”,

¶40און אין אן אופן וואס זי איז בשלימותה, און נאכמערער ”ירחיב הוי' את גבולך”, און צוזאמען מיטברענגען מיט זיך די אלע אידן, און יעדער אידן און אלע תורה ומצוותי,' שלימות התורה ומצוותי.'

¶41וואס דאס דארף מען דאך אויך פארבינדן מיט א מעשה, וואס ”המעשה הוא העיקר”, איז דערפאר איז דאך אויך פון די התעוררות פון דעם היינטיקן צוזאמענקומען זיין,

¶42אויך מעורר זיין די אלע שלוחים וואס טוען אין א חסידישן אופן און מיט חסידישן חיות בכל קצווי עולם, אז יעדערער פון זיי זאל מייסד זיין, אדער אויב ער האט שוין זאל ער דאס פארשטארקן, א כלל פון זקנים וזקינות,

¶43און אויך האבן אין זיך אדער מייסד זיין אדער פארשטארקן און פארברייטערן אן ארגון, א פאראיינציגונג, פון ”צבאות הוי.'”

¶44און כדי אין דערויף צו משתף זיין באטייליקן די אלע וואס געפינען זיך דא וועט מען אויך ארויסשיקן יעדער שליח בכל מקום שהוא, א השתתפות אין די ביידע זאכן, און בשם פון די אלע פארזמלטע, סיי פון די זקנים און סיי פון ”צבאות השם”, און די אלע וואס זיינען בינתיים.

¶45וואס דאס איז, כאמור, די ספעציעלע פארבינדונג מיט חנוכה, פון ביידע זאכן צוזאמען, און אויך די ספעציעלע פארבינדונג מיט ”המעשה הוא העיקר” אויף נאכמער פארשטארקן און פארגרעסערן אדער ליכטיקער מאכן אויב ס'איז שוין דא, ס'זאל זיין נאך ליכטיקער, אין אלע ענינים פון אידישקייט,

¶46ובמיוחד אין די ענינים וואס זיינען פארבונדן מיט כולל זקנים וזקנות, ון מיט ”צבאות השם” און די אלע עניני חינוך אויף תורה ומצוות וואס זיי זיינען בינתיים.

¶47וואס דאס איז אויך פארבונדן מיטן שיעור פון רמב"ם, פון היינטיקן טאג, פון דער פינפטער ליכטל, וואס דאס איז דער ענין פון ”והשיב את הגזילה”, ווארום אט דאס וואס ס'געפינט זיך אין וועלט, און ס'איז נאך דערוויילע נאך ניט דורכגענומען מיט אידישקייט איז דארף מען וויסן זיין,

¶48אז ”בראשית ברא אלקים את השמים ואת הארץ” האט דער אויבערשטער באשאפן די וועלט אין א גוטן אופן, און אויב ס'איז דא א זאך אין וועלט וואס איז ניט ווי ס'דארף-צו-זיין איז דאס דערפאר וואס דער יצר האט דאס גע'גזל'ט רחמנא ליצלן.

¶49וואס דאס איז דאך די שליחות פון ”צבאות השם”, אז זיי דארפן אינגאנצן, ווי מ'זאגט אין 'על הניסים', מבטל זיין, מנצח זיין דעם יצר, אז פון אים זאל ניט בלייבן קיין רושם 'כלל וכלל', וואס דורך דערויף איז ”והשיב את הגזילה” וועט מען אומקערן די זאכן אין וועלט וואס אויב מ'האט זיי צוגענומען, צוגעגזלט,

¶50פון די ענינים פון הייליקייט, וואס אויף דערויף איז דאך ניט שייך זאגן גניבה, דערפאר וואס גניבה איז ביי אים דער באלעבאס איז דערביי ניטא, דער אויבערשטער איז דאך אבער מלוכה על הארץ כבודו, ווי ער האט ערשט-א געזאגט,

¶51ער געפינט זיך פול אומעטום, ונצב עליו איז בשעת דער יצר נעמט עפעס צו, אדער דורך פארפעלן מאכן א ברכה, אדער דורך ניט ענטפערן אמן, אדער דורך ניט פארשפרייטן אידישקייט ווי מ'קען ארום זיך איז דאס גע'זל'ט די מינוט אדער די עטלעכע מינוטן פון אידישקייט און הייליקייט,

¶52און זיכער איז דער אויבערשטער גיט יעדן כח, און גיט דאס אין אן אופן פון ”קרוב אליך הדבר מאוד” אז דאס איז גרינג צו דורכפירן בפועל, מ'דארף נאר באשליסן ביז יגעת איז א זיכערע זאך אז ס'וועט זיין מצאת און ס'וועט זיין דער ”והשיב את הגזילה”.

