טקסט

¶1ס'איז דאך כאמור לעיל מ'איז געבליבן שולדיק אט דאס וואס ס'האט זיך גערעדט די שאלה אין פירוש רש י אין פרשה וירא, און אויך אין די הארות פון דעם טאטן אין זהר פון פרשה וירא איז דאך אבער אויך פרשה פון 'חיי שרה', וואס האט דאך זיך איר פרשה מיט איר הארות צו זהר פון פרשה 'חיי שרה', במילא האט מען אויך, על כל פנים בקיצור,

¶2און וויבאלד ווי דער ענין פון תשלומין איז דאך פריער איז דאך דא דער ענין פון חובה, און ערשט דערנאך קומט דער ענין של תשלומין, ווי דער דין איז בנוגע צו תפילה וכיוצא בזה איז דער ענין פון 'חיי שרה' איז דאך אן ענין וואס איז פארבונדן מיט דעם שבת, און אין פרשה ליורה איז דאס תשלומין פון דעם פריערדיקן שבת.

¶3וואס אויך אין פירוש רש י פון היינטיקער סדרה איז אויך דא אן ענין וואס רשי האט דאס געדארפט מבאר זיין, ובפרט נאך אז מ'פרעגט אויף אים די קשיא, און די קשיא איז א מוכרחת פון פירוש רשי, און מ'געפינט לכאורה ניט אז רשי זאל דאס מבאר זיין.

¶4וואס דאס איז וואס אין תחילת פרשה 'חיי שרה' זאגט רשי, אז וויבאלד אז ס'שטייט באזונדער שנה בא יעדער ענין, זאגט מען, אז בת גמי' ”שנה והשרים שנה ושבע שנים” אז בת קו' איז געווען כבת כ', ”ובת כ', כבת ז'”, פרעגט אויף דערויף גלייך דער רמב ן, און ”שם מפרשי רש"י”,

¶5מיט א גרויסע שקלא-וטריא, אז מ'געפינט דעם זעלבן ענין ביי ישמעאלן.

¶6ביי ישמעאלן האט געלעבט ק'ל'ז'שנה, שטייט אויך מאה ”שנה ושלשים שנה ושבע שנים”, און דארטן זאגט רש"י גארניט.

¶7במילא, און מ'געפינט אויך ניט אין מדרש אויף דערויף קיין פירוש, פרעגט דער רמב ן, ווי אזוי קען מען זאגן, אז דאס איז אין פסוק פון חיות שרה, איז דער דיוק וואס שטייט בא יעדער ענין באזונדער שנה איז בא זוי דארף זיין עפעס א לימוד בנוגע צו ישמעאל.

¶8על דרך זה ברענגט אויך דער רמב ן נאך אן ענין, ביי אברהם'ען שטייט אויך שני חיי אברהם אז ס'איז געווען מאה ”שנה ושבעים שנה וחמש שנים”, וואס דארטן שטעלט זיך יא רש"י און איז מבאר, ביי פארגלייכט דאס אבער מיט פירוש רש"י אין 'חיי שרה' זעט מען אויך א שינוי.

¶9בא 'חיי שרה', וויבאלד אז ס'שטייט דריי באזונדערע מספרים, טייטשט רש"י אויך, אז ס'איז דא אין די דריי מספרים צוויי באזונדערע ענינים, אז באת ק איז געווען כבת כ', און א בת כ' איז געווען כבת ז',

¶10בשעת ס'קומט אבער צו אברהם' אין איז רש"א אויך מפרש, פארוואס ס'שטייט שנה באזונדער בא מאה און בא א שבעים און בא חמש, און טייטשט דאס אפ אז בת ”בן מאה” כבן שבעים כבן חמש לחוטה מערניט ווי איין ענין,

¶11לויט דעם פירוש רש"א און דעם דיוק אין 'חיי שרה', וואס דא איז דא צוויי ענינים איין ענין בנוגע צו שבעה, און א צווייטער ענין, ”בת ק כבת כ”, האט געדארפט אויך ביי אברהם'ן רש"א אפטייטשן, אז בת ק בן ק כבן שבעים און א צווייטער ענין, בן שבעים כבן חמש לחטא.

¶12וכאמור, דער עיקר קשיא פון די ישמעאל'ן רש"י איז דארט גארנישט ניט מפרש, וכמדובר כמה פעמים, אז וויבאלד אז רש"י איז דאס מכריח, אז וויבאלד אז ס'שטייט באזונדער שנה שנה ”שנה בחיי שרה” מוז מען דערפון עפעס לערנען, אז ניט איז ניט פארשטאנדיק דער כופל ג' פעמים איז ניט וואס לערנט מען אפ פון ישמעאל?

¶13וכמדובר, א גרויסע אריכות אין רבנ זאגט, אז מצד דערויף איז טאקע קען מען ניט לערנען ווי רש יי לערנעט.

¶14מפרשי רש יי זוכן תירוצים, און מ'זאגט כמה וכמה תירוצים, וואס לויט דעם כלל אבער וואס מ'האט געזאגט, אז רש יי זאגט אני ”לא באתי לפרש” אלא פשוטם של כתובים און רש יי לערנט מען מיט א ”בן חמש למקרא” במקום תרגום וכיוצא בדבר דארף דאך זיין פארשטאנדיק פירוש רש"י ניט דארפן אנקומען צו די שקלא-וטריא ופלפול וואס ס'איז דא אין מפרשי רש"י,

¶15און וואס א טייל פון זיי איז פארבונדן מיט ענינים וואס דער ”בן חמש למקרא” האט נאך ניט געלערנט, און ס'איז בכלל קיין שייכות ניט צו לימוד על דרך הפשט, ועל דרך זה אין די שאר תירוצים וואס שטייען אויף דערויף.

¶16על דרך זה אויך אין דערה פון זהר וואס ער ברענגט אראפ, פון פרשה 'חיי שרה', ברענגט ער אויך אראפ פון קל בי,"'

¶17אז דוד האט געזען ברוך דחכמתו און האט געוואוסט, כאמור תליעי וויפל ענינים נפלאים קומען ארויס פון תורה, האט ער געזאגט ”גל אינו והביתא נפלאות מתורתך” און אין זהר איז ער דאס מקשר ”ויהי הוא טרם כילה לדבר והנה רבקה יוצאת”

¶18איז ער מבאר די ענינים ווי דאס איז אין קבלה און מיט די גימטריאיות, ער איז אבער ניט מבאר וואס איז דא דער קשר מיט תורה און נפלאות שבתורה ווי די ענינים זיינען בפשטות אין ענין התורה, נפלאות שבתורה רזין דאורייתא, וואס דאס איז בדוגמא צו דער הערה וואס ס'איז געבליבן נאך ניט פארענטפערט אין שבת שלפני זה,

¶19אין ארץ זייער צו קא וואס דארטן פון קב וואס דארטן ווערט אויך דערציילט אז ס'איז געקומען קו פ א מוט בי,"' אז ס'איז געקומען אין כפר תרשה און ער האט דארט פארריכט, און ס'איז געווארן אן אים ”שינוי השם” עשה מכסיר און דערנאך זיי געזאגט, אז זיי זאלן קובע זיין די השתדלם באורייתא, א קביעות אין תורה,

¶20איז ער אויך מבאר די ענינים על פי קבלה, און פארלאזט זיך, אז מ'וועט זיך אליין כאפן וואס איז דא דער קשר מיט ענין התורה כפשוטו, השתדלון באורייתא.

¶21וואס דאס איז אויך דער ענין ווי גערעדט אין פרשה וירא, אין פירוש רש", וואס ס'איז געבליבן מערניט ווי די שאלה, וואס די שאלה איז, 'אין ויאמר' אדנ-יום נמא וואס דאס איז חן בעיניך וואס רש"י ברענגט אראפ צוויי פירושים, איין פירוש

¶22און דערנאך דער צווייטער פירוש אז דאס איז קודש איז דער שאלה איז דאך אין דערויף וואס דארף מען האבן ביידע פירושים, און פארוואס איז דער ערשטער פירוש וואס איז א פריערדיקער?

¶23דערפאר ברענגט אים רש י קודם להשני, מער קרוב לידי הפשט, און דערנאך איז דער סיום פון רש י, אז ביידע לשונות זיינען דא אין בראשית רבה, וכמדובר די שטורעמדיקע קשיא אין דערויף אין בראשית רבה א

¶24מוז מען זאגן, אז ”בא רשי” איז געווען א כתב יד א גירסא פון ביידע לשונות, ס'איז דאך אבער געווען, דער ריבוי הלכירסאות איז מערניט ווי איין לשון, בשעת רשי האט געקענט ברענגען א ראי' בפשטות אין גמרא אין שבועות, ווי ער האט בפירוש געבראכט ביידע לשונות.

¶25און דערנאך, וואס רשי שטעלט דאס שלא במקומו, אומעטום ווי רשי ברענגט א מקור הויבט ער אן, אז דא שרבותינו אדער 'אמר רבותינו'?

¶26דאס זאגט דאס רש"י לבסי פון שתי הלשונות איסור בבראשית רבה, און דערנאך איז היא העולה על כולנה ניט פארשטאנדיק וואס דארף רש"י בכלל האבן א מקור.

¶27לכאורה דאס ענינים וואס מ'קען פון זיי ניט אנטלויפן, מ'מוז אפטייטשן דעם פסוק בפשטות, קען מען דאס טייטשן אדער ער האט געזאגט לגדול שבהם אדער ער האט געזאגט לקב וש ברוך הוא, און מ'דארף ניט זוכן אויף דערויף ערגעץ-וואו א מקור.

¶28אין פשט האט דאס קיין אחיזה ניט, מוז מען זאגן, אז דער געפינען א מקור שטייט ערגעץ-וואו אזוי.

¶29אט דא איז ניטא לכאורה קיין חידוש וואס מ'דארף אנקומען צו א צווייטן, צו א מקור, ביז וואנענט און דער מקור איז אין חלק ההגדה שבתורה נאר וואס דען?

¶30דאס איז דער חלק הגדה וואס ער איז פארבונדן מיט פשט, וואס דערפאר ברענגט אים רש י, ובלשון רש י, לשון הגדה המישבת פשוטם של כסובו.

¶31ס'איז ער דורכגעגאנגען א וואך צייט, בין איך געווען צופרידן, און האט ער אויך באקומען אזעלכע וואס זיינען געקומען גאר בתענה.

¶32היתכן? האט געפרעגט אזא שאלה אין רש י בשעת מ'קען דאס פארענטפערן.

¶33היתכן! ס'איז בפשטות איך לכתחילה געזאגט אז מ'קען דאס פארענטפערן, נאר וואס דען מ'וועט דאס פארענטפערן אין א וואך ארויף מצד קוצר הזמן.

¶34איז וואס איז דא דער פלא, אז יתכן מ'פרעגט א שאלה בשעת מ'קען דאס פארענטפערן, אט דאס איז לכתחילה געפרעגט כדי צו פארענטפערן.

¶35וואס דאס איז דרך אגב כאן המקום להזכיל וואס ס'איז דא א כלל תמוה אין כללי השס, אז א קשיא אויף וועלכע מ'קען ניט האבן קיין תירוץ פרעגט מען מיר מלכתחילה ניט.

¶36וואס דאס איז א כלל וואס דאס איז געדרוקט אין כללי השעת פון דפוס רם, און מסתמא איז דאס דא נאך אין פריערדיקע ספרים, וואס דער כלל איז, א קשיא וואס האט קיין תירוץ פרעגט מען ניט די קשיא.

¶37וואס דאס איז אלץ א מאמר המוסגר, וויבאלד אז ס'וועט דורכגיין ביז דעם צווייטן פארברענגענגען מסתמא וועט זיך געפינען אזוינע וואס זאלן קענען דאס אויך מבאר זיין און מסביר זיין.

¶38בהנוגע אבער לעניננו, די קשיא וואס מ'פרעגט אויף מיר, היתכן?

¶39האט זיך געפרעגט א שאלה אין רש י בשעת ס'האט א תירוץ?

¶40זיכער, און בפרט לכתחילה האט געזאגט, אז ס'איז דא אויף דערויף א תירו� זיינען ניט אויסגעהאלטן מיט פירוש רש"י.

¶41אויף צו ברענגען א דוגמא פון צוויי פון זיי.