¶53וואס דאס איז אויך די פארבינדונג, ווי דערמאנט פריער, סיי כקטן און סיי כגדול, סיי פאר די עלטערע און סיי פאר גאר קליינע קינדער.

¶54און דערביי פרעגט מען זיך די שאלה, ווי אזוי קען מען דורכפירן די זעלבע רעדן, ס'זאל זיין פארבונדן און האבן א שייכות און פועל זיין און זיין ”תורה אור” פאר עלטערע ווי אויך פאר קליינע?

¶55איז דאך ווי דערמאנט פריער דער יום-טוב פון חנוכה, און דער ווארט חנוכה און דער ענין פון ערציאונג איז דאך דאס דא בפשטות בא גאר קליינע קינדער, מ'זאגט דאך אבער אז ”זהו חכם הלומד מכל אדם” יעדער איד, במיוחד און יעדער מענטש בפרט,

¶56וויל דאך זיין נאך מערער חכם ווי ער איז געווען מיט א טאג פריער אדער מיט א יאר פריער, איז דאס דורך דערויף וואס ער איז ”הלומד מכל אדם” ער לערנט פון ארום זיך.

¶57וואס דאס איז ווי דערמאנט פריער, אז דער ווארט חנוכה אונטערשטרייכט, אז ס'קען זיין די זעלבע ווערטער מיטן זעלבן אינהאלט, און אן אנווייזונג אין אן אופן פון ”תורה אור” אין א ליכטיקן אופן פאר יעדערן, פון ערינו ביז זקנינו.

¶58און אט דאס האט זיך באוויזן דער רמב"ם, וואס האט געשריבן זיין ”ספר, משנה תורה”, און האט אנגעזאגט, אז דאס איז געשריבן כקטן כגדול די זעלבע ווערטער, מיט די זעלבע אנווייזונגען, מיט די זעלבע ווי ער שרייבט, אז די תורה איז געגעבן געווארן, דערפאר וואס דורך דערויף מאכט מען מדות טובות און מעשים טובים,

¶59איז דאס אין דעם זעלבן ספר און אין די זעלבע ווערטער.

¶60און אז מ'גייט אין די וועג פון דעם מורה הנבוכים, וואס דאס איז דאך די וועג פון תורה, קען דאס יעדערער דורכפירן, וואס דערפאר איז דאך א זיכערע זאך, אז די אלע וואס האבן זיך דא צוזאמענגעקליבן, סיי די זקנים און סיי גאר די קליינע, און אויך אט די פון בינתיים, וועט זיכערער יעדער טאן אין אן אופן פון יגעת,

¶61אין די אויבנדערמאנטע זאכן, וואס די זעלבע נקודה איז דאך אז מ'זאל מאכן ליכטיק ארום זיך, אנהויבנדיק פון זיך אליין, נאך מאכן מער ליכטיקער דורך צוגעבן אין זאכן פון אידישקייט, וואס דאס איז דאך אויך די ספעציעלע פארבינדונג מיט חנוכה, וואס מ'זעט דאך אז חנוכה איז אז מ'ווערט עלטער מיט איין טאג,

¶62איז מען גלייך מוסיף נאך א ליכט של מצוה, און דאס מאכט גלייך נאכמער ליכטיקער ווי מ'האט דאס געטאן מיט א טאג פאר דעם.

¶63און אין דערויף איז אויך דא די ספעציעלע פארבינדונג מיט דער פינפטער ליכטל.

¶64און ווי דערמאנט מערערע מאל, אז דער ענין פון תורה איז דאך פארבונדן מיט 'סור מרע' ועשה ”טוב מצוות עשה” און מצוות לא-תעשה, אזוי אויך זעט מען דאך בא קליינע קינדער אין חינוך זייערן,

¶65און אזוי אויך יעדער ערוואקסענער מענטש מיט זיך אליין, אז ס'איז דא זאכן צו וועלכע מ'דארף זיך באציען מיט א שטרענגקייט, וואס אויף דערויף נוצט מען די מצות לא-תעשה,

¶66אז ס'ווילט זיך עסן אדער טרינקען, און גאר שטארק, דארף ער אבער זיך איינהאלטן, אדער זי דארף זיך איינהאלטן, פריער מאכן א ברכה, וואס די ברכה באשטייט אז מ'דאנקט דעם אויבערשטן,

¶67וואס ער האט אים אדער איר געגעבן דעם עסן און טרינקען, אז דורך דערויף זאל מען זיין געזונט און האבן אריכות ימים ושמון טובות, און דערנאך אויך טאן ענינים טובים, ובכללות דער ענין פון צדקה, וואס זי איז דאך שקולה וכנגד כל המצוות כולם.