¶42איין ביאור איז געווען, און מ'הויבט אן פארקערט מיט די התחלה, אז וויבאלד אז דאס איז מתאים צו דעם ענין וואס דער צמח צדק האט געענטפערט אז דאס איז פארבונדן מיט דעם ענין המילה,

¶43ווארום ס'איז געווען וירא הוי' אל אברהם איז דאך ניט געווען וואס דעמאלט האט אים דער אויבערשטער אנגעזאגט אויף א מצוה וכיוצא בזה, נאר ס'איז געווען פארבונדן דערמיט וואס ער האט זיך מלא-געווען, און

¶44ווי דער צמח צדק ענטפערט טאקע, אז דאס איז פארבונדן דערמיט וואס א צדיק גמור ווען ער איז מחליט אויף מלא-זיין זיך, וואס דערפאר איז אויך געווען די שאלה פון דעם רבי'ן נשמתו עדן, וואס ער האט ג ”בוצין בוצין מקטפי” ידיעה אז וויבאלד ער איז אויך א געמאלטער האט ער דאך אויך אט דעם ענין דארף זיין וירא לב הוי האט ער צמחצדק געענטפערט, אז אין מילה גופא איז דא כמה דרגות.

¶45בשעת ס'איז אזא דרגא אין מילה, אז א צדיק גמור צו ניין און ניינציק יאר, און מחליט אויף מיל זיין איז דאס א מילה שלא בערך וואס דוקא אזא סארט מיליד מאנט ארויס און ברענגט דער וירא הוי' לאברא וואס עד כאן איז דער ענטפער.

¶46זיי האבן שוין אפגעדרוקט דאס אויך, במילא אפגעדרוקט בליו פירוש א נאמען קבוצת תלמידי הישיבות גלאט א גוטע זאך, אז מ'איז זיך מפלפל אין דברי רש י, אבער כאמור, דער תירוץ איז ניט אויסגעהאלטן לויט פירוש רש י, ונוסף על זה נאך א קלאץ קשיא בדבר.

¶47און דער פירוש רש"י איז דאס ניט אויסגעהאלטן, ווארום רש"י זאגט בפירוש וואס איז געווען וירא הוי' אל אברה ניט בזכות המילה, נאר כדי ”לבכר את החלף”.

¶48בשעת דער רבי נשמתו עדן, געווען אלט פיר-פינף יאר, און ער האט זיך מל געווען ווי ווען ער האט געזאגט פריער אז חודש לאחרי 'יום השמיני' איז דאך שוין לאנג דורכגעגאנגען 'לבכר את החלף'.

¶49איז ווי קען ער דערנאך מאנען ווען ער איז געווען אלט פיר-פינף יאר אז דער אויבערשטער וואלט אים דערזען.

¶50און מ'קען דאך ניט לערנען, אז ער האט געוואוינט אויף דערויף וואס ס'איז ניט געווען וירא אלב הוי ווען ער איז געווען אלט אכט טעג, צי בנידון זה מיט נאך א פאר וואכן, לאחלי אכט טעג איז דאס ניט לויט פירוש רש י.

¶51דערנאך איז דא אין דערויף א קלאץ-קשיא פארוואס האט זיך דער אויבערשטער ניט באוויזן צו ישמעאל'ן?

¶52וויבאלד אז דאס איז פארבונדן מיט מצות מילה, און שטייט בפירוש וירא הוי' אל אברהם און ניט צו ישמעאל'ן איז דאך א זיכערע זאך, אז דאס איז ניט בזכות המילה,

¶53ווארום אז ניט האט ער געדארפט באווייזן צו ביינ ן, קען מען דאך ניט זאגן, אז דאס איז א ביאור אויף רשי, וואס דאס איז היפך פון דעם אהלך אמורעות.

¶54דערנאך איז געווען אויך א צווייטער ביאור, אז בשעת מ'געפינט ”וירא הוי' אל אברם” אט דאס איז דאך געווען די שאלה, פארוואס האט ער זיך ניט געשטעלט אויף די פריערדיקע ערטע וואו שטייט ”וירא הוי' אל אברם” און אפילו זאגן, אז ער האט זיך נאך ניט געלערנט אין יענע פסוקים,

¶55מאיזה טעם שיהי,' ובשעת דער צמח צדק האט אים געענטפערט, האט ער אים געדאר אז ס'איז שוין געווען וירא הוי' לאברהם און וואס נאכמערער איז דארט איז ניט געווען דער ענין המילה, ס'איז געווען כמה שנים דעם ערשטן מאל וואס ס'שטייט אין וילה קודם שנימו לאברהם.

¶56וואס אויף דערויף איז געקומען דער ענטפער, אז דארט איז געווען וירא הוי' לאברהם איז דאס געווען מיט א תכלית.

¶57וירא הוי' לאברהם? האט ער אים געזאגט ענין פלוני.

¶58במילא קען מען נ ווען ס'איז ניטא קיין ענין פלוני וואס ער דארף דורך אים איבערגעבן.

¶59וירא הוי' לאו רום האט געזאגט קום אתה לך ”בארץ וירא הוי'” לאו רום האט געזאגט אתה לך ”לפניו והיו תמים” גלאט אזוי וירא אברהם באווייזן זיך ניט אזא ענין!

¶60בשעת ס'איז אבער געקומען וירא הוי' לאו רום דא, און מ'געפינט ניט אז דער אויבערשטער זאל דערביי אנזאגן עפעס א מצוה, אדער איבערגעבן א שליחות וכיוצא בזה אט דא איז געווארן די שאלה פארוואס ער באווייזט זיך ניט צו אים.

¶61וואס דאס איז אבער אויך ניט מתא מין פירוש רש יי.

¶62רש יי זאגט וירא הוי' לאורא מ'איז געווען מיט א תכלית, ”לבכר את החולה” און ”לבכר את החולה” איז דא ניט געווען.

¶63כאמור, ער אריינגעגאנגען בעטן א ברכה אויף יום הולדת, דער ענין פון חולה איז אדער געווען פריער מיט כמה זמן אדער שפעטער מיט לאחרי זמן, וואס ס'האט געהאט דעמאלט וואס צו וויינען בשעת דעמאלט איז ניט געווען קיין שייכות וירא הוי' לאו רם ס'איז ניטא דער ענין פון ”לבקר את החולה” וואס על דרך זה אין שאר תירוציא.

¶64דערנאך קומט נאך צו אט דער ענין וואס דאס גופא איז דאך טאקע א שאלה, וויבאלד אז מ'דארף דאך פארענטפ מצד דעם וואס האט געפרעגט די קשיא פארוואס ער האט אים לכתחילה געפרעגט, דערנאך דער עיקר הייסט לויטן צמח צדק פארוואס האט ער אים געענטפערט אט דעם פירוץ, ניט א פירות היותר פשוט.

¶65וואס כאמור ווערט די שאלה אויפן רבי'ן נשמתו עדן.

¶66אמת טאקע איז געווען אלט בן דה' שנים, וויבאלד אבער אז ס'שטייט בפירוש כדי 'לבכר את החלב' איז וואס פרעגט ער וואס האט ער דאך צו אים נ דאס איז וואס ניטא קיין ענין פון ביקור חולה און בשעת דער צמח צדק ענטפערט ער אים, דארף ער אים צום אלעם ערשטן זאגן, אז רש"י האט דאס שוין באווארנט, און דערנאך מוסיף זיין נאך א דרך אין עבודה.

¶67מוז מען דאך זאגן, אז דער ביאור שטייט אין פירוש רש י, וואס רש י זאגט כדי ”לבקר את החולה” וואס דער רבי נשמתו עדן, אפילו ער איז געווען אלט מערניט ווי בן חם בן דלעת בחמש שנים האט שוין אויך געוואוסט, אז ביי אים איז אויך שייך דער ענין.

¶68וואס אין ”לבקר את החלב” איז דא צוויי ענינים, ווי ער זאגט אין גמרא אין מדרשים, אז בשעת מ'איז ”מבקר את החלב” נעמט מען אראפ א ששים, חלק הששים פון זיין חלב.

¶69א צווייטער ענין פון ”לבקר את החלב” ווי די גמרא זאגט אין סוף סוטה, אז דער ענין פון גמילות חסדים, אז בשעת יענער איז אפגעשוואכט און מ'איז החולה איז אט דעמאלט, דורך ”לבקר את החולה” איז מען אים מעודד און מחזק את רוחו וכו.'

¶70וואס דערפאר לערנט זיך דערפון די גמרא אפ דעם ענין ”הדבק בדרכיו”, אז מה הוא גומל חסדים און איינע פון די גמילות חסדים פון דעם אויבערשטן איז דאס וואס ”לבקר את החולה וירא הוי' למרא”.

¶71אט דא איז געווען די שאלה פון דעם רבי'ן נשמתו עדן, וויבאלד אז לבקר וויבאלד אז אים איז דער ענין נוגע עד כדי כך, אז ער וויינט איז דאך דער ענין פון גמילות חסדים זען ער זאל ניט וויינען.

¶72ווי אזוי וועט ער אויף וויינען?

¶73דורך דערויף וואס ס'וועט זיין וירא הוי' אל אברהם איז דער וירא הוי' אל אברהם איז פונקט אזוי ווי כדי ”לבקר את החולה” איז דאס כדי צו זיין א גומל חסדים איז די זעלבע שער האט ער געפרעגט!

¶74דער אויבערשטער האט זיך באוויזן צו אברהם'ען, און האט געוואוסט אז אשר זאגט דעם טעם ”לבקר את החולה” אדרבא דאס האט אים מחזק געווען.

¶75און דאס איז געווען א ביאור אויף נאך א שאלה.

¶76וויבאלד אז דאס רעדט זיך בוצין מקטפי ידיעה ווערט דאך דעמאלט א שאלה ווי קומט דאך לכתחילה גלייכן צו אברהם אבינו?

¶77ווען דאס איז ניט ”בוצין בוצין מקטפי” ידיעה איז גארניט אויף א פיר-יאריקן ק פרעגט מען קיין קשיא ניט!

¶78גלייכט ער דאך צו אברהם אבינו? זאגן, אז דער רבי נשמתו עדן, אפילו טאקע געווען אלט מערניט ווי פיר-פינף יאר, אויסוואקסנדיק, האבנדיק אזא חינוך מיט אזא פאטער מיט אזא מוטער וכו ווי קומט דאס אין מלכתחילה ער זאל נאך אריינגיין צום צמח צדק מיט א תביעה, היתכן?!

¶79דער אויבערשטער האט זיך באוויזן צו אברהם און צו אים באווייזט ער זיך ניט?!

¶80ו וויבאלד אז רש"י איז אפשר, אז דאס איז ניט דער ענין מצד אברהם'ן, אזוי ווי דער אויבערשטער איז א גומל פסדים,

¶81און דער אויבערשטער האט געזען, אז ס'איז דא אן ענין וואס דארטן קען ער מקיים-זיין מצות גמילות חסדים-האט ער מקיים-געווען די מצוה, איז דאך אדרבא וואס מער עני די צדקה אלץ מער וויכטיקער, וואס מער חולה איז אלץ מער נוגע דער ביקור החולה.

¶82וואס מער קטן איז מער נוגע צו באפרידיקן אים, ער זאל ניט וויינען.

¶83און אויף דערויף האט דער צמח צדק געענטפערט, אז אמת טאקע דער אויבערשטער וויל גומל חסדים זיין, אבער גומל חסדים זיין מיט עפעס א זאך וואס דאס האט א שייכות צו דעם אויבערשטן,

¶84בדוגמא ווי מ'זאגט בנוגע צו גמילות חסדים, מ'ברענגט פון דעם אויבערשטן א ראי'ס, ברענגט מען ניט קיין ראי' דערפון וואס ער איז זן ומפרנס לכל פון בו קינין ביז כאן הרהונים מ'ברענגט די ראי' וואס ער האט געפראוועט גמילות חסדים מיט אברהם'ן.

¶85אט דאס איז געווען דער מענטפער פון צמח צדק, באווארענען אים אז ס'איז ניט שייך קיין גמילות חסדים בכלל מיט א חיי ובהמה, ניט דארט איז שייך דער ענין פון גמילות חסדים.

¶86דארט איז טאקע דאס זא נו מפרנס לכל דער ענין איז דבק במדותיו.

¶87בשעת ס'רעדט זיך אבער וועגן ”בן אברהם יצחק ויעקב”, וועגן א חלק אלוקה 'ממעל ממש' איז אט דעמאלט האט אן ארט די שאלה, פארוואס איז דער אויבערשטער פראוועט ניט קיין מילות חסדים?