¶68וואס דערפאר איז אויך געווען ביי אידן אזעלכע וואס זייער שליחות איז געווען אויף זען מלחמה האבן, די זאכן וואס זיי זיינען ניט געוואונטשן, ווי דערמאנט פריער, אז בשעת מ'איז הונגעריק

¶69דורשטיק ווארט ער ניט אויף וויסן צי דאס איז א כשר"ע זאך, און האלט זיך ניט איין אויף אפווארטן ביז וואנענט ער וועט מאכן א ברכה, וואס דערפאר, דורך דערויף וואס מ'האט מיט זיי געלערנט תורה און מיט זיי געגעבן ”מצוות, נר מצוה” האט מען בא זיי געמאכט ”פוחות והולך”, א זייער נאכייגן זיך,

¶70נאך איז גשמיות, ניט ווארטנדיק אויף מקיים זיין דעם אויבערשטנ'ס א מצוה איז אלץ געווארן פוחות והולג.

¶71דערנאך איז געווען אזעלכע וואס זיי האבן געהאט צו טאן מיט אידן, אדער מיט קינדער אדער מיט עלטערע, וואס זיי האט מען געדארפט דער עיקר ארבעטן מיט זיי, זיי זאלן נאכמערער צוגעבן אין אידישקייט און אין ליכטיקייט,

¶72איז בא זיי געווען די זאך פון מוסיף והולך, ווארום וואס מער מ'גיט איד א זאך פון תורה און אידישקייט און מצוות אלץ מערער וויל ער פון די זאכן.

¶73פארקערט, ווי דערמאנט פריער, אז מ'באווארנט אים פון ניט-געוואונטשענע זאכן, ווערט ביי אים דער ווילן צו ניט-געוואונטשענע זאכן ”פוחות והולך”, דארף מען האבן ווייניקער אנשטרענגונג מיט אים אויף מארגן.

¶74און די וועלכע פארנעמען זיך מיט קינדער אדער מיט עלטערה, וואס דער עיקר עבודה איז אויף צוגעבן זיי אין ליכטיקייט, אין ”נר מצוה ותורה אור” ווערט דאך אז מי שיש לו מנה בשעת ער באקומט מערער אידישקייט, ווערט ביי אים דער אפעטיט נאכמערער, און ער וויל אלץ מערער און מערער, און ס'ווערט ביי אים מוסיף והולך.

¶75בשעת ס'קומט דער פינפטער ליכטל, אט דעמאלט קומט-צו א נייעס, אז ביז דעמאלט האט מען געזען די צאל פון ליכטיקייט פון נרות מצוה בא בית שמעי, וואס זייער עבודה, זייער עיקר ארבעט, איז געווען אויף אפגעבן זיך מיט דער ערציאונג און מיט דער באווארעניש פון דברים בלתי רצויים,

¶76איז געווען מערער אנטשטרענגונג, במילא מערער נרות, די ערשטע פיר טעג חנוכה.

¶77בשעת ס'קומט די פינפטע ליכטל, איז אט דעמאלט דוקא אט די וואס זיי האבן זיך אפגעגעבן מיט די פארשטארקונג און פארשפרייטונג אלץ מער פון מצוות עשה, איז בא זיי איז געווען פינף ליכטלעך,

¶78משא"כ די צווייטע איז געווארן צום ערשטן מאל ווייניקער ווי ס'איז געווען בא די וואס האבן זיך אפגעגעבן מיט דער צווייטער שיטה.

¶79וואס דאס איז אויך די ספעציעלע פארבינדונג, און דאס בלייבט דאך די ”הלכה כבית הלל”, און וויסן, אז דאס איז די וועג, אז צום אלעם ערשטן דארף מען זען פארשטארקן און פארשפרייטן,

¶80און אין אן אופן פון מוסיף והולך, פון ”נר מצוה ותורה אור”, וואס דאס וועט בדרך ממילא ברענגען אז ס'וועט זיין דער ”פוחות והולך” פון די צווייטע ענינים, און ס'וועט ווערן אלץ ליכטיקער און ליכטיקער, ביז וואנענט מ'וועט אויך זען 'בעיני בשר' מיט פליישיגע אויגן, ווי אזוי מ'גייט בפועל און מ'געפינט זיך בארצנו הקדושה,

¶81און מ'זעט די ”יראה אל אלקים בציון” דורך דערויף וואס ”ילכו מחיל אל חיל” און מ'זעט די ארוי ”לכם נרות של ציון” אז מ'זעט די מנורה אין דעם ”בית המקדש, במהרה בימינו” ממש.