¶88זאגט דערויף דער צמח צדק, אז אויף דער דערויף דארף מען האבן א כלי מתאימה, א מקבל מתאים, ובלשון פון צמח צדק, א איד און דערצו נאך צו ניין און ניינציק יאר, און דערצו נאך וואס ער איז מחליט, ער דארף זיך מעל זיין.

¶89דערביי בלייבט נאך אבער די קשיא, ווי מ'האט אלס ניט פארענטפערט.

¶90”לבקר את החול” האט דאך אבער נאך א צווייטן ענין, אראפנעמען א זעכציקטעל האט דאך אין צמח צדק אפילו מ'זאל זאגן אז רבי נשמתו עדן איז יענע יארן האט נאך ניט געוואוסט פון דעם ענין האט דאך אים ד אראפנעמען א זעכציק טרול, ביי אים איז דאס ניט שייך,

¶91און דערצו איז נאך דא דער ענין פון איין און איינציק יאר.

¶92און אט דאס זעט מען ווי אזוי ווי רש יי האט זיך אלץ באווארנט.

¶93רש יי באווארנט דאס מלכתחילה.

¶94איך וועט דאס לאזן אויף א וואכה וועט מען זיך מסתמא אליין כאפן, אז ער וועט דאס אליין אריינכאפן כוייך זאגן ווי רש יי באווארנט דאס.

¶95רש יי זאגט גלייך ובינ שלשה אנשים יצבים עליו איז געווען דער מלאך וואס איז געגאנגען לאפוך את דום, דער מלאך וואס איז געגאנגען לבשר את שרה אז ס'איז לשרה ון, און דער מלאך וואס ער איז געקומען ”לרפא את אברהם”.

¶96וואס אט די מלאכים זיינען גלייך אוועקגעגאמען דאס איז ניט דער פשט אז רפאל האט אים געגעבן א פיל, און געהייסן נעמען דעם פיל אין א וואך ארום וועט ער דעמאלט ווערן געזונט.

¶97ער האט האט אפגעזאגט די בשודה און איז אוועקגעגאנגעט אפגעטאן די שליחות.

¶98על דרך זה דער וואס ”בא להפך את” זוין על דרך זה מהלך ופל דארף ניט אנקומען צו קיין פילן.

¶99ער קומט מהלך ופל היילט ער אויס.

¶100ווערט די שאלה דער צמחצרת אים ניט געקענט ענטפערן, דאס איז געווען כדי אראפצונעמען א זעקציקטל זעקציקטל דער אויבערשטער האט דאך פריער געשיקט די שלשה אנשים, אדער דערנאך געשיק וואס

¶101דער מלאך לפר האט אראפגענומען די גאנצע חולת איז וואס איז דא נוגע אראפנעמען א זעכציקטל בשעת אין א רגע דערנאך איז ”שלשה אנשים נצבים עליו” און ער ווערט אינגאנצן געזונט.

¶102אט דאס וואס דער אויבערשטער האט אריינגעכאפט, ”וירא הוי' לאברהם לבכר את החולה” קען מען דערפאר ניט זאגן כדי מאכן אים לייכט אויף א זעכציג פעול, בשעת דער אויבערשטער איז דערביי געשטאנען ופאל און האט גלייך אראפגענומען אין גאנצע חילת.

¶103נאר וואס דען? מערניט געבליבן אין דעם ענין מערניט ווי דער ענין פון גמילות חסדים.

¶104מצד דעם ענין פון גמילות חסדים האט ער גע'טענה'ט, וויבאלד אז אים איז דער ענין נוגע ביז וואנענט ער וואיינט, איז דא� וואס דאס איז בהנוגע צו דעם ענין וואס ס'איז דעמאלט געווען.

¶105בהנוגע צו דעם ענין על-כל-פנים בקיצור פון ויאמר אדנ-י אמנה ”לגדל שבהם אמר” איז אין דערויף גופא איז דאך אויך דא נאך א דיוק.

¶106רש"י זאגט דארט א 'דבר והיפוכו'.

¶107פריער זאגט רש"י ויאמר, ”לגדל שבהם אמר” דערנאך זאגט רש"י ”קרם כולם אדונים” האט ער עס גערעדט מיט אלעמען, נוסף אויף די דיוקים וואס גערעדט פריע

¶108וואס בכללות, די נקודת הביאור בזה איז, אז רש"י פרענגט פריער דעם פשט וואס ער איז קרוב לפשוטו של מקרא, וואס לויט מער קרוב לפשוטו של מקרא, און דערפאר איז דאס אויך בהיפך הסדר, ס'איז דאך דא אין כמה הערטער, וואס ווי ער שטייט דער פשט אז דאס איז לשון קודש,

¶109די אדנ וואדרבא דאס איז לכאורה דארף גאר רש"י נהויבן דערפון, ווארום סתם ווי דער לשון הגמרא אז ”כל מקום שנאמר” אדנ-י איז דאס קודש, דאס איז א יוצא מן הקלף,

¶110און דאס זאגט רשי, הויבט אן מיטן פירוש, אז דאס איז לשון של חול, ווארום רשי איז ניט נוגע אין פשוטו של מקרא, איז נוגע וואס ער נענטער צום פשט.

¶111דער פירוש וואס מ'זאגט א קודש און, אז מ'האט געזאגט צו דעם אויבערשטן, אדנ-י אם נמצאת שכן ביניך על נתבי מעל עבדך איז אט דעמאלט ווערט די שאלה וויבאלד אז ויאמר ארון איז געווען צו דעם אויבערשטן, יוכח נמר את ”מים ורחצו רגליכם” איז לכל הדעות געווען צו די שלשה אנשים, וואו שטייט אז ער האט מיט זיי גערעדט

¶112מוז מען דעמאלט זאגן, אז ויאמר אמר אמת הכי ביניך איז דאס ”לשון קודש, לשון של קודש” גייט אויפן אויבערשטן, און אף על פי כן ער וועט לערנען אין פשוטו של מקוה, אז דערנאך אז ס'שטייט יוכח נמר את מים דארף מען ניט זאגן נאכ ויומר ווארום מ'פארלאזט זיך אז ער האט פריער געזאגט אז ער האט גערעדט מיטן אויבערשטן,

¶113ווארום אין פריערשטיקן פסוק שטייט מערניט וירוץ ”לקרתם וישתחוה ארצה” שוין האט ער מיט זיי גערעדט.

¶114אז מ'וועט זאגן דעם צווייטן פירוש בתחילה 'דבר אחר' קודש ו אנהויבן דאס אלס לשון ראשון איז ווי מ'וועט גלייך מאכן א געוואלד דער ”בן חמש של מקרא” וואו שטייט ער האט מיט זיי גערעדט?

¶115”יוכח נם את” וואס דערפאר זאגט רשי אין פשוטו של מקרא, דער ערשטער פירוש איז, אז ויאמר גייט דאס אויף די צו וועמען ס'איז דא, דערנאך איז דא דער גאנצער המשך,

¶116במילא מוז מען זאגן, אז דאס איז דאך חול הוא פארוואס שטייט וגומר וואס דערנאך שטייט 'לשון יחיד'?

¶117איז זאגט רשי די אמירה איז געווען לגדול שבהם דערנאך איז דאס רשי מפרש, וואס הייסט דער עמיד ”לגדול שבהם אמר”?

¶118נאך דערויף וואס ”קרם כולם אדונים” איז דערנאך איז לגדול אמר על מתאהביר מעל עבדך.

¶119אמירה איז געווען וואס דאס האט אין זיך עפעס א תוכן איז דאס איז געווען לגדול שבהם אבער ניט אז מיט זיי האט ער אינגאנצן ניט משים לב געווען להם, וואס דאס איז היפך פון נימות, היפך פון רגילות, וואס הייסט ס'שטייען שלשה אנשים נצרים עליו איז ער גארניט מתים לב צו אנדערע, און הייסט רעדט מערניט ווי מיט איינעם פון זיי?

¶120אט דערפאר זאגט רש"י, טאקע ”לגדול שבהם אמר” אבער נאך דערויף ווי ס'איז געווען וקרם כולם עדינו, האט ער זיי אפגעגעבן כבוד, זאגט אדנ-י, און דערנאך האט ער מייחד געווען די אמירה מיטן גאנצן תוכן לגדול שבהם, און האט אים געזאגט עלמא סאוו וחיבור שלא יעבור איז דעמאלט ימדו חבירו ועמו און

¶121דערנאך זאגט רשי ובלשון זה הוא חול, ולויט דערויף קומט אויס, אז ער האט גערעדט לגדול שבהם.

¶122וואס איז דא די שוועריקייט? אז ערשטן'ס איז אויב אזוי, איז פארוואס האט ער געזאגט דערנאך ורחצו רגליכם ושנה און דא זאגט ער ויאמר אדנ-י' האט גערעדט מערניט ווי טל גדול שבהם?

¶123וואס די זעלבע אריכות הדיבור וואלט געווען ווען ער זאגט דעם בלשון רבים ”אם נמא צאתי כן בעיניכם” על נשא עבירו מעל עבדך וואס האט ער געדארפט מדגיש זיין און אויסטיילן דעם גדול פון די אנדערע צוויי?

¶124די קשיא וועט נאך ווערן גרעסער, בשעת מ'וועט לערנען שפעטער רש י, וואס רש י האט שוין דא דארפט באווארענען.

¶125שפעטער זאגט רש י, אז ס'איז געווען שלשה אנשים, איז געווען רפאל, וואס ער ”בא לרפות את אברהם”, דערנאך איז געווען דער וואס ס'איז געווען להפר את דום, גביעי"ל, און דערנאך איז געווען ניכאל, וואס דאס איז געווען דער וואס לבאסור צו שרה ”והנה בין לשרה אשתך”.

¶126וואס על פי זה קומט אויס, אז דער ענין וואס דער אויבערשטער האט צו אים באוויזן, ”לבאקר את החולה” און ווער האט אים מרפא געווען?

¶127האט אים מרפא געווען רפאה, ניט דער גדול שבהם, וועט אויב אזוי אויסקומען, אז רעדן האט ער גערעדט ניט מיט דעם וואס האט אים גלייך געטאן די טובה על אתר נאר ער האט גערעדט מיט די וואס וועלן אים טאן א טובה שפעטער, אדער מיט דעם וואס דאס איז געווען דער וואס לבאסר לאבינו שבן לשרה אשתך און דער וואס האט אים גלייך מרפא געווען, כמדובר לעיל,

¶128אז רפאל דארף ניט האבן קיין ענינים פון אריכות הזמן האט ער מיט אים אינגאנצן ניט משים לב געווען און האט זיך פארלאזן אינגאנצן אויף אים, וואס דערפאר דארף מען אנקומען צו א צווייטן לויף דעם צווייטן פירוש ”קודש הוא ויאמר להקב"ה להמתין”.

¶129וואס אט דא ווערט אבער די שאלה, דער ענין וואס דעמאלט געפינט מען ניט אז ער האט גערעדט מיט די שלשה אנשים, און האט זיי געזאגט, אויף דעם ויאמר אויף ”יוקח נא” מטמיים נוסף אויף דעם ענין וואס רש"י אליין ברענגט אראפ, אף על פי שוקתיו ”וירוץ לקראתם אמור” איז דאס מובדם בוחר בתורה במילא וואס דא איז אויך שטייט דער ענין מוקדם הלכה בתורה.

¶130וואס דערפאר ברענגט רש יי אראפ אויך שטייט על שונות ווי בראשית רבה, און ניט דעם ענין ווי ס'שטייט אין גמרא.

¶131וואס אט דא איז א הקדמה כללית, דער ענין דער חילוק פון לימוד על דרך ההלכה והגמרא והמשנה איז דאס ניט א היפך פון לימוד הפשט.

¶132ס'איז דא אין די ד' איפני הלימוד, וואס דאס איז ”פשט רמז דרוש” סוף איז דאס אן אנדער אופן אין לימוד הכתובים, אדער על דרך הפשט, אדער על דרך הרמז, אדער על דרך הדרוש, אדער על דרך הסוטה.

¶133בשעת מ'זאגט לימוד על דרך הגמרא איז דאס ניט סותר דער ענין פון פשוטו של מקרא.