¶82אין קאמפארסאן ווי דאס וואס ווי' האט בפאר, ווען אל די פע פל געדער אליין, און די טשולרן וועל תהי' געדער טאגעדער אליין, דאס טיין איז א קאמינישאן אויף ביי.

¶83ס'איז דא רבי, אז ס'איז דא רבי, אז דעמאסט בי א פורפס און א רעזון ווי ווי האט ער אויף די חנוכה רדער ווי ער דען עני אדער אויף די אדער ימים-טובים.

¶84און ווי פיינד אז דאס איז טיין ווי די מצוה, ווי די שליחות פאר איש-וואן-אויף-דא סולדזשער'ס האט אין קארי ענג-או ט, ווי דייר-און עקזעמפל, שווען דארפיי א ריעל סולדזשער, אויף דער קאמענדער-און-שיף, דער מלך מלכי המלכים הקדוש פחו, דער על-מעטי בלעת ביהי, און הוא

¶85גאב, אייטש און ערי דזשו, ווי איז א מעמבער פון תשיבת ה א בוק אויף ארץ, וואסתא בוק אויף ארץ האטיך בודו שלא נמגובת?

¶86ד וויףש כמדם די תורה אהב א book וואס א תורה וואס אילומינאטס אור לייף און א דיילי לייף, ס'איז דער פאקט אז ווי איז מקיים תורה, און ווי לייק די מצוות, און ווי דו די מצוות, און די זשאב דאס ווי האב, איז אז ווי האב טו טייט ואינפלו ענץ אור פרענדס, די בויז און די בויז, די גרות און די גרלס, אז זיי אלט ושו עד קענדוקט זיך אין דער סיין ווי,

¶87און אלט ווען ניט געטן סיפות השם, בק טשילדען, קינדערלעך, קינדערלעך,

¶88יוואנען הער וואס דער רבי'ס ער הערט, סווי בערער ליסטן טענטאבלי.

¶89די איש וועלט זו קאנדוקט דעמסעלבס אין סאך א ווי, ווי ס'איז ציטו וטו ברענגע קלו זער טו אידישקייט, דאס ווען נאך יעטן ”צבאות השם”, בקוז ווי האבן א רספאנסעביליטי, אלא ווי גען די נייעבר את דייסעלף, און מ'מוז ציטו וט, דער אור פרענד שבי ד און ניט גיב איז דער אויף צו אן אפעטוניטי, ווען די אלדער פעיפל געבן געבן די יונגער פעיפל,

¶90ווי רייד-אווי האבן אפעטוניטי צו פולפילן מצוה, אין א ליבינג-וויי.

¶91וואס איז דאס? וואס just like דער נוחות אויף חנוכה, like דער קענדלס אויף חנוכה אייטש ניט, ווי עד אן אבער קענדל, אז ווי האבן והר רייד-אווי א מצוה, בני סיבה תקום, before אן אלדער פארסן ווי שויט געדאפ,

¶92and if we see, if we see, that an older person is being pushed, so we have to see to it to make them comfortable, and to see to it to be מקיים במצוה, that they should have an opportunity to be able to feel good, and say a good word.

¶93And the older men and women shouldn't be like the fools of the world, who think that when you get older, you shouldn't be active.

¶94א נעכטיקער טאג, דאסט ווארק לייק דיס, ווען י' געט עלטער, י' האט דער לערן פון די ליבס אויף די חנוכה קענדלס, דזשאסט אז די ליבס אויף די חנוכה קענדלס-אייטש טיים די קענדלס געט עלטער, די מנורה געטס עלטער, צי די עלטער, וואס ווי דו?

¶95יעדער דאס אויף דער ערשטער. וואס דער סיום טיין איז ווען ווי געט עלטער, י' האט דער סיטוועט אז ווי שו בקעס וכבונו שלום, ווען יו געט וועלט איז מעגשו ווייזע, און ער געבן א בערער אנדערסטענונג, און ער געבן אן איזיע וויינט און טיטשט די טשורען, און הויבט ער גיין די טשורען, בערער ווען מ'איז יונגער-עדשעקידערס.