¶134אז מ'לערנט זכור את יום השבת לקדשו אין פשוטו של מקרא איז דאס א לימוד על דרך ההלכה, דערפון קומט ארויס א הלכה.

¶135על דרך זה אז מ'לערנט דעם ענין פון ”יוכח נא מעט מים” אין פשוטו של מקרא איז דא אין דערויף דער ענין אויך ווי ער שטייט בכמה וכמה מקומות, אף על פי וואס דאס איז ניט ספרו פון פשוטו של מקרא,

¶136על דרך זה בכמה ברובו ענינים שבתורה, וואס דערפאר איז דאס ניט א פינפטער דרך אין אופן הלימוד, נאר וואס דען?

¶137דער לימוד על דרך ההלכה קען זיין אדער דורך לימוד על דרך הפשט, אדער דורך לימוד על דרך הרמז ווי מ'לערנט אפ הלכות פון א ראשי-תיבוץ וכיוצא בזה, אדער דורך א לימוד על דרך הדרוש, אדער א לימוד על דרך הסוד, ווי דער סוד קומט דערנאך אראפ אין א הלכה.

¶138ס'איז אבער ניט קיין פינפטער אופן אין לימוד הכתובים.

¶139דא וויל רשי מדגיש זיין, אז ביידע פירושים, ווי מ'וועט ניט לערנען איז דאס ניט אויף איינער פשוטו של מקרא, ווי אזוי קען דאס רש"י מדגיש זיין, ער וועט זאגן אז אזוי שטייט אין גמרא האט דאס רש"י ניט מדגיש געווען, ווארום אין גמרא איז דא ענינים וואס זיינען פארבונדן מיט פשוטו של מקרא, מיט דרושו של מקרא, מיט תורמזים שבמקרא, מיט סודות התורה.

¶140וואס דערפאר איז דאס רש"י מדגיש, אז לאחרי כל וואס ס'האט געבראכט ביידע פירושים זיינען זיי ביידע ניט גלאטע על דרך הפשט, נאר וואס דען?

¶141די ביידע לשונות, סיי דער פירוש ראשון סיי דער פירוש ראשון, שטייען אין דרוש, אין מדרש, נאר וואס דען?

¶142דאס איז א גדה המיישבת פשוטו של מקרא.

¶143וואס דערפאר האט דאס קיין ארט ניט אז רש י זאל דאס זאגן אין תחילת הכתוב, איידער מ'ווייס וועגן וואס דאס איז, די קשיא שבדבר איז נאך ניט קיין הכרח, אז מ'זאל וויסן זיין צי דאס שטייט אין מדרש, צי דאס שטייט אין סודות התורה צי שטייט ”אין גמרא וכיוצא” בזה, און רש"י ברענגט דאס ניט אלס א מקור.

¶144רש"י פארענטפערט דערמיט א קשיא ”אין פשוטו של מקרא”, וואס אין פשוטו של מקרא איז לויט ביידע ענינים ניט פארשטאנדיק.

¶145די גרעסערע קשיא איז לויט פשוטו של מקרא אויב מ'זאל זאגן אז דאס איז קודש פעלט אינגאנצן אין פסוק, אז דער אויבערשטער אז אברהם האט גערעדט מיט די שלשה אנשים, אויב מ'זאל זאגן אז דאס איז אן ענין וואס דיבר אים הקב"ה און נאמר צשו כן בעיניך שטייט איז ניט פארשטאנדיק, ווי כאמור לעילה, אז דער אויבערשטער זאל זיך מתעכף זיין,

¶146און דערנאך ווערט די קשיא, ווי מ'האט געזאגט פריער, אז מ'זאגט אז דאס איז ענין של חול, איז אט דעמאלט ווערט די שאלה פריער, ווי געזאגט פריער אז ער רעדט מיט איינעם, דערנאך רעדט ער וועגן די צוויי און דערנאך וכו ווי געזאגט פריער?

¶147אין דער צווייטער פירוש איז דא נאך א גרעסערע, און נאך א קלאץ-קשיא, אז מ'וועט לערנען אז דאס איז ויאמר אבנים ”נמצאת וכן בעיניך” על נת אויר מעל עבדך אז ווי ער זאגט אין צווייטן פירוש, אז אברהם האט געבעטן ד ער זאל זיך מתקף זיין איז אינגאנצן ניט פארשטאנדיק צוליב וואס.

¶148דער אויבערשטער איז געקומען ”לבקר את החולה” איז געווען וירא הוי' לאברם האט ער מבקל געווען את החולה, דערנאך זיינען געקומען שלשה אנשים האט אברם געוואלט מקיים זיין מצוות במילות חסדים.

¶149וואס האט דער אן ארט? זאגן דעם אויבערשטן, דער אויבערשטער זאל איבערווארטן ביז ער וועט מקבל זיין די אור צו וואס האט דער אויבערשטער אויפהאלטן זיך דארטן?

¶150די קשיא ווערט נאך גרעסער, וויבאלד אז אין די שלשה אנשים איז געווען רפאל, וואס רפאל האט אים אויסגעהיילט די חלב, איז דאך אינגאנצן אראפ דער גאנצער ענין פון לבכר ”את החלב אין” וואס האלט ער אויף דעם אויבערשטן?

¶151ובפרט נאך נאך נאך דערויף ווי מ'האט געלערנט פריער, אז דער אויבערשטער איז געגאנגען און רש"י זאגט, אז דאס איז כבוד של מעלה, איז דערפאר שטייט פריער ”ויעל הוי' על אברהם” און דערנאך ואברהם עלך למקומו וכו איז דאך דאס ניט קיין כבוד המקום.

¶152גלאט אויפהאלטן דעם אויבערשטן, והדיבר שטייט געקומען, ”לבכר את החולים” האט ער אים מבכק געווען, דערנאך האט אים דער אויבערשטער צוגעשטעלט א מצוה, מקבל זיין גמילות חסדים, זאגט אברהם אבינו הער זיך איין, למנמד

¶153על נתא אעביר מעל עבדך אמת טאקע, אברהם אבינו איז ביאור הוי' אל אבן ”קבלת פני השכינה” און ווי די גמרא איז אין דערויף מפני, הגדולה הכנסת אורחים יותר ”מקבלת פני השכינה” רשי אבער ברענגט דאס ניט אראפ, אין פשוטו של מקרא.

¶154וואס על פי זה ווערט די קשיא נאך שטורעמדיקער, אז וואס האט דער אברהם כבודו של מקום געהאט קיין ארט אויפהאלטן דעם אויבערשטן ”במכל שכין וקל וחומר, מה” דאך, אז דארט וואו דער אויבערשטער איז געווען,

¶155זאגט רש י, אז ס'איז א תיקון סופרים בפועל איז געווען, בשעת אברהם האט געזען, אז ער האט אויפגערעדט מיטן אויבערשטן, און דער אויבערשטער האט אים געענטפערט כך וכך איז ער פריער אוועקגעגאנגען,

¶156און ערשט דערנאך איז הוי' על למקומו, און דא זאגט ער, ניט נאר ער פארלאזט ניט דעם אויבערשטן ער וויל אז ד מתעכף זיין אז לא דבר.

¶157וואס דערפאר דארף מען האבן אט די ביידע פירושים, וכאמור אז ביידע פירושים זיינען ניט גלאט אין פשוטם של כתובים מצד די שאלות וואס מ'האט געזאגט אין דבר האחר אז דאס איז קודש הוא און ”מוקדם מוקדם ומוכר וכו” און אויך לויט דעם תירוץ, ”לגדל שבהם אמור” מצד די שאלות האמורות.

¶158על דרך זה אויך אין די הארות פון זהר וואס מ'פארבינדט דאס מיטן ענין פון תורה, איז ווי געזאגט פריער בהנוגע אין דעם סיפור פון כפר תרשו, און דערנאך איבערגעמאכט אויף מסור מכסי וואס דאס איז דאך געווען דער ענין וואס בא זיי איז שוין געווען דער ענין פון תשובה תתעה,

¶159ווארום זיי האבן זיך געשיקט צו רבאכע, אז ער זאל אויף זיי מתפלל זיין, און ס'איז דאך פארשטאנדיק דערפון גופא, אז זיי האבן געוואוסט אז ס' וואס מ'דארף דאס מתקן זיין, האט מען געדארפט האבן נאך ”תשובה תתאה תשובה עילאה”.

¶160וואס דאס איז דער ענין פון די השתדלון באורייתא, ווי ער איז מבאר אין אגרת התשובה, און אויך אין תניא חלק ראשון בכמה מקומות, ווי אזוי 'תשובה עילאה' איז דאס דער ענין פון נשכין און דער קומט אראפ אין דעם ענין פון מדבק זיין מחשבה במחשבה על ידי 'לימוד התורה', אין אן אופן פון 'פנימיות התורה'.

¶161על דרך זה אויך אין די הערה אין 'חיי שרה', וואס ער פארבינדט דאס, נפלאות שבתורה, מיט ”והנה רבקה יוצאות” ווי געזאגט פריער ווי מ'טייטשט אפ אויף ותרד העינה און דערנאך האט ער גענומען דעם קד איז העינה גייט דאס אויף 'פנימיות התורה', חכנות תימאה וכו וואס דערפאר איז דאס אויך פארבונדן מיט דוקא ”גל עיני והויתה נפלאות מתורתך” ווי ער זאגט אויף דערויף אין זהר.

¶162און והירתון, אז פון די אלע זאל דאס אראפקומען בפועל, סיי בנוגע צו לימוד נגלה דתורה סיי בנוגע צו לימוד 'פנימיות התורה', און ווי געזאגט אין דער פריערדיקער התוועדות בארוכה אויף מרחיב זיין און מגדיל זיין סיי בקיימות און סיי באיכות אט דעם ענין וואס ביי אלע אלע ער האט זיך אין דערויף געקאכט און בפראג אז ס'קומט דער 'יום השמיני',

¶163ובפרט נאך אז אין יענעם 'יום השמיני' איז געווען א ריבוי תורה אין חסידות, און א ריבוי ענינים ביז אין אן אופן אויך פון נגלה, ווי דערציילט אין דעם סיפור, ביז אין אכילה שתי' של מצוה וואס דאס איז דאך נגלה שבנגלה שבתורה זאל דאס אראפקומען ”אין המעשה הוא” העיקר כמדובר בארוכה אין די התוועדות שלפני זה,

¶164אז יעדער זאל צו זיך מצרף זיין על כל פנים נאך שנים אויף וועלכע ער וועט איינווירקן, אז זיי זאלן מוסיף זיין אין לימוד הנגלה והחסידות ביז אין אן אופן פון תורה אחת און די מוסדות וואס ער האט מייסד געווען,

¶165און די סניפים שלהם, וכל השייכים להם, ובלשון פון אגרת הקודש אפילו די גידולי גידולים שלהם, זאלן מרחיב זיין בכמות ובאיכות סיי דער מספר התלמידים סיי די לימודים, און ס'זאל זיין דער נועם הוי' ”עליהם אתשרה שכינה במעשה” ידיהם ווי ער זאגט אין וירא הוי' אל אברהם ביז ער זאל זיין אין אן אופן אז ”כולם שוים לטובה”.

¶166און ”למטה מעשרה טפחים”, וואס על ידי ”לאתבא צדיקייא בתיובתא” איז אט דעמאלט איז מען דאך מהפך דעם גאנצן עבר, ביז וואנענט אז ער ווערט אויך אלץ ווי ס'דארף-צו-זיין, אז כן ”תהי' לנו אורה ושמחה וששון ויקר” אורה זו תורה צוזאמען מיט שמחה של מצוה, וואס דאס איז שמחה של יום-טוב,

¶167ביז וואנענט וששון דער ענין המילה איז 'ויקר אלו תפילין' וואס דאס איז דאך אויך פארבונדן מיט אברהם'ן מחוטב אצרוך נאו וואס ס'גייט דאך אן ענין פון ציצית און אן ענין פון תפילין, כמבואר בארוכה אויך אין לקוטי לוי יצחק.

¶168זאל דאס זיין ווי מ'האט ערשט געזאגט אין א דא, לכן תהי' לנו ”למטה מעשרה טפחים” כפשוטו של מקרא, כולל אויך און דערנאך אויך אין כל דרשות חזל שבזה, ביז ”מסמך גאולה לגאולה” אז ס'וועט זיין דער ענין פון גאולה האמיתית והשלימה על ידי משיח צדקנו, במהרה בימינו ממש.

¶169לחיים.