¶96ווי? בקעס דער פאקט, אז ער עקספעריאנס אויף דער קאסט אויף יערס איז ס וטש, אז ער געבט אים אן אפאטוניטי צו בי איבל-טו שוין א ל how די קינדערלאך איז הפי וויד חנוכה, און די רייט און הוי קינדערלאך, יידישע קינדערלאך, how די סעלעברייט און רעדזשיישט וויט די יו נטוב.

¶97און דען ווי טייט א לוק און ווי סי, אז אלוי אז די אלדער פי פל אל נט איז יונג אז זיי ווארט טען יארס אגו, וואס זיי האבן מור לייף און זיי האבן מור וויסדעם אין יו דישקייט אין דזשענראל, און ספעשעלי ווען עסקסט די יו נטוב אויף חנוכ

¶98און זיי שיעט סייט וועט, זיי שיעט זיי שיעט זיין, זיי שיעט זיין, זיי שיעט זיין, זיי שיעט זיין, זיי שיעט זיין, זיי שיעט זיין, זיי שיעט זיין, זיי שיעט זיין,

¶99וויף וואס די פרי פילות מאכסטו תוגער תוכן עבודה אין גמילות חסדים, וויף וואס די פרי פילות אופן וויף וויבס די ווארט סטענדס.

¶100התוועדות פורים תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשלום ה' תשל און חנוכה איז דער פאקט אז דאס איז מחנך, וואס דאס מיינט זיך רידי דער קיישאן און רי נועל.

¶101התוועדות פורים תשליחה עשר ”בשבט ה' תשליחה עשר בשבט ה'” תשליחה עשר ”בשבט ה' תשליחה עשר בשבט ה'” תשליחה עשר ”בשבט ה' תשליחה עשר בשבט ה'” תשליחה עשר בשבט ה' תשליחה עשר בשבט ה' תשליחה בשבט ה' תשליחה עשר בשבט ה' תשליחה עשר בשבט ה' תשליחה בשבט ה' תשליחה עשר בשבט ה' תשליחה בשבט ה' תשליחה עשר בשבט ה' תשל אויף די עלדערס אויף ישראל,

¶102די כהנים וניבן וכהן גדול, און די העלפט ווי דעם מסיך תפש ווי דער סעלפ סעקריפייס, ואון הומדם, די סתפה ווי די אלטע פיפל.

¶103און דאס איז שור, אז די עדוקיישאן שולדן בי ליג די יבנים.

¶104ווייל די יבנים? וואס די וואנט?! די יבנים עט ולשכיחם תורתיך די גריקס וואנט זיי דמוקא חס ושלום, אז ווי שוין פארגעט דער אויבערשטער'ס תורה והרש און ”חוקי רצונך” די רבונות של עולם'ס לעוות, און ווי ס'טוט מיט דער מסיחת תפש, און זיי בראו קען,

¶105און ווי ס'טוט אגענץ די זא דער מייטע פיפל, אלדאוי ווי ווי רעסט, ווי ווי רעסט, ווי ווי רעסט, ווי ווי רעסט, ווי ווי רעסט, ווי רעסט מלא און ווי ווי רעסט ה'ן, ווי ווי ענט ווי דער תוחתך ווי די רבונות של עולם'ס תורה, ווי ווי ענט ווי דער חוקי זאגט ווי פאר, בגשת בבלי אלקים, ער האט רבינו שלום קרי עטעט heaven and earth, און ווי ער איז אין אים!

¶106היא איז דער ריעל באס! און ווי לערנעט היסטערה, און ווי מקיים היז מצוות.

¶107דיסט געויף איז די סטריינג, אז ווי שוין ביי עבל טו פייער עגענט די אנעמיס וו ענטעט וא ינפלו ענץ חס ושלום דאס קידס און דאס פעיפל אין דער גענערעשיאנט פארגעט דער רבינו שלום'ס תורה.

¶108די סע ימ ווי וואס דער רבי בראט-אויף די קאמפיירסאן ווי די עלדער און די יונגער.

¶109אה, איז דא געשמאק, י' גאט דא ליסטן צו דיסט, י' לאר דאפסט פון די טענה"פ ווי דיר פערנטס.

¶110זיי הי' קומען די פעקט, די ראלה פון די ליטל קידס.

¶111וואס הי' איז דא והאיר די ”ליטל קידס, אי” עדי בנוננו בנערינו, זיי זיינען די ליטל יאנגסטערס, און די ליטל קידס איז גאנט בי ווען בית המקדש הש that we are the ones who take upon ourselves, that which we are taught when we are kids.

¶112So then, when we are going to become older, come כי יזקין, when we are going to become older, we wouldn't forget.

¶113So those older ones, when they would take a look, when they would take a look, you see these older people, when they would take a look at you kids, you know what they remind themselves, קינדלע, listen to this, this is so gorgeous,

¶114ווען די זאלטער פאיפל לוקט עט ווי קידס, די רעמיינד זיי זעלבס ווען די ווען קידס, און די רעמיינד זיי זעלבס ווען די ווען יונג, און די רעמיינד זיי זעלבס ווען די ווען ליטל קידס און די פאדער'ס בענטשטע חנוכ'לעך, און די ווען טוט, און די תינגס אז די ווען טוט ען, אז די תינגס אז זיי איז דער טוט פראקטיסינג, ווען די בקעים אלדער, און די בקעים ווייזער,

¶115און די ב� אז אין דאס דעי איז זיי וועלן די ”צבאות השם”!

¶116זיי וועלן די ראידי די וואנס ווי, דער פאקט אז זיי פרעפי עד זיך, און האט די אדיו קיישאן דאס זיי גאטן ס'איז פאסיבל פון זיי ביא ווי זיי זאל זיין, און זיי שוין פרעפער זיך צו גאר צו ארץ ישראל, ביז אויך ווי ס'איז משיח צדקנו.

¶117When that time, דער רבינו של עולם, where we'גען האבן יעכיו את שם את גבולך על ארץ ישראל!

¶118איין די רבינו של עולם וועלן גאר נ און אן די מצוות!

¶119און די ס'איז טייע אין. אותו, הער סאמפן, דאס איז ווארק ספעשיעל.

¶120דער רבי נעבד די דיסט. ששש! איך געדער העיר דאס, קידס.

¶121דער ”רבי נעבד דיט דיסט” ביי א ראליע, איז די פרסט טיים איז דער רבי דוינגען דיסט ביי א ראליע, פון אלע די יערס וואס וועלטענדיק דער חנוכה ראליעס, איז די פרסט טיים אז דער רבי סענדט די מעסעדדש צו אלע שלוחים, צו אלע די וואס ו אז דער רבי'ס רעפעסענטאטיו וואס זיינען די אידישקייט,

¶122און וואס ווארקינג אויף אין דער פילד, אין אלע דערפערן קא נטרעס, אין אלע די דערפערן סיטות און סטעיטס, וויף דער אנטייער ווארלד, אבער דער דער ווארקינג אויף א חסיד'ישער אופן, מה איז א חסיד'ישער אופן?

¶123פול אויף פער, פול אויף ספארק, און פול אויף פונק, דער אלטער דוין א דזשאב, ברענגען איד די רבי וואנס, איז פון וויס רעליי, יהי פון וויס רעליי, די שוין ארגענייז,

¶124אז כולל פאר זקנים, די שוין האב אויבער דער, אין דער סיריות וקא נטריס, די שוין מיין אויבער דער, א קלאס, א גרופ, פאר אלדער פי פל, און אלדער מען און אלדער ווימען, און די סיי ן פינק, ווי שוין מעגן צבא ת השם, און אין ארע צו פארטיסיפייט ליסנענדער צו ויסט אויס,

¶125די רבי אים סעלף, איז מאני, אז they should be able to put this through.

¶126נאר, usually ביי א ביג פארברענגען ווען ווי ארט וגעדער ווי דער רעדער איז אן פארט טינג, ביי א ראלי?

¶127דאס האט נעמען העפענד! ס'איז דער פארסט טאמער א הירא"ד, אז ווי גאט דער זכו ס, אז, through this rally, אז דאס קיינעם קיין תוגעדער ווי די נעכים, דארט ניט עס גענט העפען נא ווי אויף דער אין דער ווילד, און אל דאס גרופס, דארט איז גאנא ווי ער אלס פארטנערס אין דער!

¶128ווי ער אלס גענען האבן שותפות אין דער, בקוז ס'איז אלס ער אלס האבן' היר טו די!

¶129און דאס איז סאמפענגען זאגט נעבר הפנד בי פאר, און דאס איז דער ווי ווי טייער אים ווי חנוכה, אז ווי שוין אנדערסטענד, אז ווי האבטא מי קיין סיטויט, אז ווי שוין פולפיל תורה ומצוות און איז שוין שטראנגער, און א ברייט-א-ווי, און און מה מערעסט ווייט, נא וקמס דער רמב ם, נא וקמס דער לעשטן אויף דער רמב ם.

¶130שש, קינדער לך, קינדער לך, ליסן, ליסן, יאל אנדזשוי דאס.

¶131שש, אין דער רמב ם, מ'האט ספיקס, but I need everybody'ס עטשען, אבער זא אין דאס אין דער קארנער אויבער דער.

¶132אין דער רמב ם, מ'האט ספיקס אויף די לרעות פון גסילה, אויף רוברי, אסיי?

¶133מען יא אנדערשטיין לייקט דיסט, עס זעסט, אדער ווי ס'איז, ווי ס'איז, ווי ס'איז, ווי ס'איז, ווי ס'איז, ווי ס'איז, ווי ס'איז, ווי ס'איז, ווי ס'איז, ווי ס'איז,

¶134ווי ס'איז, ווי ס'איז, ווי ס'איז, וואס דאס טייט ווי?

¶135ער טייסט ווי? געדעמסעלף אין די עקט, און נאט ולעד א וסטו וואס ווי האב טו, ווי בילד און רעסטאר עו רענטפייט די ווי עס וד בי.

¶136וואס איז די זאב פון דער ”צבאות השם”?

¶137די סולדזערס אויף גאר די ווארן, ווי הפט נקט יצא הרע אלט!

¶138יא גאר א גיין ריד אויף ביי ם, ער שוודן בי ם, עני סיינא פון ביי ם אט זא!

¶139וואס דאס רבי זייט?

¶140דער אי פון יהידיש-קייט, און די טעגסט פאר ווען דער טענד-פארגעט פאר א מומענט, טאטע רבינו שלא רם הזה לעבא, והידי ”ה' נצב עליו” ווי דאס זאגט בפאר, ווען דער יוצא-הרע-קענט-און ער זי זאל, ליסן,

¶141יא האט דער-הארי אפ, יא האט דער עיקר סאמטינג, ווי פארגעט באר א ברכה, אדער דער נאמען, און סאו און און סאו, אויף פאר איר אידיש-קייט, סו וואס העפענס, הו איז זי א גנב?

¶142הוי בי' גנב פון די באסס איז דער?

¶143יו יפ די מומענטס, יו סטיל די מומענטס, יו שטייל די מומענטס, דאס יו שטייט ווי יוזן פון אידישקייט, און יו יוזן פון סאמפינג נאן סענטיקל, סאמפינג פוליש.

¶144אא אין א קייסט לייקט, ווי טעל אים ליסן פעלע, כי שנא ”כי קרוב אליך” גאד איז רייט אויבער דעם, און ער גיבס יו די אפעטווניטי צו בי עבל טו נקח יוצא הרע אלטי!

¶145עס וועט מען ספיל עני מומענט, און ”יגעת ומצאת”, און ווי ער פיל ווארקט, יא ער גאנע ווינד, און וויל בי עבל טו רטיין דאס מומענט יו ווייסטעד, יו וויל אנדערסטענד, אז יו ער זאל בי עבל טו רסטעל דאס מומענט, און דו וואס יו עד טו, אין ווי ווי סעבל, שמאל ער ביג, יונגען דול,

¶146און דער רבי זעט, ווי דער רבי זעט, ווי דער טאג פארשטאנג פארשטאנג פארשטאנג פארשטאנג פארשטאנג פארשטאנג פארשטאנג פארשטאנג פארשטאנג פארשטאנג פארשטאנג פארשטאנג פארשטאנג פארשטאנג.

¶147וואס דער רבי האט דא קומדא וואס דער טאג פארשטאנג פארשטאנג פארשטאנג הוכא ווי מוטשי דרבי סא ומוטש, ס'איז ניט פער, הוכא דאס בי, וואס נו!

¶148יסי, א רבי קען דו עברייטינג! א רבי קעט טאג ווי ן טאג, און פאר די ליטל קינדס ס'איז פער טאג, פאר די ביג קינדס ס'איז פער טאג, און פאר די על דער פיפל, די זיידע לכן און די בבעל לכן!

¶149געצאלט זיך דער סיי ן טאג, דער סיי טאג, דער סיי טאג, דער סיי טאג, די סיי טאג, די סיי ט דאס חנוכה מיינס עדוקיישאן, און י' שו עד אנדערסטענד, אז עדוקיישאן איז ביי די יאנגע טשילדען.

¶150איז ”אוהו חכם הלומד בכל אדם”?

¶151דער סיין פינג איז, דאס יו וואנט בי איתמרה אל די טיין, וואס דאס האט אויך דו?

¶152יו. האט אויך to learn from other people. Now you'האט the older people, פון וום ווי קען לערן.

¶153So די ווארט חנוכה סטרעסט עס, אז ווי שו עד אנדעסטען, דאס איז די סיין ווארד און די סיין קאנט רייטס די משנה תורה, היא ראו ט יט אין כקטן כגדול, פאר די סיין ווארדס אין די סיין דירעקשאן וואס געבן פאר די ליטל קינדס און פאר די על דער פי פל.

¶154טאקע, דארף אויך האבן גוט קיינדער טרעיטס, דארף אויך דו גוט דיטס, און אויב וויל זאסט קרי ער אויף דען וויל אנדעסטענען וויל סי וויל וויל וו ענדערפול ער קען ב.

¶155ס'איז דער רבי'ס שולי, אז די זקנים, אין ונערים, די י דאס די סיין פוינט די סיין קול איז פאר בא לד אויף איז, דאס אזוי וועט אויף לייט אראפ אויף דעם טייער ווערל.

¶156פויסט ווי בגומר את האלב, ווי אזוי לא ימוד תוכם ווי מקיימיו מצוות, און ווען, ווי אזוי אויף טו זי צו ויט, אז ווען ווי געט עלטער, ווי שו ע ון ווי געט עלטער, ווי ער געט עלטער אי ט טעי, ווי עד ענ דער קענדל, אז ווען ווי געט עלטער ווי ער עד מור אין די און ווען מ'זעט דאס האטסטו דו ווי דער פיפט קענדל?

¶157דער פיפט קענדל איז ווי אנדערסטענד אז טובה איז טייער אין, ווי ס'איז צייטו ווי נאך to do bad, but we האב to do good.

¶158נאך to do bad, איז די מצות ל ותת, איז די פינגש ווען על הרדו.

¶159די מצות עשה איז די פינגש ווען על הרדו. די מצוות עשה איז די פינגש ווען על הרדו.

¶160די מצוות עשה איז די פינגש ווען על הרדו.

¶161ס'איז ווי סיי ווי אנדערסטענד ו' גאר ער מאכט א ברכה פארסט, אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף אויף

¶162אז ער איז קושר אויף די מגעה ברכה, ווארט קומט די תורה און תורה תתם איז שוין נער מצוה, יז שוין נער, ווען עס קומט צו בעד טענגס, ”פוחות והולך”, יא האט ווי לעס, יא האט ווי קאנטיינעו טו מינימי ז, ברייק איט דאון, אז זיי שוין בי עבל, צו חס ושלום הארץ, און ווען ער וואס דא איז וועט העלפן ואידישקייט אין אן אופן ומוסה והולך, דארט ווען עס קומט צו די וואנדערפול פינקס אין לי

¶163דער מאי גיב אים גוט טעינגס דער מאי וואנס, ער האט א ביג אפטייט.

¶164און דאס פרוטעסט עגענט די בער טעינגס.

¶165ביי אים איז מוסה והיילך, ער אלויס וואנסט מאה מצוות ומעשים טובים, ”פוחות והיילך”, און די פינקסט זיי זיינען נא גו ט.

¶166So then we have to אנדערשטענדט לי כ דיס, that we have less work tomorrow when we deal with קידס, אדער פארענטס, הער די נייע מצוה ותורה אב, ס'איז ער מאכן ס'איז אן אייסער דזשאב פאר אוס!

¶167בקוז ווי סי ביי טייפ א מוסה והולך, אז ביי טייפ טאקען מו און מו רע טינס, אנטו דעם סי לס, און נעדינג מה אידישקייט.

¶168און דאס איז וואס די פיף קענדל טעלט זיך. און אפטו די ספוינט די רבי' ספעלט די דיפערענט פון ווי מ'איז ”בית שמאי ובית הלל”.

¶169ווי ראי בית שמאי איז דאס ”פוחות והולך”.

¶170די started out with more קענדלס, און זיי ווארט דאס ווארט דא וואס זיינען דא וואס בית הלל וואס די ליניע דאך איז מענימייזינג, צו ברייק טאו ן די בער פארט-אויף פענגס, און ציטו עט אז ווי שוין בקאן בעטער, און גו בפועל לארצנו הקדושה וטו ארץ ישראל.

¶171ויראה אלקים בציון, ווער ווי וויל סי די רבונות של עולם רבינו מסוף אין ציון, ווי ל דמי חיל אל חיל פון שטרענג פון שטרענג, און וויל ביז אויך to see דו ווי די כהנים וויל בי לייטן די מנרה אין דער בית המקדש השלישי.